[ 166 ] و من خطبة له ع الحث على التآلف

لِیَتَأَسَّ صَغِیرُكُمْ بِكَبِیرِكُمْ وَ لْیَرْأَفْ كَبِیرُكُمْ بِصَغِیرِكُمْ وَ لاَ تَكُونُوا كَجُفَاةِ اَلْجَاهِلِیَّةِ لاَ فِی اَلدِّینِ یَتَفَقَّهُونَ وَ لاَ عَنِ اَللَّهِ یَعْقِلُونَ كَقَیْضِ بَیْضٍ فِی أَدَاحٍ یَكُونُ كَسْرُهَا وِزْراً وَ یُخْرِجُ حِضَانُهَا شَرّاً بنو أمیة و منها اِفْتَرَقُوا بَعْدَ أُلْفَتِهِمْ وَ تَشَتَّتُوا عَنْ أَصْلِهِمْ فَمِنْهُمْ آخِذٌ بِغُصْنٍ أَیْنَمَا مَالَ مَالَ مَعَهُ عَلَى أَنَّ اَللَّهَ تَعَالَى سَیَجْمَعُهُمْ لِشَرِّ یَوْمٍ لِبَنِی أُمَیَّةَ كَمَا تَجْتَمِعُ قَزَعُ اَلْخَرِیفِ یُؤَلِّفُ اَللَّهُ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَجْمَعُهُمْ رُكَاماً كَرُكَامِ اَلسَّحَابِ ثُمَّ یَفْتَحُ لَهُمْ أَبْوَاباً یَسِیلُونَ مِنْ مُسْتَثَارِهِمْ كَسَیْلِ اَلْجَنَّتَیْنِ حَیْثُ لَمْ تَسْلَمْ عَلَیْهِ قَارَةٌ وَ لَمْ تَثْبُتْ عَلَیْهِ أَكَمَةٌ وَ لَمْ یَرُدَّ سَنَنَهُ رَصُّ طَوْدٍ وَ لاَ حِدَابُ أَرْضٍ یُذَعْذِعُهُمُ اَللَّهُ فِی بُطُونِ أَوْدِیَتِهِ ثُمَّ یَسْلُكُهُمْ یَنَابِیعَ فِی اَلْأَرْضِ یَأْخُذُ بِهِمْ مِنْ قَوْمٍ حُقُوقَ قَوْمٍ وَ یُمَكِّنُ لِقَوْمٍ فِی دِیَارِ قَوْمٍ وَ اَیْمُ اَللَّهِ لَیَذُوبَنَّ مَا فِی أَیْدِیهِمْ بَعْدَ اَلْعُلُوِّ وَ اَلتَّمْكِینِ كَمَا تَذُوبُ اَلْأَلْیَةُ عَلَى اَلنَّارِ الناس آخر الزمان أَیُّهَا اَلنَّاسُ لَوْ لَمْ تَتَخَاذَلُوا عَنْ نَصْرِ اَلْحَقِّ وَ لَمْ تَهِنُوا عَنْ تَوْهِینِ اَلْبَاطِلِ لَمْ یَطْمَعْ فِیكُمْ مَنْ لَیْسَ مِثْلَكُمْ وَ لَمْ یَقْوَ مَنْ قَوِیَ عَلَیْكُمْ لَكِنَّكُمْ تِهْتُمْ مَتَاهَ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ لَعَمْرِی لَیُضَعَّفَنَّ لَكُمُ اَلتِّیهُ مِنْ بَعْدِی أَضْعَافاً بِمَا خَلَّفْتُمُ اَلْحَقَّ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَ قَطَعْتُمُ اَلْأَدْنَى وَ وَصَلْتُمُ اَلْأَبْعَدَ وَ اِعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِنِ اِتَّبَعْتُمُ اَلدَّاعِیَ لَكُمْ سَلَكَ بِكُمْ مِنْهَاجَ اَلرَّسُولِ وَ كُفِیتُمْ مَئُونَةَ اَلاِعْتِسَافِ وَ نَبَذْتُمُ اَلثِّقْلَ اَلْفَادِحَ عَنِ اَلْأَعْنَاقِ

165 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

باید كه خردسالتان به بزرگسالتان اقتدا كند و باید كه بزرگسالتان بر خردسالتان مهربان باشد . همچون مردم درشت‏خوى عهد جاهلیت مباشید كه نه چیزى مى‏فهمیدند و نه درباره خدا مى‏اندیشیدند . مانند تخم پرنده‏اى در گودالى در ریگستان كه شكستن آن گناه است و اگر نشكنندش بسا از درون آن مارى زاید .

از این خطبه

نخست میانشان الفت بود و اكنون جدا از یكدیگرند و از اصل خود پراكنده شده‏اند . بعضى از آنان به شاخه‏اى چسبیده‏اند ، هر سو كه آن شاخه متمایل گردد ،

متمایل گردند . تا آنكه خداى تعالى بار دیگرشان گرد آورد تا بنى امیه را به بدترین روزشان بنشانند ، همانگونه كه قطعات ابر در فصل خزان به هم مى‏پیوندند ، خدا

[ 395 ]

میانشان الفت افكند ، تا همچون ابرها انبوه و متراكم شوند . سپس ، درها بگشاید و آنان از آنجا كه خاستگاه ایشان است در حركت آیند و سیل‏وار فرو ریزند . چونان سیلى كه دو باغ قوم سبا را ویران ساخت . 1 پس چیزى بر روى زمین برقرار نماند ،

تپه‏ها را از جاى بركند و كوههاى استوار و زمینهاى مرتفع راه آن نتوانند بست .

خداوند آنان را در درون درهها پراكنده مى‏سازد و آنگاه ، چون چشمه‏ها بر زمین جارى مى‏سازد . به نیروى آنان ، حق قومى را از قومى دیگر بستاند و قومى را در خانه‏هاى قومى دیگر جاى دهد . به خدا سوگند ، پس از آن قدرت و اعتلایى كه مى‏داشتند ، هر چه گردآورده‏اند از دستشان برود ، مانند دنبه‏اى كه بر آتش نهند و ذوب شود .

اى مردم ، اگر از یارى حق بازنمى‏نشستید و در خوارساختن باطل سستى نمى‏ورزیدید ، كسانى كه همپایه شما نبودند ، در شما طمع نمى‏كردند . و مدّعیان نیرومندى ، بر شما سرورى نمى‏یافتند . ولى ، شما چون قوم بنى اسرائیل ، سرگردان شدید . به جان خودم سوگند ، كه پس از این ، سرگردانى شما چند برابر افزون خواهد شد . زیرا حق را پس پشت افكندید و از آنكه نزدیكتر است به رسول خدا ( ص ) بریدید و به آنكه دورتر است ، پیوستید . بدانید ، كه اگر از كسى پیروى كنید كه اینك شما را فرا مى‏خواند ، شما را به راه پیامبر ( ص ) خواهد برد و از آن پس ، از رنج بیراهه رفتن آسوده شوید و آن بار سخت و سنگین را از گردن بر زمین افكنید .


[ 165 ] و من خطبة له ع یذكر فیها عجیب خلقة الطاوس خلقة الطیور

اِبْتَدَعَهُمْ خَلْقاً عَجِیباً مِنْ حَیَوَانٍ وَ مَوَاتٍ وَ سَاكِنٍ وَ ذِی حَرَكَاتٍ وَ أَقَامَ مِنْ شَوَاهِدِ اَلْبَیِّنَاتِ عَلَى لَطِیفِ صَنْعَتِهِ وَ عَظِیمِ قُدْرَتِهِ مَا اِنْقَادَتْ لَهُ اَلْعُقُولُ مُعْتَرِفَةً بِهِ وَ مَسَلِّمَةً لَهُ وَ نَعَقَتْ فِی أَسْمَاعِنَا دَلاَئِلُهُ عَلَى وَحْدَانِیَّتِهِ وَ مَا ذَرَأَ مِنْ مُخْتَلِفِ صُوَرِ اَلْأَطْیَارِ اَلَّتِی أَسْكَنَهَا أَخَادِیدَ اَلْأَرْضِ وَ خُرُوقَ فِجَاجِهَا وَ رَوَاسِیَ أَعْلاَمِهَا مِنْ ذَاتِ أَجْنِحَةٍ مُخْتَلِفَةٍ وَ هَیْئَاتٍ مُتَبَایِنَةٍ مُصَرَّفَةٍ فِی زِمَامِ اَلتَّسْخِیرِ وَ مُرَفْرِفَةٍ بِأَجْنِحَتِهَا فِی مَخَارِقِ اَلْجَوِّ اَلْمُنْفَسِحِ وَ اَلْفَضَاءِ اَلْمُنْفَرِجِ كَوَّنَهَا بَعْدَ إِذْ لَمْ تَكُنْ فِی عَجَائِبِ صُوَرٍ ظَاهِرَةٍ وَ رَكَّبَهَا فِی حِقَاقِ مَفَاصِلَ مُحْتَجِبَةٍ وَ مَنَعَ بَعْضَهَا بِعَبَالَةِ خَلْقِهِ أَنْ یَسْمُوَ فِی اَلْهَوَاءِ خُفُوفاً وَ جَعَلَهُ یَدِفُّ دَفِیفاً وَ نَسَقَهَا عَلَى اِخْتِلاَفِهَا فِی اَلْأَصَابِیغِ بِلَطِیفِ قُدْرَتِهِ وَ دَقِیقِ صَنْعَتِهِ فَمِنْهَا مَغْمُوسٌ فِی قَالَبِ لَوْنٍ لاَ یَشُوبُهُ غَیْرُ لَوْنِ مَا غُمِسَ فِیهِ وَ مِنْهَا مَغْمُوسٌ فِی لَوْنِ صِبْغٍ قَدْ طُوِّقَ بِخِلاَفِ مَا صُبِغَ بِهِ الطاوس وَ مِنْ أَعْجَبِهَا خَلْقاً اَلطَّاوُسُ اَلَّذِی أَقَامَهُ فِی أَحْكَمِ تَعْدِیلٍ وَ نَضَّدَ أَلْوَانَهُ فِی أَحْسَنِ تَنْضِیدٍ بِجَنَاحٍ أَشْرَجَ قَصَبَهُ وَ ذَنَبٍ أَطَالَ مَسْحَبَهُ إِذَا دَرَجَ إِلَى اَلْأُنْثَى نَشَرَهُ مِنْ طَیِّهِ وَ سَمَا بِهِ مُطِلاًّ عَلَى رَأْسِهِ كَأَنَّهُ قِلْعُ دَارِیٍّ عَنَجَهُ نُوتِیُّهُ یَخْتَالُ بِأَلْوَانِهِ وَ یَمِیسُ بِزَیَفَانِهِ یُفْضِی كَإِفْضَاءِ اَلدِّیَكَةِ وَ یَؤُرُّ بِمَلاَقِحِهِ أَرَّ اَلْفُحُولِ اَلْمُغْتَلِمَةِ لِلضِّرَابِ أُحِیلُكَ مِنْ ذَلِكَ عَلَى مُعَایَنَةٍ لاَ كَمَنْ یُحِیلُ عَلَى ضَعِیفٍ إِسْنَادُهُ وَ لَوْ كَانَ كَزَعْمِ مَنْ یَزْعُمُ أَنَّهُ یُلْقِحُ بِدَمْعَةٍ تَسْفَحُهَا مَدَامِعُهُ فَتَقِفُ فِی ضَفَّتَیْ جُفُونِهِ وَ أَنَّ أُنْثَاهُ تَطْعَمُ ذَلِكَ ثُمَّ تَبِیضُ لاَ مِنْ لِقَاحِ فَحْلٍ سِوَى اَلدَّمْعِ اَلْمُنْبَجِسِ لَمَا كَانَ ذَلِكَ بِأَعْجَبَ مِنْ مُطَاعَمَةِ اَلْغُرَابِ تَخَالُ قَصَبَهُ مَدَارِیَ مِنْ فِضَّةٍ وَ مَا أُنْبِتَ عَلَیْهَا مِنْ عَجِیبِ دَارَاتِهِ وَ شُمُوسِهِ خَالِصَ اَلْعِقْیَانِ وَ فِلَذَ اَلزَّبَرْجَدِ فَإِنْ شَبَّهْتَهُ بِمَا أَنْبَتَتِ اَلْأَرْضُ قُلْتَ جَنًى جُنِیَ مِنْ زَهْرَةِ كُلِّ رَبِیعٍ وَ إِنْ ضَاهَیْتَهُ بِالْمَلاَبِسِ فَهُوَ كَمَوْشِیِّ اَلْحُلَلِ أَوْ كَمُونِقِ عَصْبِ اَلْیَمَنِ وَ إِنْ شَاكَلْتَهُ بِالْحُلِیِّ فَهُوَ كَفُصُوصٍ ذَاتِ أَلْوَانٍ قَدْ نُطِّقَتْ بِاللُّجَیْنِ اَلْمُكَلَّلِ یَمْشِی مَشْیَ اَلْمَرِحِ اَلْمُخْتَالِ وَ یَتَصَفَّحُ ذَنَبَهُ وَ جَنَاحَیْهِ فَیُقَهْقِهُ ضَاحِكاً لِجَمَالِ سِرْبَالِهِ وَ أَصَابِیغِ وِشَاحِهِ فَإِذَا رَمَى بِبَصَرِهِ إِلَى قَوَائِمِهِ زَقَا مُعْوِلاً بِصَوْتٍ یَكَادُ یُبِینُ عَنِ اِسْتِغَاثَتِهِ وَ یَشْهَدُ بِصَادِقِ تَوَجُّعِهِ لِأَنَّ قَوَائِمَهُ حُمْشٌ كَقَوَائِمِ اَلدِّیَكَةِ اَلْخِلاَسِیَّةِ وَ قَدْ نَجَمَتْ مِنْ ظُنْبُوبِ سَاقِهِ صِیصِیَةٌ خَفِیَّةٌ وَ لَهُ فِی مَوْضِعِ اَلْعُرْفِ قُنْزُعَةٌ خَضْرَاءُ مُوَشَّاةٌ وَ مَخْرَجُ عَنُقِهِ كَالْإِبْرِیقِ وَ مَغْرِزُهَا إِلَى حَیْثُ بَطْنُهُ كَصِبْغِ اَلْوَسِمَةِ اَلْیَمَانِیَّةِ أَوْ كَحَرِیرَةٍ مُلْبَسَةٍ مِرْآةً ذَاتَ صِقَالٍ وَ كَأَنَّهُ مُتَلَفِّعٌ بِمِعْجَرٍ أَسْحَمَ إِلاَّ أَنَّهُ یُخَیَّلُ لِكَثْرَةِ مَائِهِ وَ شِدَّةِ بَرِیقِهِ أَنَّ اَلْخُضْرَةَ اَلنَّاضِرَةَ مُمْتَزِجَةٌ بِهِ وَ مَعَ فَتْقِ سَمْعِهِ خَطٌّ كَمُسْتَدَقِّ اَلْقَلَمِ فِی لَوْنِ اَلْأُقْحُوَانِ أَبْیَضُ یَقَقٌ فَهُوَ بِبَیَاضِهِ فِی سَوَادِ مَا هُنَالِكَ یَأْتَلِقُ وَ قَلَّ صِبْغٌ إِلاَّ وَ قَدْ أَخَذَ مِنْهُ بِقِسْطٍ وَ عَلاَهُ بِكَثْرَةِ صِقَالِهِ وَ بَرِیقِهِ وَ بَصِیصِ دِیبَاجِهِ وَ رَوْنَقِهِ فَهُوَ كَالْأَزَاهِیرِ اَلْمَبْثُوثَةِ لَمْ تُرَبِّهَا أَمْطَارُ رَبِیعٍ وَ لاَ شُمُوسُ قَیْظٍ وَ قَدْ یَنْحَسِرُ مِنْ رِیشِهِ وَ یَعْرَى مِنْ لِبَاسِهِ فَیَسْقُطُ تَتْرَى وَ یَنْبُتُ تِبَاعاً فَیَنْحَتُّ مِنْ قَصَبِهِ اِنْحِتَاتَ أَوْرَاقِ اَلْأَغْصَانِ ثُمَّ یَتَلاَحَقُ نَامِیاً حَتَّى یَعُودَ كَهَیْئَتِهِ قَبْلَ سُقُوطِهِ لاَ یُخَالِفُ سَالِفَ أَلْوَانِهِ وَ لاَ یَقَعُ لَوْنٌ فِی غَیْرِ مَكَانِهِ وَ إِذَا تَصَفَّحْتَ شَعْرَةً مِنْ شَعَرَاتِ قَصَبِهِ أَرَتْكَ حُمْرَةً وَرْدِیَّةً وَ تَارَةً خُضْرَةً زَبَرْجَدِیَّةً وَ أَحْیَاناً صُفْرَةً عَسْجَدِیَّةً فَكَیْفَ تَصِلُ إِلَى صِفَةِ هَذَا عَمَائِقُ اَلْفِطَنِ أَوْ تَبْلُغُهُ قَرَائِحُ اَلْعُقُولِ أَوْ تَسْتَنْظِمُ وَصْفَهُ أَقْوَالُ اَلْوَاصِفِینَ وَ أَقَلُّ أَجْزَائِهِ قَدْ أَعْجَزَ اَلْأَوْهَامَ أَنْ تُدْرِكَهُ وَ اَلْأَلْسِنَةَ أَنْ تَصِفَهُ فَسُبْحَانَ اَلَّذِی بَهَرَ اَلْعُقُولَ عَنْ وَصْفِ خَلْقٍ جَلاَّهُ لِلْعُیُونِ فَأَدْرَكَتْهُ مَحْدُوداً مُكَوَّناً وَ مُؤَلَّفاً مُلَوَّناً وَ أَعْجَزَ اَلْأَلْسُنَ عَنْ تَلْخِیصِ صِفَتِهِ وَ قَعَدَ بِهَا عَنْ تَأْدِیَةِ نَعْتِهِ صغار المخلوقات وَ سُبْحَانَ مَنْ أَدْمَجَ قَوَائِمَ اَلذَّرَّةِ وَ اَلْهَمَجَةِ إِلَى مَا فَوْقَهُمَا مِنْ خَلْقِ اَلْحِیتَانِ وَ اَلْفِیَلَةِ وَ وَأَى عَلَى نَفْسِهِ أَلاَّ یَضْطَرِبَ شَبَحٌ مِمَّا أَوْلَجَ فِیهِ اَلرُّوحَ إِلاَّ وَ جَعَلَ اَلْحِمَامَ مَوْعِدَهُ وَ اَلْفَنَاءَ غَایَتَهُ منها فی صفة الجنة فَلَوْ رَمَیْتَ بِبَصَرِ قَلْبِكَ نَحْوَ مَا یُوصَفُ لَكَ مِنْهَا لَعَزَفَتْ نَفْسُكَ عَنْ بَدَائِعِ مَا أُخْرِجَ إِلَى اَلدُّنْیَا مِنْ شَهَوَاتِهَا وَ لَذَّاتِهَا وَ زَخَارِفِ مَنَاظِرِهَا وَ لَذَهِلَتْ بِالْفِكْرِ فِی اِصْطِفَاقِ أَشْجَارٍ غُیِّبَتْ عُرُوقُهَا فِی كُثْبَانِ اَلْمِسْكِ عَلَى سَوَاحِلِ أَنْهَارِهَا وَ فِی تَعْلِیقِ كَبَائِسِ اَللُّؤْلُؤِ اَلرَّطْبِ فِی عَسَالِیجِهَا وَ أَفْنَانِهَا وَ طُلُوعِ تِلْكَ اَلثِّمَارِ مُخْتَلِفَةً فِی غُلُفِ أَكْمَامِهَا تُجْنَى مِنْ غَیْرِ تَكَلُّفٍ فَتَأْتِی عَلَى مُنْیَةِ مُجْتَنِیهَا وَ یُطَافُ عَلَى نُزَّالِهَا فِی أَفْنِیَةِ قُصُورِهَا بِالْأَعْسَالِ اَلْمُصَفَّقَةِ وَ اَلْخُمُورِ اَلْمُرَوَّقَةِ قَوْمٌ لَمْ تَزَلِ اَلْكَرَامَةُ تَتَمَادَى بِهِمْ حَتَّى حَلُّوا دَارَ اَلْقَرَارِ وَ أَمِنُوا نُقْلَةَ اَلْأَسْفَارِ فَلَوْ شَغَلْتَ قَلْبَكَ أَیُّهَا اَلْمُسْتَمِعُ بِالْوُصُولِ إِلَى مَا یَهْجُمُ عَلَیْكَ مِنْ تِلْكَ اَلْمَنَاظِرِ اَلْمُونِقَةِ لَزَهِقَتْ نَفْسُكَ شَوْقاً إِلَیْهَا وَ لَتَحَمَّلْتَ مِنْ مَجْلِسِی هَذَا إِلَى مُجَاوَرَةِ أَهْلِ اَلْقُبُورِ اِسْتِعْجَالاً بِهَا جَعَلَنَا اَللَّهُ وَ إِیَّاكُمْ مِمَّنْ یَسْعَى بِقَلْبِهِ إِلَى مَنَازِلِ اَلْأَبْرَارِ بِرَحْمَتِهِ تفسیر بعض ما فی هذه الخطبة من الغریب قال السید الشریف رضی الله عنه قوله ع یؤر بملاقحه الأر كنایة عن النكاح یقال أر الرجل المرأة یؤرها إذا نكحها و قوله ع كأنه قلع داری عنجه نوتیه القلع شراع السفینة و داری منسوب إلى دارین و هی بلدة على البحر یجلب منها الطیب و عنجه أی عطفه یقال عنجت الناقة كنصرت أعنجها عنجا إذا عطفتها و النوتی الملاح و قوله ع ضفتی جفونه أراد جانبی جفونه و الضفتان الجانبان و قوله ع و فلذ الزبرجد الفلذ جمع فلذة و هی القطعة و قوله ع كبائس اللؤلؤ الرطب الكباسة العذق و العسالیج الغصون واحدها عسلوج


164 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) در آن به ذكر آفرینش شگفت طاووس مى‏پردازد

خداوند تعالى موجودات را ابداع كرد ، موجوداتى شگفت‏انگیز . بعضى جاندار ،

بعضى بیجان . برخى ساكن و برخى متحرك . پس بر آفرینش لطیف و دقیق و عظمت قدرت خود شواهدى آشكار اقامه كرد . آنسان ، كه عقلها به فرمانبرداریش اذعان نمودند و به وجودش معترف شدند و تسلیم او گشتند و ، در گوشهاى ما ، دلایل یكتایى او آوازه افكند . و از نشانه‏هاى آفرینش گونه‏هاى مختلف پرندگان است .

پرندگانى در شكافهاى زمین و رخنه‏هاى درهها و فراز كوهها ، جاى دارند . پرندگانى با بالهاى گونه‏گون و شكلها و هیئتهاى مختلف و متباین ، گرفتار در چنبر فرمانبردارى

[ 387 ]

او ، در اطراف گسترده هوا و فضاى گشاده جوّ بال زنان مى‏پرند . آنها روزگارى نبوده‏اند و خداوندشان از كتم عدم به عرصه وجود آورد و اشكال و صورتهاى شگفت‏انگیز داد . اندامهایشان را با مفصلهاى محكم ، پوشیده در پوست و گوشت به هم پیوند داد .

بعضى را كه جثه‏اى سنگین داشتند ، از بالا پریدن و بال‏زدن در فضا بازداشت . بال‏زدن اینگونه پرندگان را در نزدیكى زمین قرار داد . به لطف قدرت و باریكى صنعت خویش هر دسته از آنها را رنگى داد . دسته‏اى از آنها یك رنگ دارند و رنگ دیگر با آن آمیخته نیست . دسته دیگر سراسر تنشان یك رنگ است و طوقى از رنگ دیگر به آنها داده .

از شگفت‏ترین شگفتیها ، طاووس است كه او را نیكوترین تناسب بخشید و به زیباترین رنگها بیاراست . پرهایى كه نایچه‏هایى آنها را به هم پیوند داده و دمى كشیده كه چون با طاووس ماده رویاروى گردد ، آن را چون چترى بگشاید و بر فراز سر خود سایبان سازد . در آن حال به بادبانهاى كشتیهاى « دارین » ( 1 ) ماند كه ملاحان گشوده باشند .

طاووس بر زیبایى رنگهاى خود مى‏بالد و مغرور به جلوه‏گریهاى دمش ،

مى‏خرامد . چون خروس با ماده خود جمع مى‏آید و چون نرنیه‏هاى شهوتناك با ماده خود نزدیكى مى‏كند و بارورش مى‏سازد . در این باب از تو مى‏خواهم كه خود به چشم خود ببینى ، تا آنچه گفته‏ام ، باورت گردد و من مانند كسى باشم كه آنچه مى‏گوید به عیان دیده نه از دیگرى شنیده ، كه به قول او اعتماد نشاید كرد . اگر چنان باشد كه بعضى پندارند كه طاووس ماده از خوردن قطره اشكى كه از چشم طاووس نر مى‏تراود و در گوشه‏هاى چشمش مى‏ماند ، بار مى‏گیرد و تخم مى‏نهد نه از راه جماع ، این امر عجیبتر از بارور شدن ماده كلاغ نیست كه پندارند از چیزى كه كلاغ نر در دهان او مى‏گذارد ، بارور مى‏گردد .

نایچه‏هاى پر او چونان میله‏هاى سیمین است ، كه دایره‏هایى اعجاب‏انگیز همانند خورشید از آنها رسته است ، دایره‏هایى از زرناب و زبرجد . اگر برایشان همانندى در

[ 389 ]

روى زمین بجویى ، چونان شكوفه‏هایى است از گلهاى بهارى كه دسته بربندند .

اگر پرهاى رنگین او را به جامه‏هاى رنگین تشبیه كنى ، چون حله‏هاى منقّش است یا همانند بردهاى دلاویز یمانى است . اگر آنها را به پیرایه‏ها و زیورها همانند خواهى ، چون نگینهاى رنگارنگ است كه در انگشتریهاى سیمین گوهرنشان كار گذاشته باشند .

چون متكبران ، خرامان راه مى‏رود و جلوهاى زیباى دم و بالهایش را مى‏نگرد . از نگریستن به ازار و جامه رنگارنگش به قهقهه مى‏خندد .

اما چون پاهاى خود را مى‏بیند ، بانگى حزین بر مى‏آورد كه به گریه ماند و آوازى اندوهگین ، چون آواز دادخواهان ، كه آشكارا حكایت از غم فراوانش كند . زیرا پاهایش چون پاهاى خروسهاى خلاسى 1 است ، باریك . و از ساق نازك پایش سیخكى رسته است . در آنجا كه جاى یالهاى اوست دسته‏اى موى سبز و رنگین پدیدار شده . برآمدگى گردنش ، چون گردن راست و كشیده ابریق است . زیر گردنش تا شكمش سیاه است ، سیاهیى كه به سبزى زند چون رنگ وسمه یمانى . یا چون حریرى تنك كه بر آینه‏اى صیقلى كشیده باشند . خود را در جامه‏اى سیاه پیچیده كه از غایت شادابى و درخشندگى پندارى كه به رنگ سبزى دلپذیر آمیخته است .

آنجا كه سوراخ گوش اوست ، گویى كه با نوك قلم به رنگ بابونه سفید خطى كشیده‏اند و آن خط سفید میان آن موهاى سیاه درخششى زیبا دارد .

كمتر رنگى است كه طاووس را از آن بهره‏اى نباشد ولى رنگ او به درخشندگى و روشنى و زیبایى و رونق بر دیگر رنگها برترى دارد . طاووس با پرهاى رنگین خود گلستانى را ماند با گلهایى به هر سو پراكنده ، ولى نه از آن گلها كه باران رویانیده ، یا آفتاب گرم تابستان پرورششان داده باشد .

گاه پرهایش مى‏ریزد و آن جامه رنگارنگ را از تن بیرون مى‏كند و بازهم مى‏روید و مى‏ریزد ، همانند درختان كه برگهایشان مى‏ریزند و باز مى‏رویند تا باز به هیئت

[ 391 ]

نخستین بازگردند . هر رنگ درست عین رنگ پیشین است و در همانجا باشد كه پیش از آن بوده است . چون مویى از پر طاووس را بر دست گیرى ، و نیك بنگرى ، نخست ،

رنگى سرخ گلگون به تو مى‏نماید و بینى كه سبز مى‏شود به رنگ زبرجد و گاه زرد همانند طلا . پس چگونه مى‏توانند اندیشه‏هاى ژرف‏نگر ، اینهمه زیبایى را وصف نمایند . یا عاقلان صاحب قریحه به حقیقت آن برسند ، یا وصّافان سخنور ، اوصاف او در سلك عبارت كشند . اوهام از درك خردترین اعضایش عاجز آید و زبانها در توصیف آن بماند . منزّه است خداوندى ، كه عقلها را خیره ساخته از وصف موجودى كه آشكارا در برابر چشمانشان جلوه‏گر است ، موجودى محدود و مخلوق و پدید آمده از اجزا و رنگها . آرى ، زبانها را از وصفش عاجز ساخته و از اداى وصف آن بازداشته .

منزّه است خداوندى كه اعضاى بدن مورچه و پشه را به هم پیوند داده ،

همانگونه ، كه اعضاى بدن نهنگها و ، فیلها را و بر خود لازم دانسته كه آنچه را در آن روح دمیده است از هم نگسلد ، جز آنكه ، مرگ را موعد آن قرار داد و نیستى را پایان آن .

از این خطبه

اگر به چشم دل خود ، توصیفى را كه از بهشت براى تو مى‏شود بنگرى ، از آنچه در دنیاست ، از خواهشها و لذتها و مناظر آراسته‏اش ، دل برخواهى كند و اندیشه‏ات حیران ماند . چون در آواز به هم خوردن برگهاى درختانش بیندیشى ، درختانى كه بر كناره‏هاى رودهایش روییده‏اند و ریشه در تپه‏هاى مشك فرو برده‏اند ، خوشه‏هاى مرواریدتر از شاخه‏هاى نازك و درشت آنها آویزان است . میوه‏هاى گونه‏گون در غلاف گلها جاى گرفته‏اند و بى‏هیچ رنجى آنها را توان چید و همانگونه كه چیننده را آرزوست در دسترسش قرار مى‏گیرند . براى بهشتیان در پیرامون قصرهایشان عسلهاى پالوده و شرابهاى صافى در گردش آرند . اینان مردمى بوده‏اند ، كه در این دنیاى فانى ،

مشمول كرامت پروردگارشان بوده‏اند تا به سراى آخرت رسیدند و از رنج سفر

[ 393 ]

برآسودند . اى شنونده ، اگر براى رسیدن به آن مناظر زیبا دل مشغول دارى ، هر آینه به شوق وصال آن ، جان از تنت به پرواز آید و براى رفتن و رسیدن چنان شتاب كنى كه از همین مجلس من رخت به كنار مردگان كشى . خداوند ما و شما را از روى رحمت و مهربانى خود از كسانى قرار دهد كه به دل مى‏كوشند تا به منازل نیكان رسند .

تفسیر بعضى از الفاظ غریب كه در این خطبه آمده است :

مى‏گوید : « یؤر بملاقحه » به معنى نكاح است « ارّ الرّجل المرأة یؤرّها » نكاح كرد مرد زن را . و سخن امام ( ع ) كه گوید : « كأنّه قلع دارىّ عنجه نوتیه » « القلع » بادبان كشتى است « دارىّ » منسوب است به دارین و آن شهرى است بر ساحل دریا كه از آن چیزهاى خوشبو آرند . و « عنجه » یعنى برگرداند آن را ،

گویند « عنجت النّاقة » بر وزن « نصرت اعنجها عنجا » زمانى كه آن را برگردانى . و « النّوتىّ » ،

یعنى ، ملاح و « صفّتى جفونه » مراد دو گوشه پلك است و « صفتان » به معنى دو جانب است . و گفته امام ( ع ) : « و فلذ الزّبرجد » ، « الفلذ » جمع « فلذة » یعنى قطعه . و سخن او ( ع ) ، « كبائس » جمع كباسه به معنى خوشه است و عسالیج یعنى شاخه‏ها مفرد « عسالیج » ، « عسلوج » است .



[ 164 ] و من كلام له ع لما اجتمع الناس شكوا ما نقموه على عثمان و سألوه مخاطبته لهم و استعتابه لهم فدخل علیه فقال

إِنَّ اَلنَّاسَ وَرَائِی وَ قَدِ اِسْتَسْفَرُونِی بَیْنَكَ وَ بَیْنَهُمْ وَ وَ اَللَّهِ مَا أَدْرِی مَا أَقُولُ لَكَ مَا أَعْرِفُ شَیْئاً تَجْهَلُهُ وَ لاَ أَدُلُّكَ عَلَى أَمْرٍ لاَ تَعْرِفُهُ إِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نَعْلَمُ مَا سَبَقْنَاكَ إِلَى شَیْ‏ءٍ فَنُخْبِرَكَ عَنْهُ وَ لاَ خَلَوْنَا بِشَیْ‏ءٍ فَنُبَلِّغَكَهُ وَ قَدْ رَأَیْتَ كَمَا رَأَیْنَا وَ سَمِعْتَ كَمَا سَمِعْنَا وَ صَحِبْتَ رَسُولَ اَللَّهِ ص كَمَا صَحِبْنَا وَ مَا اِبْنُ أَبِی قُحَافَةَ وَ لاَ اِبْنُ اَلْخَطَّابِ بِأَوْلَى بِعَمَلِ اَلْحَقِّ مِنْكَ وَ أَنْتَ أَقْرَبُ إِلَى أَبِی رَسُولِ اَللَّهِ ص وَشِیجَةَ رَحِمٍ مِنْهُمَا وَ قَدْ نِلْتَ مِنْ صِهْرِهِ مَا لَمْ یَنَالاَ فَاللَّهَ اَللَّهَ فِی نَفْسِكَ فَإِنَّكَ وَ اَللَّهِ مَا تُبَصَّرُ مِنْ عَمًى وَ لاَ تُعَلَّمُ مِنْ جَهْلٍ وَ إِنَّ اَلطُّرُقَ لَوَاضِحَةٌ وَ إِنَّ أَعْلاَمَ اَلدِّینِ لَقَائِمَةٌ فَاعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ عِبَادِ اَللَّهِ عِنْدَ اَللَّهِ إِمَامٌ عَادِلٌ هُدِیَ وَ هَدَى فَأَقَامَ سُنَّةً مَعْلُومَةً وَ أَمَاتَ بِدْعَةً مَجْهُولَةً وَ إِنَّ اَلسُّنَنَ لَنَیِّرَةٌ لَهَا أَعْلاَمٌ وَ إِنَّ اَلْبِدَعَ لَظَاهِرَةٌ لَهَا أَعْلاَمٌ وَ إِنَّ شَرَّ اَلنَّاسِ عِنْدَ اَللَّهِ إِمَامٌ جَائِرٌ ضَلَّ وَ ضُلَّ بِهِ فَأَمَاتَ سُنَّةً مَأْخُوذَةً وَ أَحْیَا بِدْعَةً مَتْرُوكَةً وَ إِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اَللَّهِ ص یَقُولُ یُؤْتَى یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ بِالْإِمَامِ اَلْجَائِرِ وَ لَیْسَ مَعَهُ نَصِیرٌ وَ لاَ عَاذِرٌ فَیُلْقَى فِی نَارِ جَهَنَّمَ فَیَدُورُ فِیهَا كَمَا تَدُورُ اَلرَّحَى ثُمَّ یَرْتَبِطُ فِی قَعْرِهَا وَ إِنِّی أَنْشُدُكَ اَللَّهَ أَلاَّ تَكُونَ إِمَامَ هَذِهِ اَلْأُمَّةِ اَلْمَقْتُولَ فَإِنَّهُ كَانَ یُقَالُ یُقْتَلُ فِی هَذِهِ اَلْأُمَّةِ إِمَامٌ یَفْتَحُ عَلَیْهَا اَلْقَتْلَ وَ اَلْقِتَالَ إِلَى یَوْمِ اَلْقِیَامَةِ وَ یَلْبِسُ أُمُورَهَا عَلَیْهَا وَ یَبُثُّ اَلْفِتَنَ فِیهَا فَلاَ یُبْصِرُونَ اَلْحَقَّ مِنَ اَلْبَاطِلِ یَمُوجُونَ فِیهَا مَوْجاً وَ یَمْرُجُونَ فِیهَا مَرْجاً فَلاَ تَكُونَنَّ لِمَرْوَانَ سَیِّقَةً یَسُوقُكَ حَیْثُ شَاءَ بَعْدَ جَلاَلِ اَلسِّنِّ وَ تَقَضِّی اَلْعُمُرِ فَقَالَ لَهُ عُثْمَانُ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ كَلِّمِ اَلنَّاسَ فِی أَنْ یُؤَجِّلُونِی حَتَّى أَخْرُجَ إِلَیْهِمْ مِنْ مَظَالِمِهِمْ فَقَالَ ع مَا كَانَ بِالْمَدِینَةِ فَلاَ أَجَلَ فِیهِ وَ مَا غَابَ فَأَجَلُهُ وُصُولُ أَمْرِكَ إِلَیْهِ


[ 383 ]

163 سخنى از آن حضرت ( ع ) هنگامى كه مردم نزد او گرد آمدند و ، در آنچه از عثمان ناپسندشان افتاده بود ، به وى شكایت كردند و خواستند كه از سوى آنها با عثمان سخن گوید و بخواهد تا خشنودشان سازد ، نزد عثمان شد و چنین گفت :

مردم پشت سر من هستند و مرا چون سفیرى از سوى خود به نزد تو فرستاده‏اند .

به خدا سوگند ، ندانم كه تو را چه گویم ؟ من از چیزى آگاه نیستم كه تو خود آن را ندانى . و تو را به چیزى راه ننمایم كه آن را نشناسى . هر چه ما مى‏دانیم تو نیز مى‏دانى .

ما ، در چیزى از تو پیشى نگرفته‏ایم كه اكنون تو را از آن خبر دهیم . و در جایى با یكدیگر خلوت نكرده‏ایم كه تو را از ماجراى آن بیاگاهانیم . تو دیده‏اى ، چنانكه ما دیده‏ایم و شنیده‏اى آنسان كه ما شنیده‏ایم . با رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) صحبت داشته‏اى ، همانگونه ، كه ما صحبت داشته‏ایم . فرزند ابو قحافه و فرزند خطّاب ، به كار حق و صواب سزاوارتر از تو نبودند . تو به خویشاوندى از آن دو ، به رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) نزدیكترى 1 تو به دامادى او مرتبتى یافته‏اى كه آن دو نیافته‏اند . 2 پس خداى را ، بر جان خود بترس . نابینا نیستى كه چشمانت بگشایند و نادان نیستى كه چیزى به تو آموزند . راه‏ها روشن است و نشانه‏هاى دین برپاى .

بدان ، كه بهترین مردم در نزد خداوند ، پیشواى دادگرى است كه خود هدایت یافته و مردم را هدایت نماید . سنت شناخته شده را برپاى دارد و بدعت ناشناخته را بمیراند . سنتها روشن است و نشانه‏هایش برپاست و بدعتها آشكار است و نشانه‏هایش برپا . بدترین مردم در نزد خداوند پیشوایى ستمگر است كه خود گمراه است و سبب گمراهى دیگران شود . سنتى را ، كه مردم فرا گرفته‏اند ، بمیراند و بدعتى

[ 385 ]

را كه متروك افتاده زنده كند . من از رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) شنیدم كه مى‏گفت : در روز قیامت پیشواى ستمگر را مى‏آورند ، هیچ یاورى ندارد و كس عذرخواه او نیست ، در جهنمش مى‏افكنند و او چون سنگ آسیابى كه مى‏چرخد در جهنم بچرخد . سپس ، در قعر جهنم به زنجیرش مى‏كشند . به خدا سوگندت مى‏دهم ،

چنان مكن كه پیشواى مقتول این امت گردى . زیرا گفته مى‏شد از رسول الله ( ص ) كه « در این امّت پیشوایى كشته مى‏شود و در كشت و كشتار تا روز قیامت به روى امّت گشوده مى‏شود و كارها را بر آنان مشتبه مى‏كند . پس بذر فتنه‏ها پراكنده گردد و مردم حق از باطل نشناسند و در كشاكش آن فتنه‏ها با یكدیگر بستیزند و آشوب كنند و كارشان به هرج و مرج كشد . » در این سالهاى پیرى و سراشیب عمر براى مروان ( 1 ) چون مركبى مباش ، كه به هر سو كه خواهد ، تو را براند .

عثمان گفت : با مردم سخن بگوى و بخواه كه مرا مهلت دهند . تا از عهده ستمى كه بر آنان رفته است برآیم . على ( ع ) گفت : آنچه در مدینه است نیازى به مهلت ندارد و آنچه در خارج مدینه است چندان مهلت باید كه فرمان تو به آنجا رسد .



[ 163 ] و من خطبة له ع الخالق جل و علا

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ خَالِقِ اَلْعِبَادِ وَ سَاطِحِ اَلْمِهَادِ وَ مُسِیلِ اَلْوِهَادِ وَ مُخْصِبِ اَلنِّجَادِ لَیْسَ لِأَوَّلِیَّتِهِ اِبْتِدَاءٌ وَ لاَ لِأَزَلِیَّتِهِ اِنْقِضَاءٌ هُوَ اَلْأَوَّلُ وَ لَمْ یَزَلْ وَ اَلْبَاقِی بِلاَ أَجَلٍ خَرَّتْ لَهُ اَلْجِبَاهُ وَ وَحَّدَتْهُ اَلشِّفَاهُ حَدَّ اَلْأَشْیَاءَ عِنْدَ خَلْقِهِ لَهَا إِبَانَةً لَهُ مِنْ شَبَهِهَا لاَ تُقَدِّرُهُ اَلْأَوْهَامُ بِالْحُدُودِ وَ اَلْحَرَكَاتِ وَ لاَ بِالْجَوَارِحِ وَ اَلْأَدَوَاتِ لاَ یُقَالُ لَهُ مَتَى وَ لاَ یُضْرَبُ لَهُ أَمَدٌ بِحَتَّى اَلظَّاهِرُ لاَ یُقَالُ مِمَّ وَ اَلْبَاطِنُ لاَ یُقَالُ فِیمَ لاَ شَبَحٌ فَیُتَقَصَّى وَ لاَ مَحْجُوبٌ فَیُحْوَى لَمْ یَقْرُبْ مِنَ اَلْأَشْیَاءِ بِالْتِصَاقٍ وَ لَمْ یَبْعُدْ عَنْهَا بِافْتِرَاقٍ وَ لاَ یَخْفَى عَلَیْهِ مِنْ عِبَادِهِ شُخُوصُ لَحْظَةٍ وَ لاَ كُرُورُ لَفْظَةٍ وَ لاَ اِزْدِلاَفُ رَبْوَةٍ وَ لاَ اِنْبِسَاطُ خُطْوَةٍ فِی لَیْلٍ دَاجٍ وَ لاَ غَسَقٍ سَاجٍ یَتَفَیَّأُ عَلَیْهِ اَلْقَمَرُ اَلْمُنِیرُ وَ تَعْقُبُهُ اَلشَّمْسُ ذَاتُ اَلنُّورِ فِی اَلْأُفُولِ وَ اَلْكُرُورِ وَ تَقَلُّبِ اَلْأَزْمِنَةِ وَ اَلدُّهُورِ مِنْ إِقْبَالِ لَیْلٍ مُقْبِلٍ وَ إِدْبَارِ نَهَارٍ مُدْبِرٍ قَبْلَ كُلِّ غَایَةٍ وَ مُدَّةِ وَ كُلِّ إِحْصَاءٍ وَ عِدَّةٍ تَعَالَى عَمَّا یَنْحَلُهُ اَلْمُحَدِّدُونَ مِنْ صِفَاتِ اَلْأَقْدَارِ وَ نِهَایَاتِ اَلْأَقْطَارِ وَ تَأَثُّلِ اَلْمَسَاكِنِ وَ تَمَكُّنِ اَلْأَمَاكِنِ فَالْحَدُّ لِخَلْقِهِ مَضْرُوبٌ وَ إِلَى غَیْرِهِ مَنْسُوبٌ ابتداع المخلوقین لَمْ یَخْلُقِ اَلْأَشْیَاءَ مِنْ أُصُولٍ أَزَلِیَّةٍ وَ لاَ مِنْ أَوَائِلَ أَبَدِیَّةٍ بَلْ خَلَقَ مَا خَلَقَ فَأَقَامَ حَدَّهُ وَ صَوَّرَ فَأَحْسَنَ صُورَتَهُ لَیْسَ لِشَیْ‏ءٍ مِنْهُ اِمْتِنَاعٌ وَ لاَ لَهُ بِطَاعَةِ شَیْ‏ءٍ اِنْتِفَاعٌ عِلْمُهُ بِالْأَمْوَاتِ اَلْمَاضِینَ كَعِلْمِهِ بِالْأَحْیَاءِ اَلْبَاقِینَ وَ عِلْمُهُ بِمَا فِی اَلسَّمَاوَاتِ اَلْعُلَى كَعِلْمِهِ بِمَا فِی اَلْأَرَضِینَ اَلسُّفْلَى منها أَیُّهَا اَلْمَخْلُوقُ اَلسَّوِیُّ وَ اَلْمُنْشَأُ اَلْمَرْعِیُّ فِی ظُلُمَاتِ اَلْأَرْحَامِ وَ مُضَاعَفَاتِ اَلْأَسْتَارِ بُدِئْتَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِینٍ وَ وُضِعْتَ فِی قَرارٍ مَكِینٍ إِلى‏ قَدَرٍ مَعْلُومٍ وَ أَجَلٍ مَقْسُومٍ تَمُورُ فِی بَطْنِ أُمِّكَ جَنِیناً لاَ تُحِیرُ دُعَاءً وَ لاَ تَسْمَعُ نِدَاءً ثُمَّ أُخْرِجْتَ مِنْ مَقَرِّكَ إِلَى دَارٍ لَمْ تَشْهَدْهَا وَ لَمْ تَعْرِفْ سُبُلَ مَنَافِعِهَا فَمَنْ هَدَاكَ لاِجْتِرَارِ اَلْغِذَاءِ مِنْ ثَدْیِ أُمِّكَ وَ عَرَّفَكَ عِنْدَ اَلْحَاجَةِ مَوَاضِعَ طَلَبِكَ وَ إِرَادَتِكَ هَیْهَاتَ إِنَّ مَنْ یَعْجِزُ عَنْ صِفَاتِ ذِی اَلْهَیْئَةِ وَ اَلْأَدَوَاتِ فَهُوَ عَنْ صِفَاتِ خَالِقِهِ أَعْجَزُ وَ مِنْ تَنَاوُلِهِ بِحُدُودِ اَلْمَخْلُوقِینَ أَبْعَدُ


162 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

حمد باد خداوندى را كه آفریدگار بندگان است و گستراننده زمین است و روان كننده آبهاست به پستیها و رویاننده گیاهان است بر بلندیها .

اولیتش را آغازى نیست و ازلیّتش را پایانى نیست . اول است بى‏هیچ زوالى ، باقى است بى‏هیچ مدتى . پیشانیها در برابر او بر خاك‏اند و لبها به ذكر وحدانیت او در جنبش .

به هنگام آفرینش ، هر چیزى را حدى معین ساخت تا خود از شباهت به آن دور ماند .

اوهام و گمانها او را به حدود و حركات و اعضا و آلات نتوانند سنجید . در باره‏اش نتوان گفت كه از چه زمانى بوده و تا چه زمانى خواهد بود . آشكار است و نتوان گفت كه از چه ، نهان است و نتوان گفت كه در چه . شبحى نیست كه پدید آید و انحلال یابد .

در پرده‏اى نهان نیست كه در چیزى محاط شده باشد . نزدیكیش به اشیا ، نه به چسبیدن به آنهاست و دوریش از اشیا ، نه به جدایى از آنهاست . نه نگریستن بندگانش بى‏آنكه پلك بر هم زنند ، از او پنهان است و نه باز گردیدن سخن بر زبانشان و نه نزدیك شدنشان به تپه خاكى و نه آنگاه كه به تپه‏اى نزدیك مى‏شوند و نه آنگاه كه در شبى خاموش گام برمى‏دارند و نه در شبى كه ماه تابان بردمد و پس از آن خورشید نورانى سر برزند و نه طلوع و غروب پى در پى آنها و نه گردش زمانهاى

[ 381 ]

كوتاه و بلندش از آمدن شبى كه مى‏آید و روزى كه مى‏رود . پیشى دارد بر هر نهایت و مدت و بر هر چه احصا شود یا در شمار آید .

متعالى است از هر نسبت كه توصیف كنندگانش به او دهند و او را به صفاتى چون دارنده مقدار و نهایت و ستبرى موصوف دارند . یا بگویند كه در جایى مسكن گزیده یا در مكانى قرار یافته . حد و اندازه ، ویژه آفریدگان است و از صفات دیگران است . اشیا ، را از مبادى و نمونه‏هاى ازلى نیافریده و بر نمونه‏هاى ابدى خلق نكرده بلكه هر چه را كه آفرید ، حدى خاص براى آن قرار دارد .

و صورتشان بخشید و صورتهایشان نیكو ساخت ، هیچ چیز را یاراى سرپیچى از فرمان او نیست و او از اطاعت آنها سودى نبرد . علم او به مردگان در گذشته چون علم او به زندگان برجاى مانده است . علم او بر آسمانهاى فرازین چون علم او به زمینهاى فرودین است .

از این خطبه

اى انسان آفریده شده در حد اعتدال . اى آنكه در تاریكیهاى رحمها و در پرده‏هاى تو بر تو نگهداریت كرده‏اند . آفرینشت از گل خالص آغاز شد و در قرارگاهى مطمئن جایت دادند . تا زمانى معلوم و تا مدتى كه بهره توست . در شكم مادر خود مى‏جنبیدى و به دعوت كس پاسخ نمى‏گفتى و آواز كسى شنیدن نتوانستى . سپس ،

تو را از قرارگاهت بیرون راندند . به سرایى آمدى كه هرگز آن را ندیده بودى و راه رسیدن به منافع آن را نمى‏شناختى . پس چه كسى تو را به كشیدن غذا از پستان مادر راه نمود و به تو آموخت كه نیازها و خواستهایت را از كجا طلب كنى ؟ هیهات آنكه ،

در شناخت صفات كسى كه اندام و اعضا دارد ، ناتوان است ، از شناخت صفات آفریدگارش ناتوانتر است . و هر چه او را به صفات مخلوقاتش محدود كند ، از شناخت او دورتر گردیده است .

[ 162 ] و من كلام له ع لبعض أصحابه و قد سأله كیف دفعكم قومكم عن هذا المقام و أنتم أحق به فقال

یَا أَخَا بَنِی أَسَدٍ إِنَّكَ لَقَلِقُ اَلْوَضِینِ تُرْسِلُ فِی غَیْرِ سَدَدٍ وَ لَكَ بَعْدُ ذِمَامَةُ اَلصِّهْرِ وَ حَقُّ اَلْمَسْأَلَةِ وَ قَدِ اِسْتَعْلَمْتَ فَاعْلَمْ أَمَّا اَلاِسْتِبْدَادُ عَلَیْنَا بِهَذَا اَلْمَقَامِ وَ نَحْنُ اَلْأَعْلَوْنَ نَسَباً وَ اَلْأَشَدُّونَ بِالرَّسُولِ ص نَوْطاً فَإِنَّهَا كَانَتْ أَثَرَةً شَحَّتْ عَلَیْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ وَ سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ آخَرِینَ وَ اَلْحَكَمُ اَللَّهُ وَ اَلْمَعْوَدُ إِلَیْهِ اَلْقِیَامَةُ وَ دَعْ عَنْكَ نَهْباً صِیحَ فِی حَجَرَاتِهِ وَ لَكِنْ حَدِیثاً مَا حَدِیثُ اَلرَّوَاحِلِ وَ هَلُمَّ اَلْخَطْبَ فِی اِبْنِ أَبِی سُفْیَانَ فَلَقَدْ أَضْحَكَنِی اَلدَّهْرُ بَعْدَ إِبْكَائِهِ وَ لاَ غَرْوَ وَ اَللَّهِ فَیَا لَهُ خَطْباً یَسْتَفْرِغُ اَلْعَجَبَ وَ یُكْثِرُ اَلْأَوَدَ حَاوَلَ اَلْقَوْمُ إِطْفَاءَ نُورِ اَللَّهِ مِنْ مِصْبَاحِهِ وَ سَدَّ فَوَّارِهِ مِنْ یَنْبُوعِهِ وَ جَدَحُوا بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ شِرْباً وَبِیئاً فَإِنْ تَرْتَفِعْ عَنَّا وَ عَنْهُمْ مِحَنُ اَلْبَلْوَى أَحْمِلْهُمْ مِنَ اَلْحَقِّ عَلَى مَحْضِهِ وَ إِنْ تَكُنِ اَلْأُخْرَى فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَیْهِمْ حَسَراتٍ إِنَّ اَللَّهَ عَلِیمٌ بِما یَصْنَعُونَ

161 سخنى از آن حضرت ( ع ) به یكى از اصحابش كه از او پرسید : چگونه قومتان شما را از این مقام [ یعنى خلافت ] باز داشتند ، در حالى كه ، از دیگران سزاوارتر بدان بودید ؟ چنین پاسخ داد :

اى برادر اسدى ( 1 ) بر مركبى سوار شده‏اى كه تنگش سست است و لغزان و ، زمام آن رها كرده‏اى كه به هرجاى كه خواهد برود . ولى تو را حق خویشاوندى ( 2 ) و پرسیدن است . مى‏خواهى از حقیقتى آگاه شوى ، پس بدان ، كه آن زورگویى و خودكامگى كه در امر خلافت با ما نمودند در حالى كه ما به نسب برتر از آنها بودیم و با رسول الله ( ص ) پیوند استوارترى داشتیم بدان سبب بود ، كه امر خلافت مقامى رغبت افزاست . گروهى سخت بدان آزمند شدند و گروهى سخاوت ورزیدند و از آن چشم پوشیدند . داورى با خداست و جاى داورى ، بازگشتنگاه قیامت است . « و دع عنك نهبا صیح فى حجراته ( 3 ) آن غنیمتها را كه گردش هیاهو و جنجال است رها كن » و از ماجراى بزرگ پسر ابو سفیان یاد كن . روزگار مرا به خنده آورد ، پس از آنكه ،

گریانم كرده بود . به خدا سوگند ، جاى شگفتى نیست كه بزرگى حادثه جایى براى شگفت زدگى باقى نگذارد و كژروى و ناراستى را افزون سازد . آن قوم خواستند كه

[ 379 ]

نور خدا را در چراغش خاموش سازند و آب را از سرچشمه‏اش كه چون فواره مى‏جوشید قطع كنند . و آبى را كه میان من و ایشان جارى بود ، به وبا بیامیزند و فتنه برپا كنند اگر این آزمایش محنت‏افزاى از میان ما برداشته شود ، آنان را به راهى مى‏برم كه حقیقت محض باشد ولى اگر كار بر منوال دیگر باشد ، « نباید كه جان تو به خاطر آنها دچار اندوه شود زیرا خدا به كارهایى كه مى‏كنند آگاه است . » ( 1 )

[ 161 ] و من خطبة له ع فی صفة النبی و أهل بیته و أتباع دینه و فیها یعظ بالتقوى الرسول و أهله و أتباع دینه

اِبْتَعَثَهُ بِالنُّورِ اَلْمُضِی‏ءِ وَ اَلْبُرْهَانِ اَلْجَلِیِّ وَ اَلْمِنْهَاجِ اَلْبَادِی وَ اَلْكِتَابِ اَلْهَادِی أُسْرَتُهُ خَیْرُ أُسْرَةٍ وَ شَجَرَتُهُ خَیْرُ شَجَرَةٍ أَغْصَانُهَا مُعْتَدِلَةٌ وَ ثِمَارُهَا مُتَهَدِّلَةٌ مَوْلِدُهُ بِمَكَّةَ وَ هِجْرَتُهُ بِطَیْبَةَ عَلاَ بِهَا ذِكْرُهُ وَ اِمْتَدَّ مِنْهَا صَوْتُهُ أَرْسَلَهُ بِحُجَّةٍ كَافِیَةٍ وَ مَوْعِظَةٍ شَافِیَةٍ وَ دَعْوَةٍ مُتَلاَفِیَةٍ أَظْهَرَ بِهِ اَلشَّرَائِعَ اَلْمَجْهُولَةَ وَ قَمَعَ بِهِ اَلْبِدَعَ اَلْمَدْخُولَةَ وَ بَیَّنَ بِهِ اَلْأَحْكَامَ اَلْمَفْصُولَةَ فَمَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ اَلْإِسْلاَمِ دَیْناً تَتَحَقَّقْ شِقْوَتُهُ وَ تَنْفَصِمْ عُرْوَتُهُ وَ تَعْظُمْ كَبْوَتُهُ وَ یَكُنْ مَآبُهُ إِلَى اَلْحُزْنِ اَلطَّوِیلِ وَ اَلْعَذَابِ اَلْوَبِیلِ وَ أَتَوَكَّلُ عَلَى اَللَّهِ تَوَكُّلَ اَلْإِنَابَةِ إِلَیْهِ وَ أَسْتَرْشِدُهُ اَلسَّبِیلَ اَلْمُؤَدِّیَةَ إِلَى جَنَّتِهِ اَلْقَاصِدَةَ إِلَى مَحَلِّ رَغْبَتِهِ النصح بالتقوى أُوصِیكُمْ عِبَادَ اَللَّهِ بِتَقْوَى اَللَّهِ وَ طَاعَتِهِ فَإِنَّهَا اَلنَّجَاةُ غَداً وَ اَلْمَنْجَاةُ أَبَداً رَهَّبَ فَأَبْلَغَ وَ رَغَّبَ فَأَسْبَغَ وَ وَصَفَ لَكُمُ اَلدُّنْیَا وَ اِنْقِطَاعَهَا وَ زَوَالَهَا وَ اِنْتِقَالَهَا فَأَعْرِضُوا عَمَّا یُعْجِبُكُمْ فِیهَا لِقِلَّةِ مَا یَصْحَبُكُمْ مِنْهَا أَقْرَبُ دَارٍ مِنْ سَخَطِ اَللَّهِ وَ أَبْعَدُهَا مِنْ رِضْوَانِ اَللَّهِ فَغُضُّوا عَنْكُمْ عِبَادَ اَللَّهِ غُمُومَهَا وَ أَشْغَالَهَا لِمَا قَدْ أَیْقَنْتُمْ بِهِ مِنْ فِرَاقِهَا وَ تَصَرُّفِ حَالاَتِهَا فَاحْذَرُوهَا حَذَرَ اَلشَّفِیقِ اَلنَّاصِحِ وَ اَلْمُجِدِّ اَلْكَادِحِ وَ اِعْتَبِرُوا بِمَا قَدْ رَأَیْتُمْ مِنْ مَصَارِعِ اَلْقُرُونِ قَبْلَكُمْ قَدْ تَزَایَلَتْ أَوْصَالُهُمْ وَ زَالَتْ أَبْصَارُهُمْ وَ أَسْمَاعُهُمْ وَ ذَهَبَ شَرَفُهُمْ وَ عِزُّهُمْ وَ اِنْقَطَعَ سُرُورُهُمْ وَ نَعِیمُهُمْ فَبُدِّلُوا بِقُرْبِ اَلْأَوْلاَدِ فَقْدَهَا وَ بِصُحْبَةِ اَلْأَزْوَاجِ مُفَارَقَتَهَا لاَ یَتَفَاخَرُونَ وَ لاَ یَتَنَاسَلُونَ وَ لاَ یَتَزَاوَرُونَ وَ لاَ یَتَحَاوَرُونَ فَاحْذَرُوا عِبَادَ اَللَّهِ حَذَرَ اَلْغَالِبِ لِنَفْسِهِ اَلْمَانِعِ لِشَهْوَتِهِ اَلنَّاظِرِ بِعَقْلِهِ فَإِنَّ اَلْأَمْرَ وَاضِحٌ وَ اَلْعَلَمَ قَائِمٌ وَ اَلطَّرِیقَ جَدَدٌ وَ اَلسَّبِیلَ قَصْدٌ


160 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

او را به رسالت مبعوث داشت ، با نور روشنایى بخش و برهان آشكار و راه هویدا و كتاب راهنماینده . خاندانش ، بهترین خاندانهاست و درخت نسبش بهترین درختان ، كه شاخه‏هایش راست است و میوه‏هایش در دسترس . زادگاهش مكه است و هجرتش به مدینه طیبه . در مدینه نامش بلندى گرفت و آوازه‏اش بگسترد . او را با حجت و دلیلى كافى و اندرزهایى شفابخش و دعوتى پیش گیرنده از هلاكت مردم ، بفرستاد . به وجود او ، راههاى ناشناخته را آشكار كرد . بدعتهایى را كه در آنها راه یافته بود ، فرو كوفت و احكامى را كه خدا بر بندگانش مقرر داشته بود ، بیان نمود . هركس ، جز اسلام ، دینى طلبد شوربختیش محقّق و ریسمان سعادتش بریده و به سر درآمدنش سخت خواهد بود و بازگشتش به اندوهى است طولانى و عذابى سخت . توكل مى‏كنم به خدا ، توكل كردن كسى كه به سوى او بازگشته است و راهى را مى‏جوید كه به بهشت منتهى مى‏شود و به رضا و خشنودیش مى‏رسد .

اى بندگان خدا ، شما را به ترس از خدا و طاعت او سفارش مى‏كنم . زیرا تقوا و طاعت ، فردا سبب نجات است و نیز رهایى ابدى را در پى دارد . خداوند بیمناك ساخت و بغایت بیمناك ساخت و ترغیب نمود و ترغیب را افزون ساخت . براى شما دنیا را وصف كرد و جدایى و زوال و انتقال آن را . از هر چه در این دنیا سبب اعجابتان مى‏شود ، اعراض كنید ، زیرا اندك زمانى با شما خواهد بود . دنیا نزدیكترین پایگاه به خشم خدا و دورترین جایگاه از خشنودى اوست . پس اى بندگان خدا ،

چشم بپوشید از اندوهها و گرفتاریهاى آن ، زیرا به مفارقت از او و دگرگونى حالاتش یقین كرده‏اید . و از آن حذر كنید ، آنسان ، كه آن مهربان خیرخواه و آن كوشنده رنج بنده حذر مى‏كند .

از سرنوشت و سرگذشت پیشینیان پند گیرید ، كه اكنون در خاك غنوده‏اند ،

اندامهاشان فرو ریخته و چشمها و گوشهاشان زایل گردیده ، و شرف و عزتشان تباه

[ 377 ]

گشته است و شادمانى و نعمتهاشان منقطع گشته . نزدیكى و همدلى با فرزندان ، به از دست دادنشان بدل شده و همصحبتى و همنشینى با همسران ، به جدایى از آنها .

توان بر خود بالیدنشان نیست ، دیگر فرزندى نیاورند ، به دیدار یكدیگر نتوانند رفت ،

همدمى و همسایگى نكنند . پس اى بندگان خدا بترسید ، چون ترسیدن كسى كه بر نفس خود غلبه یافته و بر شهوات خود لگام‏زده و به دیده عقل مى‏نگرد ، كه حقیت روشن است و نشانه برپاست و راه آشكار است و راست .



[ 160 ] و من خطبة له ع عظمة

اللّه أَمْرُهُ قَضَاءٌ وَ حِكْمَةٌ وَ رِضَاهُ أَمَانٌ وَ رَحْمَةُ یَقْضِی بِعِلْمٍ وَ یَعْفُو بِحِلْمٍ حمد اللّه اَللَّهُمَّ لَكَ اَلْحَمْدُ عَلَى مَا تَأْخُذُ وَ تُعْطِی وَ عَلَى مَا تُعَافِی وَ تَبْتَلِی حَمْداً یَكُونُ أَرْضَى اَلْحَمْدِ لَكَ وَ أَحَبَّ اَلْحَمْدِ إِلَیْكَ وَ أَفْضَلَ اَلْحَمْدِ عِنْدَكَ حَمْداً یَمْلَأُ مَا خَلَقْتَ وَ یَبْلُغُ مَا أَرَدْتَ حَمْداً لاَ یُحْجَبُ عَنْكَ وَ لاَ یُقْصَرُ دُونَكَ حَمْداً لاَ یَنْقَطِعُ عَدَدُهُ وَ لاَ یَفْنَى مَدَدُهُ فَلَسْنَا نَعْلَمُ كُنْهَ عَظَمَتِكَ إِلاَّ أَنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ حَیٌّ قَیُّومُ لاَ تَأْخُذُكَ سِنَةٌ وَ لاَ نَوْمٌ لَمْ یَنْتَهِ إِلَیْكَ نَظَرٌ وَ لَمْ یُدْرِكْكَ بَصَرٌ أَدْرَكْتَ اَلْأَبْصَارَ وَ أَحْصَیْتَ اَلْأَعْمَالَ وَ أَخَذْتَ بِالنَّوَاصِی وَ اَلْأَقْدَامِ وَ مَا اَلَّذِی نَرَى مِنْ خَلْقِكَ وَ نَعْجَبُ لَهُ مِنْ قُدْرَتِكَ وَ نَصِفُهُ مِنْ عَظِیمِ سُلْطَانِكَ وَ مَا تَغَیَّبَ عَنَّا مِنْهُ وَ قَصُرَتْ أَبْصَارُنَا عَنْهُ وَ اِنْتَهَتْ عُقُولُنَا دُونَهُ وَ حَالَتْ سُتُورُ اَلْغُیُوبِ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُ أَعْظَمُ فَمَنْ فَرَّغَ قَلْبَهُ وَ أَعْمَلَ فِكْرَهُ لِیَعْلَمَ كَیْفَ أَقَمْتَ عَرْشَكَ وَ كَیْفَ ذَرَأْتَ خَلْقَكَ وَ كَیْفَ عَلَّقْتَ فِی اَلْهَوَاءِ سَمَاوَاتِكَ وَ كَیْفَ مَدَدْتَ عَلَى مَوْرِ اَلْمَاءِ أَرْضَكَ رَجَعَ طَرْفُهُ حَسِیراً وَ عَقْلُهُ مَبْهُوراً وَ سَمْعُهُ وَالِهاً وَ فِكْرُهُ حَائِراً كیف یكون الرجاء منها یَدَّعِی بِزَعْمِهِ أَنَّهُ یَرْجُو اَللَّهَ كَذَبَ وَ اَلْعَظِیمِ مَا بَالُهُ لاَ یَتَبَیَّنُ رَجَاؤُهُ فِی عَمَلِهِ فَكُلُّ مَنْ رَجَا عُرِفَ رَجَاؤُهُ فِی عَمَلِهِ وَ كُلُّ رَجَاءٍ إِلاَّ رَجَاءَ اَللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّهُ مَدْخُولٌ وَ كُلُّ خَوْفٍ مُحَقَّقٌ إِلاَّ خَوْفَ اَللَّهِ فَإِنَّهُ مَعْلُولٌ یَرْجُو اَللَّهَ فِی اَلْكَبِیرِ وَ یَرْجُو اَلْعِبَادَ فِی اَلصَّغِیرِ فَیُعْطِی اَلْعَبْدَ مَا لاَ یُعْطِی اَلرَّبَّ فَمَا بَالُ اَللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ یُقَصَّرُ بِهِ عَمَّا یُصْنَعُ بِهِ لِعِبَادِهِ أَ تَخَافُ أَنْ تَكُونَ فِی رَجَائِكَ لَهُ كَاذِباً أَوْ تَكُونَ لاَ تَرَاهُ لِلرَّجَاءِ مَوْضِعاً وَ كَذَلِكَ إِنْ هُوَ خَافَ عَبْداً مِنْ عَبِیدِهِ أَعْطَاهُ مِنْ خَوْفِهِ مَا لاَ یُعْطِی رَبَّهُ فَجَعَلَ خَوْفَهُ مِنَ اَلْعِبَادِ نَقْداً وَ خَوْفَهُ مِنْ خَالِقِهِ ضِمَاراً وَ وَعْداً وَ كَذَلِكَ مَنْ عَظُمَتِ اَلدُّنْیَا فِی عَیْنِهِ وَ كَبُرَ مَوْقِعُهَا مِنْ قَلْبِهِ آثَرَهَا عَلَى اَللَّهِ تَعَالَى فَانْقَطَعَ إِلَیْهَا وَ صَارَ عَبْداً لَهَا رسول اللّه وَ لَقَدْ كَانَ فِی رَسُولِ اَللَّهِ ص كَافٍ لَكَ فِی اَلْأُسْوَةِ وَ دَلِیلٌ لَكَ عَلَى ذَمِّ اَلدُّنْیَا وَ عَیْبِهَا وَ كَثْرَةِ مَخَازِیهَا وَ مَسَاوِیهَا إِذْ قُبِضَتْ عَنْهُ أَطْرَافُهَا وَ وُطِّئَتْ لِغَیْرِهِ أَكْنَافُهَا وَ فُطِمَ عَنْ رَضَاعِهَا وَ زُوِیَ عَنْ زَخَارِفِهَا موسى وَ إِنْ شِئْتَ ثَنَّیْتُ بِمُوسَى كَلِیمِ اَللَّهِ ص حَیْثُ یَقُولُ رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ وَ اَللَّهِ مَا سَأَلَهُ إِلاَّ خُبْزاً یَأْكُلُهُ لِأَنَّهُ كَانَ یَأْكُلُ بَقْلَةَ اَلْأَرْضِ وَ لَقَدْ كَانَتْ خُضْرَةُ اَلْبَقْلِ تُرَى مِنْ شَفِیفِ صِفَاقِ بَطْنِهِ لِهُزَالِهِ وَ تَشَذُّبِ لَحْمِهِ داود وَ إِنْ شِئْتَ ثَلَّثْتُ بِدَاوُدَ ص صَاحِبِ اَلْمَزَامِیرِ وَ قَارِئِ أَهْلِ اَلْجَنَّةِ فَلَقَدْ كَانَ یَعْمَلُ سَفَائِفَ اَلْخُوصِ بِیَدِهِ وَ یَقُولُ لِجُلَسَائِهِ أَیُّكُمْ یَكْفِینِی بَیْعَهَا وَ یَأْكُلُ قُرْصَ اَلشَّعِیرِ مِنْ ثَمَنِهَا عیسى وَ إِنْ شِئْتَ قُلْتُ فِی عِیسَى اِبْنِ مَرْیَمَ ع فَلَقَدْ كَانَ یَتَوَسَّدُ اَلْحَجَرَ وَ یَلْبَسُ اَلْخَشِنَ وَ یَأْكُلُ اَلْجَشِبَ وَ كَانَ إِدَامُهُ اَلْجُوعَ وَ سِرَاجُهُ بِاللَّیْلِ اَلْقَمَرَ وَ ظِلاَلُهُ فِی اَلشِّتَاءِ مَشَارِقَ اَلْأَرْضِ وَ مَغَارِبَهَا وَ فَاكِهَتُهُ وَ رَیْحَانُهُ مَا تُنْبِتُ اَلْأَرْضُ لِلْبَهَائِمِ وَ لَمْ تَكُنْ لَهُ زَوْجَةٌ تَفْتِنُهُ وَ لاَ وَلَدٌ یَحْزُنُهُ وَ لاَ مَالٌ یَلْفِتُهُ وَ لاَ طَمَعٌ یُذِلُّهُ دَابَّتُهُ رِجْلاَهُ وَ خَادِمُهُ یَدَاهُ الرسول الأعظم فَتَأَسَّ بِنَبِیِّكَ اَلْأَطْیَبِ اَلْأَطْهَرِ ص فَإِنَّ فِیهِ أُسْوَةً لِمَنْ تَأَسَّى وَ عَزَاءً لِمَنْ تَعَزَّى وَ أَحَبُّ اَلْعِبَادِ إِلَى اَللَّهِ اَلْمُتَأَسِّی بِنَبِیِّهِ وَ اَلْمُقْتَصُّ لِأَثَرِهِ قَضَمَ اَلدُّنْیَا قَضْماً وَ لَمْ یُعِرْهَا طَرْفاً أَهْضَمُ أَهْلِ اَلدُّنْیَا كَشْحاً وَ أَخْمَصُهُمْ مِنَ اَلدُّنْیَا بَطْناً عُرِضَتْ عَلَیْهِ اَلدُّنْیَا فَأَبَى أَنْ یَقْبَلَهَا وَ عَلِمَ أَنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ أَبْغَضَ شَیْئاً فَأَبْغَضَهُ وَ حَقَّرَ شَیْئاً فَحَقَّرَهُ وَ صَغَّرَ شَیْئاً فَصَغَّرَهُ وَ لَوْ لَمْ یَكُنْ فِینَا إِلاَّ حُبُّنَا مَا أَبْغَضَ اَللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ تَعْظِیمُنَا مَا صَغَّرَ اَللَّهُ وَ رَسُولُهُ لَكَفَى بِهِ شِقَاقاً لِلَّهِ وَ مُحَادَّةً عَنْ أَمْرِ اَللَّهِ وَ لَقَدْ كَانَ ص یَأْكُلُ عَلَى اَلْأَرْضِ وَ یَجْلِسُ جِلْسَةَ اَلْعَبْدِ وَ یَخْصِفُ بِیَدِهِ نَعْلَهُ وَ یَرْقَعُ بِیَدِهِ ثَوْبَهُ وَ یَرْكَبُ اَلْحِمَارَ اَلْعَارِیَ وَ یُرْدِفُ خَلْفَهُ وَ یَكُونُ اَلسِّتْرُ عَلَى بَابِ بَیْتِهِ فَتَكُونُ فِیهِ اَلتَّصَاوِیرُ فَیَقُولُ یَا فُلاَنَةُ لِإِحْدَى أَزْوَاجِهِ غَیِّبِیهِ عَنِّی فَإِنِّی إِذَا نَظَرْتُ إِلَیْهِ ذَكَرْتُ اَلدُّنْیَا وَ زَخَارِفَهَا فَأَعْرَضَ عَنِ اَلدُّنْیَا بِقَلْبِهِ وَ أَمَاتَ ذِكْرَهَا مِنْ نَفْسِهِ وَ أَحَبَّ أَنْ تَغِیبَ زِینَتُهَا عَنْ عَیْنِهِ لِكَیْلاَ یَتَّخِذَ مِنْهَا رِیَاشاً وَ لاَ یَعْتَقِدَهَا قَرَاراً وَ لاَ یَرْجُوَ فِیهَا مُقَاماً فَأَخْرَجَهَا مِنَ اَلنَّفْسِ وَ أَشْخَصَهَا عَنِ اَلْقَلْبِ وَ غَیَّبَهَا عَنِ اَلْبَصَرِ وَ كَذَلِكَ مَنْ أَبْغَضَ شَیْئاً أَبْغَضَ أَنْ یَنْظُرَ إِلَیْهِ وَ أَنْ یُذْكَرَ عِنْدَهُ وَ لَقَدْ كَانَ فِی رَسُولِ اَللَّهِ ص مَا یَدُلُّكُ عَلَى مَسَاوِئِ اَلدُّنْیَا وَ عُیُوبِهَا إِذْ جَاعَ فِیهَا مَعَ خَاصَّتِهِ وَ زُوِیَتْ عَنْهُ زَخَارِفُهَا مَعَ عَظِیمِ زُلْفَتِهِ فَلْیَنْظُرْ نَاظِرٌ بِعَقْلِهِ أَكْرَمَ اَللَّهُ مُحَمَّداً بِذَلِكَ أَمْ أَهَانَهُ فَإِنْ قَالَ أَهَانَهُ فَقَدْ كَذَبَ وَ اَللَّهِ اَلْعَظِیمِ بِالْإِفْكِ اَلْعَظِیمِ وَ إِنْ قَالَ أَكْرَمَهُ فَلْیَعْلَمْ أَنَّ اَللَّهَ قَدْ أَهَانَ غَیْرَهُ حَیْثُ بَسَطَ اَلدُّنْیَا لَهُ وَ زَوَاهَا عَنْ أَقْرَبِ اَلنَّاسِ مِنْهُ فَتَأَسَّى مُتَأَسٍّ بِنَبِیِّهِ وَ اِقْتَصَّ أَثَرَهُ وَ وَلَجَ مَوْلِجَهُ وَ إِلاَّ فَلاَ یَأْمَنِ اَلْهَلَكَةَ فَإِنَّ اَللَّهَ جَعَلَ مُحَمَّداً ص عَلَماً لِلسَّاعَةِ وَ مُبَشِّراً بِالْجَنَّةِ وَ مُنْذِراً بِالْعُقُوبَةِ خَرَجَ مِنَ اَلدُّنْیَا خَمِیصاً وَ وَرَدَ اَلْآخِرَةَ سَلِیماً لَمْ یَضَعْ حَجَراً عَلَى حَجَرٍ حَتَّى مَضَى لِسَبِیلِهِ وَ أَجَابَ دَاعِیَ رَبِّهِ فَمَا أَعْظَمَ مِنَّةَ اَللَّهِ عِنْدَنَا حِینَ أَنْعَمَ عَلَیْنَا بِهِ سَلَفاً نَتَّبِعُهُ وَ قَائِداً نَطَأُ عَقِبَهُ وَ اَللَّهِ لَقَدْ رَقَّعْتُ مِدْرَعَتِی هَذِهِ حَتَّى اِسْتَحْیَیْتُ مِنْ رَاقِعِهَا وَ لَقَدْ قَالَ لِی قَائِلٌ أَ لاَ تَنْبِذُهَا عَنْكَ فَقُلْتُ اُغْرُبْ عَنِّی فَعِنْدَ اَلصَّبَاحِ یَحْمَدُ اَلْقَوْمُ اَلسُّرَى


[ 367 ]

159 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

فرمان او فرمانى است حتم و حكمت‏آمیز و خشنودى او ، امان است و رحمت .

بر مقتضاى علم حكم كند و از سر علم ببخشاید . اى خداوند ، سپاس باد تو را ، چه آنگاه كه مى‏ستانى و چه آنگاه كه عطا مى‏فرمایى . یا آنگاه كه عافیت مى‏بخشى یا به بلا مبتلا مى‏سازى . ستایشى كه پسندیده‏ترین ستایشهاست و محبوبترین آنها و برترین آنهاست در نزد تو . ستایشى كه سراسر عالم وجود را پر كند و به آن پایه كه خواسته‏اى برسد . ستایشى كه از تو پوشیده نماند و در رسیدن به آستان جلال تو كوتاه نیاید . ستایشى كه شمار آن منقطع نگردد و افزون شدنش پایان نپذیرد . پس ، ما حقیقت عظمتت را ندانیم ، آنچه مى‏دانیم این است ، كه تو زنده‏اى و برپایى ، نه خواب گران بر تو چیره شود نه خواب سبك . اندیشه و دانشى را توان دست یافتن به تو نیست و هیچ چشمى تو را درنیابد . دیده‏ها را مى‏بینى و اعمال بندگانت را حساب مى‏كنى . سرها و پاهاى همگان در قبضه قدرت توست . چه اندك است آنچه از آفرینشت مى‏بینم و از تواناییت در شگفت مى‏شویم و عظمت سلطنتت را بدان وصف مى‏كنیم ، در حالى كه ، آنچه از تو بر ما پوشیده مانده است و دیدگانمان را یاراى دركشان نیست و عقلهایمان را توان رسیدن به آنها نباشد و پرده‏هاى غیب میان ما و آنها حایل شده ، بسى بزرگتر است . هر كه دل خالى دارد و اندیشه‏اش را به كار گیرد تا بداند كه عرش خود را چگونه برپاى داشته‏اى و آفریدگانت را چسان آفریده‏اى و آسمانهایت را چگونه در هوا معلق داشته‏اى و زمینت را چگونه بر امواج آب گسترده‏اى ، در كار خویش بماند و نگاهش خیره بازگردد و عقلش مغلوب شود و شنواییش از كار بیفتد و اندیشه‏اش مبهوت و حیرت زده ماند .

از این خطبه

به گمان خود ادعا مى‏كند ، كه به خدا امید بسته است . سوگند به خداى بزرگ ، كه دروغ مى‏گوید . چه مى‏شود او را كه امیدوارى در عملش پدیدار نیست . زیرا هركس

[ 369 ]

به چیزى امید بسته باشد ، امیدواریش در اعمالش نمودار است ، مگر امید به خدا كه آمیزه‏اى و غشّى در آن هست . و هر كسى از چیزى بترسد ، ترس او را باور توان داشت ، جز ترس از خدا كه تا در اعمال آشكار نشود باورش نتوان داشت .

در كارهاى بزرگ به خدا امید مى‏بندد و در كارهاى خرد به بندگان خداى . ولى آن خضوع و فروتنى كه در برابر بنده دارد ، در برابر خداى ندارد . چرا باید در اداى حق ایزد جلّ شأنه قصور ورزد و حق بنده او را بتمامى ادا نماید ؟ آیا مى‏ترسى كه اگر به خداى تعالى امید بربندى امیدواریت رنگ دروغ گیرد ؟ یا خداوند تعالى را درخور امید بستن نمى‏بینى ؟ همچنین ، اگر از بنده‏اى از بندگان خدا بیمناك باشد ،

ترس خود بر او عرضه دارد ، در حالى كه ، با خدا چنین نكند . یعنى ترس از بنده خدا به نقد است و ترس از خدا در عهده وعده و تعویق . چنین است كسى كه دنیا در نظرش بزرگ آید و در دلش مقام و موقعیتى رفیع یابد ، سپس ، دنیا را بر خداى تعالى برگزیند ، و همواره به دنیا پردازد و بنده آن گردد .

سخن رسول الله ( صلى اللّه علیه و آله ) در نكوهش و عیب كردن دنیا و بى‏اعتبارى و بدیهاى بسیارش ، مقتداى تو كافى است . زیرا دنیا را از هر سو از رسول الله ( ص ) گرفتند و به دیگران سپردند ، و او از شیر این مادر ننوشید . زیورها و زینتهایش را از او دور كردند .

اگر خواهى ، جز رسول الله ( ص ) موساى كلیم ( ع ) را نیز مقتداى دیگر خود قرار ده ، كه گفت : « پروردگارا من به آنچه برایم مى‏فرستى نیازمندم » ( 1 ) به خدا سوگند ، موسى از خدا جز لقمه نانى درخواست نكرد ، زیرا او از گیاه زمین مى‏خورد و آنچنان لاغر و كم‏گوشت شده بود كه سبزى آن علف كه خورده بود ، از درون شكمش پیدا بود .

اگر خواهى سومین نمونه را هم بیاورم ، و آن داود ( ع ) است ، صاحب مزامیر و خواننده اهل بهشت . با دست خود زنبیل مى‏بافت و به كسانى كه در مجلس او نشسته بودند ، مى‏گفت : كدامیك از شما فروختن آن را بر عهده مى‏گیرد ؟ سپس از بهاى آن قرص جوینى مى‏خرید .

[ 371 ]

و اگر خواهى مثلى از عیسى بن مریم ( ع ) بیاورم . عیسى سنگ زیر سر مى‏نهاد و جامه خشن مى‏پوشید [ و غذاى ناگوار مى‏خورد . ] به هنگام گرسنگى نان خورشش گرسنگى بود و در شبها چراغش ماه بود و در زمستان سرپناهش خاور و باختر زمین بود و میوه و ریحانش همان بود كه براى ستوران از زمین مى‏روید . نه همسرى داشت كه فریفته او شود و نه فرزندى كه برایش اندوهگین گردد و نه مالى كه به خود مشغولش دارد و نه آزمندیى كه سبب خواریش گردد . مركبش پاهایش بود و خادمش دستهایش .

به پیامبر خود ( صلى اللّه علیه و آله ) ، آن نیكوترین و پاكیزه‏ترین مردم اقتدا كن كه او بهترین مقتداست براى هر كس كه به او تأسّى جوید و شایسته‏ترین انتساب ،

انتساب به اوست . نیكوترین بندگان در نزد خدا ، بنده‏اى است كه به پیامبرش اقتدا كند و از پى او رود . رسول الله ( صلى اللّه علیه و آله ) خوردنش اندك و به قدر ضرورت بود . به این دنیا حتى به گوشه چشمى ننگریست . پهلوهایش از همه مردم لاغرتر بود و شكمش از همه خالیتر . دنیا بر او عرضه شد و او از پذیرفتنش ابا كرد و مى‏دانست كه خداى سبحان چه چیز را دشمن مى‏دارد تا او نیز آن را دشمن دارد یا چه چیز را حقیر شمرده تا او نیز حقیرش شمارد و چه چیز را خرد و بیمقدار دانسته تا او نیز بیمقدارش داند . اگر چیزى را كه خدا و پیامبرش دشمن داشته‏اند ، دوست انگاریم یا چیزى را كه آن دو حقیر شمرده‏اند ، بزرگ پنداریم ، براى سركشى از فرمان خدا و مخالفت با اوامر او ، همین ما را بس . رسول الله ( صلى اللّه علیه و آله ) بر روى زمین غذا مى‏خورد و چون بندگان مى‏نشست و پارگى كفشش را ، خود ، به دست خود مى‏دوخت و جامه‏اش را ، خود ، به دست خود وصله مى‏زد . بر خر بى‏پالان سوار مى‏شد و بسا كسى را هم بر ترك خود مى‏نشاند . پرده‏اى بر در خانه‏اش آویخته بودند و بر آن نقش و نگارى چند ، به یكى از زنانش گفت : اى زن ، این پرده را از جلو چشمم دور كن . زیرا ، هرگاه ، بدان مى‏نگرم به یاد دنیا و زیورها و زینتهایش مى‏افتم .

رسول الله ( صلى اللّه علیه و آله ) به دل از دنیا اعراض كرده بود و یاد دنیا را در وجود خود میرانده بود و دوست داشت كه زینت دنیا را از برابر چشم خود دور كند تا مبادا چیزى از آن برگیرد . و دنیا را پایدار نمى‏دانست و در آن امید درنگ نداشت .

[ 373 ]

پس علاقه به دنیا را از خاطر دور ساخت و از دل براند و از نظر انداخت . زیرا كسى كه چیزى را ناخوش دارد نگریستن به آن را نیز ناخوش شمارد و نخواهد كه در نزدش از آن سخن گویند . در سیرت رسول الله ( صلى اللّه علیه و آله ) نكته‏هایى است كه تو را به زشتیها و بدیهاى دنیا رهنمون مى‏آیند ، زیرا او با خواص و نزدیكان خود همواره گرسنه مى‏زیست ، و با مقام و منزلتى كه او را بود ، آرایشهاى دنیا از چشمش به دور مانده بود .

باید آن را كه دیده بصیرت است از روى خرد ببیند كه آیا خداى تعالى محمد ( صلى اللّه علیه و آله ) را ، با چنین روش و سیرتى كه داشت ، گرامى داشته یا خوار و حقیرش كرده . اگر بگوید كه خوار و حقیرش كرده ، سوگند به خداى بزرگ كه دروغ مى‏گوید و بهتانى بزرگ مى‏زند و اگر بگوید ، گرامیش داشته ، پس بداند كه خداوند دیگران را تحقیر كرده كه دنیا را به آنان ارزانى داشته ، در حالى كه آن را از مقربترین مقربان خود دور ساخته است . پس هر كه ، باید به پیامبرش تأسّى جوید و پاى بر جاى پاى او نهد و از هر جا كه او داخل شده داخل شود ، اگر نه از هلاكت ایمن نباشد .

خداى تعالى محمد ( صلى اللّه علیه و آله ) را نشانه قیامت قرار داده و مژده دهنده بهشت و ترساننده از عقوبت . سیر ناشده از دنیا رخت بر بست و سالم از هر خطا و گناهى به عالم آخرت درآمد . سنگى بر روى سنگى ننهاد تا به راه خود رفت و دعوت پروردگارش را اجابت كرد . چقدر خدا را بر ما منت است كه نعمت وجود محمد صلى الله علیه و آله را به ما عطا نمود . پیشروى كه از پى او مى‏رویم و پیشوایى كه پاى بر جاى پاى او مى‏نهیم .

به خدا سوگند ، كه این جبّه خود را چندان وصله زده‏ام كه دیگر از وصله زننده آن شرم مى‏دارم . یكى مرا گفت : آیا وقت آن نرسیده كه به دورش افكنى ؟ گفتم : از من دور شو كه « به هنگام صبح است كه مردم روندگان شب را مى‏ستایند . » 375

[ 159 ] و من خطبة له ع یبین فیها حسن معاملته لرعیته

وَ لَقَدْ أَحْسَنْتُ جِوَارَكُمْ وَ أَحَطْتُ بِجُهْدِی مِنْ وَرَائِكُمْ وَ أَعْتَقْتُكُمْ مِنْ رِبَقِ اَلذُّلِّ وَ حَلَقِ اَلضَّیْمِ شُكْراً مِنِّی لِلْبِرِّ اَلْقَلِیلِ وَ إِطْرَاقاً عَمَّا أَدْرَكَهُ اَلْبَصَرُ وَ شَهِدَهُ اَلْبَدَنُ مِنَ اَلْمُنْكَرِ اَلْكَثِیرِ

158 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

برایتان همنشین و معاشرى نیكو بودم . تا یارایم بود ، كوشیدم كه از پشت سر نگهبانتان شوم و از بندهاى خوارى آزادتان كردم و از چنبر ستم رهانیدم و این براى سپاسگزارى از آن اندك نیكى بود ، كه از شما دیدم و ،

چشم‏پوشى از آن همه زشتى كه مرتكب شدید ، كه چشم دید و تن تحمل نمود .


[ 158 ] و من خطبة له ع ینبه فیها على فضل الرسول الأعظم و فضل القرآن ثم حال دولة بنی أمیة النبی و القرآن

أَرْسَلَهُ عَلَى حِینِ فَتْرَةٍ مِنَ اَلرُّسُلِ وَ طُولِ هَجْعَةٍ مِنَ اَلْأُمَمِ وَ اِنْتِقَاضٍ مِنَ اَلْمُبْرَمِ فَجَاءَهُمْ بِتَصْدِیقِ اَلَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ اَلنُّورِ اَلْمُقْتَدَى بِهِ ذَلِكَ اَلْقُرْآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ وَ لَنْ یَنْطِقَ وَ لَكِنْ أُخْبِرُكُمْ عَنْهُ أَلاَ إِنَّ فِیهِ عِلْمَ مَا یَأْتِی وَ اَلْحَدِیثَ عَنِ اَلْمَاضِی وَ دَوَاءَ دَائِكُمْ وَ نَظْمَ مَا بَیْنَكُمْ دولة بنی أمیة و منها فَعِنْدَ ذَلِكَ لاَ یَبْقَى بَیْتُ مَدَرٍ وَ لاَ وَبَرٍ إِلاَّ وَ أَدْخَلَهُ اَلظَّلَمَةُ تَرْحَةً وَ أَوْلَجُوا فِیهِ نِقْمَةً فَیَوْمَئِذٍ لاَ یَبْقَى لَهُمْ فِی اَلسَّمَاءِ عَاذِرٌ وَ لاَ فِی اَلْأَرْضِ نَاصِرٌ أَصْفَیْتُمْ بِالْأَمْرِ غَیْرَ أَهْلِهِ وَ أَوْرَدْتُمُوهُ غَیْرَ مَوْرِدِهِ وَ سَیَنْتَقِمُ اَللَّهُ مِمَّنْ ظَلَمَ مَأْكَلاً بِمَأْكَلٍ وَ مَشْرَباً بِمَشْرَبٍ مِنْ مَطَاعِمِ اَلْعَلْقَمِ وَ مَشَارِبِ اَلصَّبِرِ وَ اَلْمَقِرِ وَ لِبَاسِ شِعَارِ اَلْخَوْفِ وَ دِثَارِ اَلسَّیْفِ وَ إِنَّمَا هُمْ مَطَایَا اَلْخَطِیئَاتِ وَ زَوَامِلُ اَلْآثَامِ فَأُقْسِمُ ثُمَّ أُقْسِمُ لَتَنْخَمَنَّهَا أُمَیَّةُ مِنْ بَعْدِی كَمَا تُلْفَظُ اَلنُّخَامَةُ ثُمَّ لاَ تَذُوقُهَا وَ لاَ تَطْعَمُ بِطَعْمِهَا أَبَداً مَا كَرَّ اَلْجَدِیدَانِ


157 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

محمد ( صلى اللّه علیه و آله ) را هنگامى به رسالت فرستاد ، كه پیامبرى نبود و مردم سالها مى‏گذشت كه به خواب غفلت بودند و ستون ایمان شكسته شده بود . او به رسالت مبعوث شد و آنچه را كه در نزد آنان بود یعنى كتابهاى آسمانى پیشین را تصدیق كرد و خود نورى آورد كه مقتداى همگان شد . و آن نور قرآن بود . از قرآن

[ 365 ]

بخواهید ، كه برایتان سخن گوید و قرآن هیچگاه سخن نگوید ولى من شما را از آن خبر مى‏دهم . بدانید ، كه در قرآن است علم آینده و حدیث گذشته و داروى درد شما و نظام زندگى شما .

از این خطبه

در آن هنگام نه خیمه‏اى مى‏ماند و نه خانه‏اى ، جز آنكه ستمكارانش پر از اندوه و كینه كنند . در آن زمان ، نه در آسمان كسى عذرتان را پذیرا آید و نه در زمین كسى به یاریتان برخیزد . زیرا كسى را به فرمانروایى برگزیده‏اید كه اهلیّت آن را نداشته است و او را در جایى نشانده‏اید كه جاى او نبوده است . زودا ، كه خدا از ستمكار انتقام كشد : خوردنى را به خوردنى و نوشیدنى را به نوشیدنى . با طعامى تلخ ، چون حنظل و آبى تلخ و زهرآگین ، چون « صبر » . لباسى در بر آنان كه جامه زیرین آن وحشت باشد و جامه رویینش شمشیر ، زیرا ، آنان مركبهاى خطا و ستوران باركش گناهان‏اند .

سوگند مى‏خورم و سوگند مى‏خورم ، كه بنى‏امیه ، پس از من ، خلافت را رها كنند چون خلط سینه‏اى كه به دور افكنند . و تا شب و روز از پى هم مى‏آیند نه هرگز مزه آن بچشند و نه طعمش را دریابند .