[ 180 ] و من خطبة له ع فی ذم العاصین من أصحابه

أَحْمَدُ اَللَّهَ عَلَى مَا قَضَى مِنْ أَمْرٍ وَ قَدَّرَ مِنْ فِعْلٍ وَ عَلَى اِبْتِلاَئِی بِكُمْ أَیَّتُهَا اَلْفِرْقَةُ اَلَّتِی إِذَا أَمَرْتُ لَمْ تُطِعْ وَ إِذَا دَعَوْتُ لَمْ تُجِبْ إِنْ أُمْهِلْتُمْ خُضْتُمْ وَ إِنْ حُورِبْتُمْ خُرْتُمْ وَ إِنِ اِجْتَمَعَ اَلنَّاسُ عَلَى إِمَامٍ طَعَنْتُمْ وَ إِنْ أُجِئْتُمْ إِلَى مُشَاقَّةٍ نَكَصْتُمْ لاَ أَبَا لِغَیْرِكُمْ مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِكُمْ وَ اَلْجِهَادِ عَلَى حَقِّكُمْ اَلْمَوْتَ أَوِ اَلذُّلَّ لَكُمْ فَوَاللَّهِ لَئِنْ جَاءَ یَومِی وَ لَیَأْتِیَنِّی لَیُفَرِّقَنَّ بَیْنِی وَ بَیْنِكُمْ وَ أَنَا لِصُحْبَتِكُمْ قَالٍ وَ بِكُمْ غَیْرُ كَثِیرٍ لِلَّهِ أَنْتُمْ أَ مَا دِینٌ یَجْمَعُكُمْ وَ لاَ حَمِیَّةٌ تَشْحَذُكُمْ أَ وَ لَیْسَ عَجَباً أَنَّ مُعَاوِیَةَ یَدْعُو اَلْجُفَاةَ اَلطَّغَامَ فَیَتَّبِعُونَهُ عَلَى غَیْرِ مَعُونَةٍ وَ لاَ عَطَاءٍ وَ أَنَا أَدْعُوكُمْ وَ أَنْتُمْ تَرِیكَةُ اَلْإِسْلاَمِ وَ بَقِیَّةُ اَلنَّاسِ إِلَى اَلْمَعُونَةِ أَوْ طَائِفَةٍ مِنَ اَلْعَطَاءِ فَتَفَرَّقُونَ عَنِّی وَ تَخْتَلِفُونَ عَلَیَّ إِنَّهُ لاَ یَخْرُجُ إِلَیْكُمْ مِنْ أَمْرِی رِضًى فَتَرْضَوْنَهُ وَ لاَ سُخْطٌ فَتَجْتَمِعُونَ عَلَیْهِ وَ إِنَّ أَحَبَّ مَا أَنَا لاَقٍ إِلَیَّ اَلْمَوْتُ قَدْ دَارَسْتُكُمُ اَلْكِتَابَ وَ فَاتَحْتُكُمُ اَلْحِجَاجَ وَ عَرَّفْتُكُمْ مَا أَنْكَرْتُمْ وَ سَوَّغْتُكُمْ مَا مَجَجْتُمْ لَوْ كَانَ اَلْأَعْمَى یَلْحَظُ أَوِ اَلنَّائِمُ یَسْتَیْقِظُ وَ أَقْرِبْ بِقَوْمٍ مِنَ اَلْجَهْلِ بِاللَّهِ قَائِدُهُمْ مُعَاوِیَةُ وَ مُؤَدِّبُهُمُ اِبْنُ اَلنَّابِغَةِ

179 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) در نكوهش یارانش

ستایش مى‏كنم خداى را ، بر هر امرى كه مقرر ساخته و بر هر كارى كه مقدّر فرموده . و بر اینكه مرا مبتلاى شما نموده است . اى گروهى كه اگر فرمانتان دهم ،

اطاعت نمى‏كنید و اگر بخوانمتان پاسخ نمى‏دهید و اگر مهلت یابید سرگرم سخنان بیهوده مى‏شوید ، اگر به جنگتان كشند ، سستى مى‏كنید و اگر مردم بر پیشواى خود گرد آیند ، آنان را سرزنش مى‏كنید و طعنه مى‏زنید و اگر در كشاكش دشوارى افتید ،

بازپس مى‏نشینید .

نه شما بى‏پدر از چیست كه در یارى كردن من درنگ مى‏كنید و انتظار مى‏برید و براى گرفتن حقتان جهاد نمى‏كنید . مرگ و خوارى بر شما خواهد بود .

به خدا سوگند ، اگر مرگ من فرا رسد و فرا خواهد رسید میان من و شما جدایى افكند . در حالى كه ، من از مصاحبت با شما بیزارم و با شما چنانم كه گویى یاورى ندارم . خدا را ، شما چگونه مردمى هستید ؟ نه دین ، شما را گرد مى‏آورد و نه

[ 427 ]

حمیت و غیرت شما را بر مى‏انگیزد . آیا این شگفت نیست كه معاویه مشتى بلاجوى بى‏سر و پا را فرا مى‏خواند ، بى‏آنكه هزینه یا عطایى به ایشان دهد ، از او پیروى مى‏كنند . و من شما را كه یادگار اسلام و باقى‏مانده مؤمنان نخستین هستید ،

دعوت مى‏كنم و هزینه و عطا مى‏دهم و شما از گرد من پراكنده مى‏گردید و با من مخالفت مى‏ورزید . هر چه مى‏گویم نمى‏پذیرید ، خواه چیزى باشد كه خشنودتان سازد یا به خشمتان آورد . كار شما ، در هر حال ، مخالفت با من و سرپیچى از من است . چیزى را كه بیش از هر چیز دوست دارم ، مرگ است كه به سراغم آید . من كتاب خدا را به شما آموختم و باب حجت را بر رختان گشودم و آنچه نمى‏شناختید به شما شناساندم و شربتى را كه از دهن مى‏افكندید ، جرعه جرعه به كامتان ریختم .

اى كاش كور بینا مى‏شد و به خواب رفته بیدار مى‏گردید . چه نادان مردمى هستند ،

اینان كه پیشوایشان معاویه است و آموزگارشان فرزند نابغه 1


[ 179 ] و من كلام له ع و قد سأله ذعلب الیمانی فقال هل رأیت ربك یا أمیر المؤمنین فقال ع أ فأعبد ما لا أرى فقال و كیف تراه فقال

لاَ تُدْرِكُهُ اَلْعُیُونُ بِمُشَاهَدَةِ اَلْعِیَانِ وَ لَكِنْ تُدْرِكُهُ اَلْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ اَلْإِیمَانِ قَرِیبٌ مِنَ اَلْأَشْیَاءِ غَیْرَ مُلاَبِسٍ بَعِیدٌ مِنْهَا غَیْرَ مُبَایِنٍ مُتَكَلِّمٌ لاَ بِرَوِیَّةٍ مُرِیدٌ لاَ بِهِمَّةٍ صَانِعٌ لاَ بِجَارِحَةٍ لَطِیفٌ لاَ یُوصَفُ بِالْخَفَاءِ كَبِیرٌ لاَ یُوصَفُ بِالْجَفَاءِ بَصِیرٌ لاَ یُوصَفُ بِالْحَاسَّةِ رَحِیمٌ لاَ یُوصَفُ بِالرِّقَّةِ تَعْنُو اَلْوُجُوهُ لِعَظَمَتِهِ وَ تَجِبُ اَلْقُلُوبُ مِنْ مَخَافَتِهِ


178 سخنى از آن حضرت ( ع )

ذعلب یمانى از او پرسید « یا امیر المؤمنین آیا پروردگارت را دیده‏اى ؟ » على ( ع ) فرمود :

« آیا چیزى را كه نبینم ، مى‏پرستم ؟ » پرسید كه چگونه او را مى‏بینى ؟ على ( ع ) فرمود :

[ 425 ]

چشمها او را به عیان نتوانند دید ، ولى ، دلها به ایمان حقیقى دركش كنند .

به هر چیز نزدیك است نه آنسان ، كه به آن چسبیده باشد . از هر چیز دور است ،

نه آنسان ، كه از آن جدا باشد . گویاست نه به نیروى تفكر و اندیشه . اراده كننده است ، بدون قصد و عزیمت . آفریننده است نه به وسیله اعضا . لطیف است و ناپیدا نیست ، بزرگ است و ستمكار نیست . بیناست ، نه به حواس . مهربان است ولى نتوان گفت نازك دل است . در برابر عظمتش چهره‏ها خوار و فروتن‏اند و از مهابتش دلها مضطرب و نگران .



[ 178 ] و من خطبة له ع فی الشهادة و التقوى و قیل إنه خطبها بعد مقتل عثمان فی أول خلافته

اللّه و رسوله لاَ یَشْغَلُهُ شَأْنٌ وَ لاَ یُغَیِّرُهُ زَمَانٌ وَ لاَ یَحْوِیهِ مَكَانٌ وَ لاَ یَصِفُهُ لِسَانٌ لاَ یَعْزُبُ عَنْهُ عَدَدُ قَطْرِ اَلْمَاءِ وَ لاَ نُجُومِ اَلسَّمَاءِ وَ لاَ سَوَافِی اَلرِّیحِ فِی اَلْهَوَاءِ وَ لاَ دَبِیبُ اَلنَّمْلِ عَلَى اَلصَّفَا وَ لاَ مَقِیلُ اَلذَّرِّ فِی اَللَّیْلَةِ اَلظَّلْمَاءِ یَعْلَمُ مَسَاقِطَ اَلْأَوْرَاقِ وَ خَفِیَّ طَرْفِ اَلْأَحْدَاقِ وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ غَیْرَ مَعْدُولٍ بِهِ وَ لاَ مَشْكُوكٍ فِیهِ وَ لاَ مَكْفُورٍ دِینُهُ وَ لاَ مَجْحُودٍ تَكْوِینُهُ شَهَادَةَ مَنْ صَدَقَتْ نِیَّتُهُ وَ صَفَتْ دِخْلَتُهُ وَ خَلَصَ یَقِینُهُ وَ ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ اَلَمْجُتْبَىَ مِنْ خَلاَئِقِهِ وَ اَلْمُعْتَامُ لِشَرْحِ حَقَائِقِهِ وَ اَلْمُخْتَصُّ بِعَقَائِلِ كَرَامَاتِهِ وَ اَلْمُصْطَفَى لِكَرَائِمِ رِسَالاَتِهِ وَ اَلْمُوَضَّحَةُ بِهِ أَشْرَاطُ اَلْهُدَى وَ اَلْمَجْلُوُّ بِهِ غِرْبِیبُ اَلْعَمَى أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّ اَلدُّنْیَا تَغُرُّ اَلْمُؤَمِّلَ لَهَا وَ اَلْمُخْلِدَ إِلَیْهَا وَ لاَ تَنْفَسُ بِمَنْ نَافَسَ فِیهَا وَ تَغْلِبُ مَنْ غَلَبَ عَلَیْهَا وَ اَیْمُ اَللَّهِ مَا كَانَ قَوْمٌ قَطُّ فِی غَضِّ نِعْمَةٍ مِنْ عَیْشٍ فَزَالَ عَنْهُمْ إِلاَّ بِذُنُوبٍ اِجْتَرَحُوهَا لِ أَنَّ اَللَّهَ لَیْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِیدِ وَ لَوْ أَنَّ اَلنَّاسَ حِینَ تَنْزِلُ بِهِمُ اَلنِّقَمُ وَ تَزُولُ عَنْهُمُ اَلنِّعَمُ فَزِعُوا إِلَى رَبِّهِمْ بِصِدْقٍ مِنْ نِیَّاتِهِمْ وَ وَلَهٍ مِنْ قُلُوبِهِمْ لَرَدَّ عَلَیْهِمْ كُلَّ شَارِدٍ وَ أَصْلَحَ لَهُمْ كُلَّ فَاسِدٍ وَ إِنِّی لَأَخْشَى عَلَیْكُمْ أَنْ تَكُونُوا فِی فَتْرَةٍ وَ قَدْ كَانَتْ أُمُورٌ مَضَتْ مِلْتُمْ فِیهَا مَیْلَةً كُنْتُمْ فِیهَا عِنْدِی غَیْرَ مَحْمُودِینَ وَ لَئِنْ رُدَّ عَلَیْكُمْ أَمْرُكُمْ إِنَّكُمْ لَسُعَدَاءُ وَ مَا عَلَیَّ إِلاَّ اَلْجُهْدُ وَ لَوْ أَشَاءُ أَنْ أَقُولَ لَقُلْتُ عَفَا اَللَّهُ عَمَّا سَلَفَ


177 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

خداوند را هیچ كارى از كار دیگر باز ندارد . زمان دگرگونش نكند و مكان را گنجاى او نباشد . زبانها از وصفش ناتوان‏اند . شماره قطره‏هاى آب و شمار ستارگان آسمان و ذرات خاك را كه باد به هوا برمى‏دارد ، مى‏داند . و رفتن مورى بر سنگى صاف و خوابگاه مورى در شبى تاریك بر او پوشیده نیست . افتادن برگهاى درختان و بسته شدن و باز شدن آهسته پلكها را مى‏داند . شهادت مى‏دهم كه جز الله خدایى نیست . هیچ چیز همتاى او نیست و در او تردید روا نبود ، نه دینش را توان پوشیده داشت و نه آفرینش را انكار توان كرد .

شهادت مى‏دهم ، شهادت كسى كه نیتش صادق است و باطنش از هر شائبه مبرّاست و یقینش خالص است و كفّه ترازوى عملش به نیكى سنگین است . شهادت

[ 423 ]

مى‏دهم كه محمد ( صلى الله علیه و آله ) بنده او و پیامبر اوست كه از میان همه آفریدگانش برگزید و براى شرح حقایق دینش ، اختیار كرد و به گرامیترین كراماتش مخصوص گردانید و براى رسانیدن پیامهاى نیكو انتخاب نمود . به وجود او نشانه‏هاى هدایت آشكار شد و ظلمت كورى و گمراهى روشنى گرفت .

اى مردم ، دنیا كسى را كه آرزوى او را در دل پرورد و خواستار او باشد مى‏فریبد و با كسى كه براى به دست آوردن آن با دیگران رقابت و همچشمى كند بخل نمى‏ورزد .

و مغلوب مى‏سازد كسى را كه بر او چیره گردد . به خدا سوگند ، قومى كه در فراخى نعمت و كامیابى بوده‏اند و نعمتشان روى به زوال نهاده ، زوال نعمت را سببى جز ارتكاب گناهان نبوده است ، زیرا خدا بر بندگانش ستم روا ندارد . اگر مردم هنگامى كه محنت و بلایى بر آنها فرود مى‏آید و نعمتهایشان زوال مى‏یابد ، از روى صدق و صفاى نیت و شیفتگى دل به درگاه خداوندى زارى كنند ، خداوند نعمت رمیده را به آنان بازمى‏گرداند و كارهاى تباهشان را به صلاح مى‏آورد .

مى‏ترسم از مهلت داده شدگانى باشید كه غافلگیر مى‏شوند . كارهایى صورت پذیرفت و شما به آنها مایل شدید كه در آن هنگام نزد من ناستوده بودید . اگر راه و روشى كه در روزگاران گذشته داشته‏اید به شما بازگردد ، اهل سعادت خواهید بود . بر من جز كوشش نیست . اگر خواهم كه بگویم مى‏گویم . خدا آنچه را گذشته است ببخشاید .



[ 177 ] و من كلام له ع فی معنى الحكمین

فَأَجْمَعَ رَأْیُ مَلَئِكُمْ عَلَى أَنِ اِخْتَارُوا رَجُلَیْنِ فَأَخَذْنَا عَلَیْهِمَا أَنْ یُجَعْجِعَا عِنْدَ اَلْقُرْآنِ وَ لاَ یُجَاوِزَاهُ وَ تَكُونُ أَلْسِنَتُهُمَا مَعَهُ وَ قُلُوبُهُمَا تَبَعَهُ فَتَاهَا عَنْهُ وَ تَرَكَا اَلْحَقَّ وَ هُمَا یُبْصِرَانِهِ وَ كَانَ اَلْجَوْرُ هَوَاهُمَا وَ اَلاِعْوِجَاجُ رَأْیَهُمَا وَ قَدْ سَبَقَ اِسْتِثْنَاؤُنَا عَلَیْهِمَا فِی اَلْحُكْمِ بِالْعَدْلِ وَ اَلْعَمَلِ بِالْحَقِّ سُوءَ رَأْیِهِمَا وَ جَوْرَ حُكْمِهِمَا وَ اَلثِّقَةُ فِی أَیْدِینَا لِأَنْفُسِنَا حِینَ خَالَفَا سَبِیلَ اَلْحَقِّ وَ أَتَیَا بِمَا لاَ یُعْرَفُ مِنْ مَعْكُوسِ اَلْحُكْمِ

[ 421 ]

176 سخنى از آن حضرت ( ع ) در باب آن دو حكم

رأى سرانتان بر آن قرار گرفت كه دو مرد را برگزینند . و ما از آن دو پیمان گرفتیم كه هرچه قرآن گوید همان كنند و از آن تجاوز ننمایند . زبانشان با قرآن باشد و دلشان پیرو قرآن . ولى آن دو گمراه شدند و با آنكه حق را به عیان مى‏دیدند تركش گفتند و دلشان به ستم متمایل بود و كجروى شیوه آنها . شرط كرده بودیم كه در داورى به عدالت گرایند و به حق عمل كنند و این پیش از آن بود كه چنان رأى بد و ستمكارانه‏اى بدهند . اكنون كه آن دو پاى از جاده حق بیرون نهاده‏اند و حكمى واژگونه داده‏اند تا به رأیشان وقعى ننهیم ، حجت به سود ما و در دست ماست .


[ 176 ] و من خطبة له ع و فیها یعظ و یبین فضل القرآن و ینهى عن البدعة عظة الناس

اِنْتَفِعُوا بِبَیَانِ اَللَّهِ وَ اِتَّعِظُوا بِمَوَاعِظِ اَللَّهِ وَ اِقْبَلُوا نَصِیحَةَ اَللَّهِ فَإِنَّ اَللَّهَ قَدْ أَعْذَرَ إِلَیْكُمْ بِالْجَلِیَّةِ وَ اِتَّخَذَ عَلَیْكُمُ اَلْحُجَّةَ وَ بَیَّنَ لَكُمْ مَحَابَّهُ مِنَ اَلْأَعْمَالِ وَ مَكَارِهَهُ مِنْهَا لِتَتَّبِعُوا هَذِهِ وَ تَجْتَنِبُوا هَذِهِ فَإِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ ص كَانَ یَقُولُ إِنَّ اَلْجَنَّةَ حُفَّتْ بِالْمَكَارِهِ وَ إِنَّ اَلنَّارَ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ وَ اِعْلَمُوا أَنَّهُ مَا مِنْ طَاعَةِ اَللَّهِ شَیْ‏ءٌ إِلاَّ یَأْتِی فِی كُرْهٍ وَ مَا مِنْ مَعْصِیَةِ اَللَّهِ شَیْ‏ءٌ إِلاَّ یَأْتِی فِی شَهْوَةٍ فَرَحِمَ اَللَّهُ اِمْرَأً نَزَعَ عَنْ شَهْوَتِهِ وَ قَمَعَ هَوَى نَفْسِهِ فَإِنَّ هَذِهِ اَلنَّفْسَ أَبْعَدُ شَیْ‏ءٍ مَنْزِعاً وَ إِنَّهَا لاَ تَزَالُ تَنْزِعُ إِلَى مَعْصِیَةٍ فِی هَوًى وَ اِعْلَمُوا عِبَادَ اَللَّهِ أَنَّ اَلْمُؤْمِنَ لاَ یُصْبِحُ وَ لاَ یُمْسِی إِلاَّ وَ نَفْسُهُ ظَنُونٌ عِنْدَهُ فَلاَ یَزَالُ زَارِیاً عَلَیْهَا وَ مُسْتَزِیداً لَهَا فَكُونُوا كَالسَّابِقِینَ قَبْلَكُمْ وَ اَلْمَاضِینَ أَمَامَكُمْ قَوَّضُوا مِنَ اَلدُّنْیَا تَقْوِیضَ اَلرَّاحِلِ وَ طَوَوْهَا طَیَّ اَلْمَنَازِلِ فضل القرآن وَ اِعْلَمُوا أَنَّ هَذَا اَلْقُرْآنَ هُوَ اَلنَّاصِحُ اَلَّذِی لاَ یَغُشُّ وَ اَلْهَادِی اَلَّذِی لاَ یُضِلُّ وَ اَلْمُحَدِّثُ اَلَّذِی لاَ یَكْذِبُ وَ مَا جَالَسَ هَذَا اَلْقُرْآنَ أَحَدٌ إِلاَّ قَامَ عَنْهُ بِزِیَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ زِیَادَةٍ فِی هُدًى أَوْ نُقْصَانٍ مِنْ عَمًى وَ اِعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ عَلَى أَحَدٍ بَعْدَ اَلْقُرْآنِ مِنْ فَاقَةٍ وَ لاَ لِأَحَدٍ قَبْلَ اَلْقُرْآنِ مِنْ غِنًى فَاسْتَشْفُوهُ مِنْ أَدْوَائِكُمْ وَ اِسْتَعِینُوا بِهِ عَلَى لَأْوَائِكُمْ فَإِنَّ فِیهِ شِفَاءً مِنْ أَكْبَرِ اَلدَّاءِ وَ هُوَ اَلْكُفْرُ وَ اَلنِّفَاقُ وَ اَلْغَیُّ وَ اَلضَّلاَلُ فَاسْأَلُوا اَللَّهَ بِهِ وَ تَوَجَّهُوا إِلَیْهِ بِحُبِّهِ وَ لاَ تَسْأَلُوا بِهِ خَلْقَهُ إِنَّهُ مَا تَوَجَّهَ اَلْعِبَادُ إِلَى اَللَّهِ تَعَالَى بِمِثْلِهِ وَ اِعْلَمُوا أَنَّهُ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ وَ قَائِلٌ مُصَدَّقٌ وَ أَنَّهُ مَنْ شَفَعَ لَهُ اَلْقُرْآنُ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ شُفِّعَ فِیهِ وَ مَنْ مَحَلَ بِهِ اَلْقُرْآنُ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ صُدِّقَ عَلَیْهِ فَإِنَّهُ یُنَادِی مُنَادٍ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ أَلاَ إِنَّ كُلَّ حَارِثٍ مُبْتَلًى فِی حَرْثِهِ وَ عَاقِبَةِ عَمَلِهِ غَیْرَ حَرَثَةِ اَلْقُرْآنِ فَكُونُوا مِنْ حَرَثَتِهِ وَ أَتْبَاعِهِ وَ اِسْتَدِلُّوهُ عَلَى رَبِّكُمْ وَ اِسْتَنْصِحُوهُ عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَ اِتَّهِمُوا عَلَیْهِ آرَاءَكُمْ وَ اِسْتَغِشُّوا فِیهِ أَهْوَاءَكُمْ الحث على العمل اَلْعَمَلَ اَلْعَمَلَ ثُمَّ اَلنِّهَایَةَ اَلنِّهَایَةَ وَ اَلاِسْتِقَامَةَ اَلاِسْتِقَامَةَ ثُمَّ اَلصَّبْرَ اَلصَّبْرَ وَ اَلْوَرَعَ اَلْوَرَعَ إِنَّ لَكُمْ نِهَایَةً فَانْتَهُوا إِلَى نِهَایَتِكُمْ وَ إِنَّ لَكُمْ عَلَماً فَاهْتَدُوا بِعَلَمِكُمْ وَ إِنَّ لِلْإِسْلاَمِ غَایَةً فَانْتَهُوا إِلَى غَایَتِهِ وَ اُخْرُجُوا إِلَى اَللَّهِ بِمَا اِفْتَرَضَ عَلَیْكُمْ مِنْ حَقِّهِ وَ بَیَّنَ لَكُمْ مِنْ وَظَائِفِهِ أَنَا شَاهِدٌ لَكُمْ وَ حَجِیجٌ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ عَنْكُمْ نصائح للناس أَلاَ وَ إِنَّ اَلْقَدَرَ اَلسَّابِقَ قَدْ وَقَعَ وَ اَلْقَضَاءَ اَلْمَاضِیَ قَدْ تَوَرَّدَ وَ إِنِّی مُتَكَلِّمٌ بِعِدَةِ اَللَّهِ وَ حُجَّتِهِ قَالَ اَللَّهُ تَعَالَى إِنَّ اَلَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اَللَّهُ ثُمَّ اِسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ اَلْمَلائِكَةُ أَلاَّ تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ اَلَّتِی كُنْتُمْ تُوعَدُونَ وَ قَدْ قُلْتُمْ رَبُّنَا اَللَّهُ فَاسْتَقِیمُوا عَلَى كِتَابِهِ وَ عَلَى مِنْهَاجِ أَمْرِهِ وَ عَلَى اَلطَّرِیقَةِ اَلصَّالِحَةِ مِنْ عِبَادَتِهِ ثُمَّ لاَ تَمْرُقُوا مِنْهَا وَ لاَ تَبْتَدِعُوا فِیهَا وَ لاَ تُخَالِفُوا عَنْهَا فَإِنَّ أَهْلَ اَلْمُرُوقِ مُنْقَطَعٌ بِهِمْ عِنْدَ اَللَّهِ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ ثُمَّ إِیَّاكُمْ وَ تَهْزِیعَ اَلْأَخْلاَقِ وَ تَصْرِیفَهَا وَ اِجْعَلُوا اَللِّسَانَ وَاحِداً وَ لْیَخْزُنِ اَلرَّجُلُ لِسَانَهُ فَإِنَّ هَذَا اَللِّسَانَ جَمُوحٌ بِصَاحِبِهِ وَ اَللَّهِ مَا أَرَى عَبْداً یَتَّقِی تَقْوَى تَنْفَعُهُ حَتَّى یَخْزُنَ لِسَانَهُ وَ إِنَّ لِسَانَ اَلْمُؤْمِنِ مِنْ وَرَاءِ قَلْبِهِ وَ إِنَّ قَلْبَ اَلْمُنَافِقِ مِنْ وَرَاءِ لِسَانِهِ لِأَنَّ اَلْمُؤْمِنَ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَتَكَلَّمَ بِكَلاَمٍ تَدَبَّرَهُ فِی نَفْسِهِ فَإِنْ كَانَ خَیْراً أَبْدَاهُ وَ إِنْ كَانَ شَرّاً وَارَاهُ وَ إِنَّ اَلْمُنَافِقَ یَتَكَلَّمُ بِمَا أَتَى عَلَى لِسَانِهِ لاَ یَدْرِی مَا ذَا لَهُ وَ مَا ذَا عَلَیْهِ وَ لَقَدْ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ ص لاَ یَسْتَقِیمُ إِیمَانُ عَبْدٍ حَتَّى یَسْتَقِیمَ قَلْبُهُ وَ لاَ یَسْتَقِیمُ قَلْبُهُ حَتَّى یَسْتَقِیمَ لِسَانُهُ فَمَنِ اِسْتَطَاعَ مِنْكُمْ أَنْ یَلْقَى اَللَّهَ تَعَالَى وَ هُوَ نَقِیُّ اَلرَّاحَةِ مِنْ دِمَاءِ اَلْمُسْلِمِینَ وَ أَمْوَالِهِمْ سَلِیمُ اَللِّسَانِ مِنْ أَعْرَاضِهِمْ فَلْیَفْعَلْ تحریم البدع وَ اِعْلَمُوا عِبَادَ اَللَّهِ أَنَّ اَلْمُؤْمِنَ یَسْتَحِلُّ اَلْعَامَ مَا اِسْتَحَلَّ عَاماً أَوَّلَ وَ یُحَرِّمُ اَلْعَامَ مَا حَرَّمَ عَاماً أَوَّلَ وَ أَنَّ مَا أَحْدَثَ اَلنَّاسُ لاَ یُحِلُّ لَكُمْ شَیْئاً مِمَّا حُرِّمَ عَلَیْكُمْ وَ لَكِنَّ اَلْحَلاَلَ مَا أَحَلَّ اَللَّهُ وَ اَلْحَرَامَ مَا حَرَّمَ اَللَّهُ فَقَدْ جَرَّبْتُمُ اَلْأُمُورَ وَ ضَرَّسْتُمُوهَا وَ وُعِظْتُمْ بِمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ وَ ضُرِبَتِ اَلْأَمْثَالُ لَكُمْ وَ دُعِیتُمْ إِلَى اَلْأَمْرِ اَلْوَاضِحِ فَلاَ یَصَمُّ عَنْ ذَلِكَ إِلاَّ أَصَمُّ وَ لاَ یَعْمَى عَنْ ذَلِكَ إِلاَّ أَعْمَى وَ مَنْ لَمْ یَنْفَعْهُ اَللَّهُ بِالْبَلاَءِ وَ اَلتَّجَارِبِ لَمْ یَنْتَفِعْ بِشَیْ‏ءٍ مِنَ اَلْعِظَةِ وَ أَتَاهُ اَلتَّقْصِیرُ مِنْ أَمَامِهِ حَتَّى یَعْرِفَ مَا أَنْكَرَ وَ یُنْكِرَ مَا عَرَفَ وَ إِنَّمَا اَلنَّاسُ رَجُلاَنِ مُتَّبِعٌ شِرْعَةً وَ مُبْتَدِعٌ بِدْعَةً لَیْسَ مَعَهُ مِنَ اَللَّهِ سُبْحَانَهُ بُرْهَانُ سُنَّةٍ وَ لاَ ضِیَاءُ حُجَّةٍ القرآن وَ إِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَعِظْ أَحَداً بِمِثْلِ هَذَا اَلْقُرْآنِ فَإِنَّهُ حَبْلُ اَللَّهِ اَلْمَتِینُ وَ سَبَبُهُ اَلْأَمِینُ وَ فِیهِ رَبِیعُ اَلْقَلْبِ وَ یَنَابِیعُ اَلْعِلْمِ وَ مَا لِلْقَلْبِ جِلاَءٌ غَیْرُهُ مَعَ أَنَّهُ قَدْ ذَهَبَ اَلْمُتَذَكِّرُونَ وَ بَقِیَ اَلنَّاسُونَ أَوِ اَلْمُتَنَاسُونَ فَإِذَا رَأَیْتُمْ خَیْراً فَأَعِینُوا عَلَیْهِ وَ إِذَا رَأَیْتُمْ شَرّاً فَاذْهَبُوا عَنْهُ فَإِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ ص كَانَ یَقُولُ یَا اِبْنَ آدَمَ اِعْمَلِ اَلْخَیْرَ وَ دَعِ اَلشَّرَّ فَإِذَا أَنْتَ جَوَادٌ قَاصِدٌ انواع الظلم أَلاَ وَ إِنَّ اَلظُّلْمَ ثَلاَثَةٌ فَظُلْمٌ لاَ یُغْفَرُ وَ ظُلْمٌ لاَ یُتْرَكُ وَ ظُلْمٌ مَغْفُورٌ لاَ یُطْلَبُ فَأَمَّا اَلظُّلْمُ اَلَّذِی لاَ یُغْفَرُ فَالشِّرْكُ بِاللَّهِ قَالَ اَللَّهُ تَعَالَى إِنَّ اَللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَكَ بِهِ وَ أَمَّا اَلظُّلْمُ اَلَّذِی یُغْفَرُ فَظُلْمُ اَلْعَبْدِ نَفْسَهُ عِنْدَ بَعْضِ اَلْهَنَاتِ وَ أَمَّا اَلظُّلْمُ اَلَّذِی لاَ یُتْرَكُ فَظُلْمُ اَلْعِبَادِ بَعْضِهِمْ بَعْضاً اَلْقِصَاصُ هُنَاكَ شَدِیدٌ لَیْسَ هُوَ جَرْحاً بِاْلمُدَى وَ لاَ ضَرْباً بِالسِّیَاطِ وَ لَكِنَّهُ مَا یُسْتَصْغَرُ ذَلِكَ مَعَهُ فَإِیَّاكُمْ وَ اَلتَّلَوُّنَ فِی دِینِ اَللَّهِ فَإِنَّ جَمَاعَةً فِیمَا تَكْرَهُونَ مِنَ اَلْحَقِّ خَیْرٌ مِنْ فُرْقَةٍ فِیمَا تُحِبُّونَ مِنَ اَلْبَاطِلِ وَ إِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یُعْطِ أَحَداً بِفُرْقَةٍ خَیْراً مِمَّنْ مَضَى وَ لاَ مِمَّنْ بَقِیَ لزوم الطاعة یَا أَیُّهَا اَلنَّاسُ طُوبَى لِمَنْ شَغَلَهُ عَیْبُهُ عَنْ عُیُوبِ اَلنَّاسِ وَ طُوبَى لِمَنْ لَزِمَ بَیْتَهُ وَ أَكَلَ قُوتَهُ وَ اِشْتَغَلَ بِطَاعَةِ رَبِّهِ وَ بَكَى عَلَى خَطِیئَتِهِ فَكَانَ مِنْ نَفْسِهِ فِی شُغُلٍ وَ اَلنَّاسُ مِنْهُ فِی رَاحَةٍ


175 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

از سخن خداى سود برید و از مواعظش پند گیرید . اندرز خدا را بپذیرید . خداوند

[ 413 ]

با دلایل واضح خود ، براى شما جاى عذرى باقى نگذاشته و حجت را بر شما تمام كرده است و برایتان بیان فرموده كه چه كارهایى را خوش دارد و چه كارهایى را ناخوش ، تا از آنچه خوش دارد ، پیروى كنید و از آنچه ناخوش دارد ، اعراض نمایید .

رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) مى‏فرمود « كه بهشت در سختیها احاطه شده و آتش در خواهشهاى نفسانى . » بدانید كه اطاعت خداوند با سختى و درشتى همراه است و معصیت او با لذت و خوشى . پس ، خداوند رحمت كناد كسى را كه از خواهشهاى نفس و لذتهاى خود دل بر كند و هواى نفس را سركوب نماید .

دشوارترین كارها ، دور داشتن نفس است و از هوا و هوسهایش ، زیرا نفس همواره خواهان معصیت و هوسرانى است .

بدانید ، اى بندگان خداى ، مؤمن شب را به روز و روز را به شب نمى‏آورد مگر آنكه به نفس خویش بدگمان است و پیوسته بر او عیب مى‏گیرد و از طاعت حق ،

افزونتر از آنچه به جاى آورده ، از او مى‏طلبد . پس ، همانند كسانى باشید كه پیش از شما بوده‏اند و آنان كه در برابر شما مردند و چون مسافران خیمه بركندند و رخت به جاى دیگر بردند و دنیا را چون كسى كه منازل را طى مى‏كند طى كردند .

بدانید كه این قرآن اندرزدهنده‏اى است كه در اندرزش رنگ فریب نیست و راهنماینده‏اى است كه گمراه نمى‏كند و سخنگویى است كه دروغ نمى‏گوید . هر كس با قرآن همنشینى كند ، چون برخیزد ، چیزى بر او افزوده شده و چیزى از او كاسته گشته . به هدایتش افزوده شده و از كوردلیش كاسته گشته . بدانید ، آنكه با قرآن است ،

نیازمند نباشد و كس را بدون قرآن بى‏نیازى حاصل نگردد . شفاى دردهاى خود را از قرآن بجویید ، چون سختى پیش آید از قرآن یارى خواهید . قرآن شفادهنده بزرگترین دردهاست ، یعنى درد كفر و نفاق و تباهى و گمراهى . به قرآن از خدا حاجت خواهید و با عشق به قرآن روى به خدا آورید و قرآن را وسیله خواهش از مردم قرار مدهید .

بندگان خدا ، براى روى آوردن به خدا ، قرآن را نیكوترین وسیله یافته‏اند . بدانید كه قرآن شفیعى است كه شفاعتش پذیرفته آید و گوینده‏اى است كه سخنش به تصدیق

[ 415 ]

مقرون باشد . هر كه را كه در روز قیامت قرآن شفاعت كند ، بپذیرندش و ، هر كه را در روز قیامت قرآن تقبیح كند ، سخنش به زیان او گردد .

در روز محشر آواز دهنده‏اى آواز دهد كه « هر عمل كننده‏اى در دنیا ، در این جهان گرفتار عاقبت عمل خویش است ، مگر عمل كنندگان به قرآن » پس از عمل كنندگان به قرآن باشید و از پیروان قرآن و قرآن را دلیل شناخت پروردگار خویش گیرید و اندرز دهنده خود شمارید و هر اندیشه كه بر خلاف قرآن در دل دارید ، صوابش مشمرید و هواهاى نفسانى خود را در برابر آن خیانتكار انگارید .

كارى كنید ، كارى كنید . كار به پایان برید ، كار به پایان برید . پایدارى ورزید ،

پایدارى ورزید شكیبایى كنید ، شكیبایى كنید . پارسا باشید ، پارسا باشید . هر آینه شما را سرانجامى است . به سوى سرانجام خویش روید تا بدان برسید . شما را نشانه‏اى است ، به نشانه خود راه جویید . اسلام را هدفى است ، به هدف اسلام بگرایید . به سوى خدا روید و حق او را در آنچه بر شما واجب ساخته و احكامى كه برایتان مقرر داشته است ، بگزارید . من گواه شمایم و در روز قیامت از سوى شما حجت مى‏آورم .

بدانید ، كه هر چه زین پیش مقدر شده بود واقع شده ، و آنچه قضاى الهى بر آن تعلق گرفته بود ، اندك اندك ، پدیدار گشته . من از وعده خدا و حجت او سخن مى‏گویم . خداى تعالى فرماید : « آنان كه گفتند : پروردگار ما الله است و پایدارى ورزیدند ، فرشتگان بر آنها فرود مى‏آیند كه مترسید و غمگین مباشید ، شما را به بهشتى كه به شما وعده داده شده است بشارت است . » ( 1 ) شما گفته‏اید كه پروردگار ما الله است . پس استقامت ورزید بر كتاب او و به راه او ، راهى كه شما را بدان فرمان داده ، به استوارى گام نهید و بر طریقه شایسته عبادت او پایدار مانید . و از آن راه ، كه در پیش پاى شما گشاده است ، بیرون مروید

[ 417 ]

و در دین بدعت مگذارید و با دین مخالفت منمایید . زیرا آنان كه از آن راه پاى بیرون نهند ، روز قیامت از آوردن حجت در نزد خدا مانده شوند .

نیز شما را برحذر مى‏دارم از دگرگونى در خلق و خوى و از نفاق . همواره زبان را یكى كنید . هركس باید كه زبان خود نگه دارد . بسا شود كه زبان سركشى كند . به خدا سوگند ، ندیده‏ام بنده‏اى را كه پرهیزگارى كند و پرهیزگاریش او را سودمند افتد ، مگر آنكه زبان خود نگه دارد . هر آینه زبان مؤمن در پس قلب اوست و قلب منافق در پس زبان او . زیرا ، مؤمن هنگامى كه آهنگ گفتن كند ، نخست در درون خود در آن بیندیشد ، اگر نیك بود بر زبان آرد و اگر بد بود پنهانش دارد . منافق هر سخن كه بر زبانش آید بگوید و نداند چه به سود اوست و چه بر زیان او .

رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) فرمود : « ایمان هیچ بنده‏اى استقامت نپذیرد مگر آنگاه كه دلش استقامت پذیرد و دلش استقامت نپذیرد ، مگر آنگاه كه زبانش استقامت پذیرد . » هر یك شما بتواند خداى تعالى را دیدار كند ، در حالى كه ، دستش از خون و مال مسلمانان پاك باشد و زبانش به عرض و آبروى كسى زیان نرسانیده باشد ، باید چنان كند .

بدانید ، اى بندگان خدا ، كه مؤمن حلال مى‏شمارد ، در این سال ، چیزى را كه در نخستین سال حلال مى‏شمرد و حرام مى‏داند ، در این سال ، چیزى را كه در نخستین سال حرام مى‏دانست . بدعتهایى كه مردم در دین نهاده‏اند ، حرامى را بر شما حلال نمى‏كند ، بلكه ، حلال همان است كه خدا حلال كرده و حرام همان است كه خدا حرام كرده است .

شما كارها را آزموده‏اید و تدبیر آنها كرده‏اید ، از پیشینیان خود پند گرفته‏اید ، براى شما مثلها زده شده و شما را به حقیقتى ، كه روشن و آشكار بود ، فرا خواندند . پس ،

كران‏اند كه آن را نمى‏شنوند و كوران‏اند كه آن را نمى‏بینند . هر كس را كه خداوند از تجربه‏ها و آزمایشها سود نرساند از هیچ اندرزى سود نخواهد برد و هر روز بر ضلالت او بیفزاید ، تا آنجا كه ، معروف را منكر شناسد و منكر را معروف انگارد .

مردم دو دسته‏اند : یكى آنكه از شریعت پیروى كند ، دیگر آنكه در دین بدعت

[ 419 ]

آورد ، در حالى كه ، از سوى خداى سبحان او را نه از سنت برهانى است و نه از حجت پرتوى . خداى تعالى ، هیچكس را پندى نداده همانند این قرآن . قرآن ریسمان محكم خداست و وسیله‏اى است از سوى او عارى از هر خطا ، بهار دلهاست و چشمه دانش است و دلها را جز آن صیقلى نیست . با آنكه عمل كنندگان به اندرزها ، رفته‏اند و فراموشكاران یا كسانى كه خود را به فراموشى مى‏زنند ، برجاى مانده‏اند ، اگر خیرى دیدید آن را یارى دهید و اگر شرّى دیدید از آن احتراز جویید . زیرا ، رسول خدا ( صلى الله علیه و آله ) فرمود كه اى فرزند آدم ، خیر را به جاى آور و شر را واگذار كه اگر چنین كنى خوش‏رفتار و میانه رفتار باشى .

[ بدانید كه ظلم را سه گونه است : ظلمى كه هرگز آمرزیده نشود و ظلمى كه بازخواست گردد و ظلمى كه بخشوده است و بازخواست نشود . ظلمى كه هرگز آمرزیده نشود ، شرك به خداست . خداى تعالى گوید : « خدا نمى‏آمرزد كسى را كه به او شرك آورده باشد » ( 1 ) و ظلمى كه آمرزیده شود ، ظلم بنده است به خود به ارتكاب برخى كارهاى ناشایست و ظلمى كه بازخواست مى‏شود ، ظلم كردن بندگان خداست به یكدیگر . ] قصاص در آنجا سخت است و آن زخم زدن به كارد یا به تازیانه نیست ،

چیزى است كه اینها در برابر آن خرد نمایند .

زنهار ، از دورنگى در دین خدا ، زیرا همراه جماعت بودن ، در كار حقى كه آن را ناخوش مى‏دارید بهتر است از پراكندگى در امر باطلى كه آن را خوش مى‏دارید . زیرا خداى سبحان به هیچكس از گذشتگان و برجاى ماندگان ، كه جدایى گزیند ، خیرى عطا ننموده است .

اى مردم ، خوشا كسى كه پرداختن به عیب خود او را از عیب دیگر مردم بازمى‏دارد و خوشا كسى كه در خانه‏اش بماند و روزى خود بخورد و به طاعت پروردگارش مشغول باشد و بر گناهان خود بگرید . چنین كسى ، هم به كار خود پرداخته و هم مردم از او آسوده‏اند .



[ 175 ] من خطبة له ع فی الموعظة و بیان قرباه من رسول

اللّه أَیُّهَا اَلنَّاسُ غَیْرُ اَلْمَغْفُولِ عَنْهُمْ وَ اَلتَّارِكُونَ اَلْمَأْخُوذُ مِنْهُمْ مَا لِی أَرَاكُمْ عَنِ اَللَّهِ ذَاهِبِینَ وَ إِلَى غَیْرِهِ رَاغِبِینَ كَأَنَّكُمْ نَعَمٌ أَرَاحَ بِهَا سَائِمٌ إِلَى مَرْعًى وَبِیٍّ وَ مَشْرَبٍ دَوِیٍّ وَ إِنَّمَا هِیَ كَالْمَعْلُوفَةِ لِلْمُدَى لاَ تَعْرِفُ مَا ذَا یُرَادُ بِهَا إِذَا أُحْسِنَ إِلَیْهَا تَحْسَبُ یَوْمَهَا دَهْرَهَا وَ شِبَعَهَا أَمْرَهَا وَ اَللَّهِ لَوْ شِئْتُ أَنْ أُخْبِرَ كُلَّ رَجُلٍ مِنْكُمْ بِمَخْرَجِهِ وَ مَوْلِجِهِ وَ جَمِیعِ شَأْنِهِ لَفَعَلْتُ وَ لَكِنْ أَخَافُ أَنْ تَكْفُرُوا فِیَّ بِرَسُولِ اَللَّهِ ص أَلاَ وَ إِنِّی مُفْضِیهِ إِلَى اَلْخَاصَّةِ مِمَّنْ یُؤْمَنُ ذَلِكَ مِنْهُ وَ اَلَّذِی بَعَثَهُ بِالْحَقِّ وَ اِصْطَفَاهُ عَلَى اَلْخَلْقِ مَا أَنْطِقُ إِلاَّ صَادِقاً وَ قَدْ عَهِدَ إِلَیَّ بِذَلِكَ كُلِّهِ وَ بِمَهْلِكِ مَنْ یَهْلِكُ وَ مَنْجَى مَنْ یَنْجُو وَ مَآلِ هَذَا اَلْأَمْرِ وَ مَا أَبْقَى شَیْئاً یَمُرُّ عَلَى رَأْسِی إِلاَّ أَفْرَغَهُ فِی أُذُنَیَّ وَ أَفْضَى بِهِ إِلَیَّ أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنِّی وَ اَللَّهِ مَا أَحُثُّكُمْ عَلَى طَاعَةٍ إِلاَّ وَ أَسْبِقُكُمْ إِلَیْهَا وَ لاَ أَنْهَاكُمْ عَنْ مَعْصِیَةٍ إِلاَّ وَ أَتَنَاهَى قَبْلَكُمْ عَنْهَا


[ 411 ]

174 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

اى غفلت زدگانى كه خدا از شما غافل نیست . اى كسانى كه فرمان خدا را ترك گفته‏اید و حال آنكه شما را بازخواست خواهد كرد ، چیست كه مى‏بینمتان كه از خداى مى‏رمید و به دیگرى جز او مى‏گرایید . چونان چارپایانى هستید كه چوپانشان به چراگاهى بیمارى خیز و آبشخورى دردانگیز رها كرده است . یا همانند آن گوسفندى هستید كه فربه‏اش مى‏سازند تا كارد بر گلویش مالند و نداند كه با او چه مى‏كنند . اگر با او نیكى كنند پندارد كه همواره روزگارش چنین است و كار او سیر شدن است و بس .

به خدا قسم ، اگر بخواهم هر یك از شما را خبر دهم كه از كجا آمده و به كجا مى‏رود و همه احوال او چگونه خواهد ، بود مى‏توانم . ولى مى‏ترسم درباره من عقیده‏اى پیدا كنید كه به رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) كافر گردید . ولى آن رازها را با یاران خاص خود در میان مى‏نهم كه آنان را بیمى از كفر نیست . سوگند به كسى كه محمد ( صلى الله علیه و آله ) را براستى به رسالت مبعوث داشته و او را از همه آفریدگان برگزیده كه جز به راستى سخن نمى‏گویم كه رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) مرا از همه چیز آگاه ساخته است و گفته است كه چه كسى ، چسان به هلاكت رسد و چه كسى ، چسان رهایى یابد و سرانجام كار چه خواهد بود . هر چه در خاطر من گذشت ، پاسخش را به گوش من فرو خواند و در آن باب با من سخن گفت .

اى مردم ، به خدا سوگند ، كه من شما را به هیچ فرمانى ترغیب نمى‏كنم ، جز آنكه ،

خود به انجام دادن آن بر شما پیشى مى‏گیرم و شما را از معصیتى نهى نمى‏كنم جز آنكه ، خود پیش از شما از انجام دادن آن باز مى‏ایستم .


[ 174 ] و من كلام له ع فی معنى طلحة بن عبید الله و قد قاله حین بلغه خروج طلحة و الزبیر إلى البصرة لقتاله

قَدْ كُنْتُ وَ مَا أُهَدَّدُ بِالْحَرْبِ وَ لاَ أُرَهَّبُ بِالضَّرْبِ وَ أَنَا عَلَى مَا قَدْ وَعَدَنِی رَبِّی مِنَ اَلنَّصْرِ وَ اَللَّهِ مَا اِسْتَعْجَلَ مُتَجَرِّداً لِلطَّلَبِ بِدَمِ عُثْمَانَ إِلاَّ خَوْفاً مِنْ أَنْ یُطَالَبَ بِدَمِهِ لِأَنَّهُ مَظِنَّتُهُ وَ لَمْ یَكُنْ فِی اَلْقَوْمِ أَحْرَصُ عَلَیْهِ مِنْهُ فَأَرَادَ أَنْ یُغَالِطَ بِمَا أَجْلَبَ فِیهِ لِیَلْتَبِسَ اَلْأَمْرُ وَ یَقَعَ اَلشَّكُّ وَ وَ اَللَّهِ مَا صَنَعَ فِی أَمْرِ عُثْمَانَ وَاحِدَةً مِنْ ثَلاَثٍ لَئِنْ كَانَ اِبْنُ عَفَّانَ ظَالِماً كَمَا كَانَ یَزْعُمُ لَقَدْ كَانَ یَنْبَغِی لَهُ أَنْ یُوَازِرَ قَاتِلِیهِ وَ أَنْ یُنَابِذَ نَاصِرِیهِ وَ لَئِنْ كَانَ مَظْلُوماً لَقَدْ كَانَ یَنْبَغِی لَهُ أَنْ یَكُونَ مِنَ اَلْمُنَهْنِهِینَ عَنْهُ وَ اَلْمُعَذِّرِینَ فِیهِ وَ لَئِنْ كَانَ فِی شَكٍّ مِنَ اَلْخَصْلَتَیْنِ لَقَدْ كَانَ یَنْبَغِی لَهُ أَنْ یَعْتَزِلَهُ وَ یَرْكُدَ جَانِباً وَ یَدَعَ اَلنَّاسَ مَعَهُ فَمَا فَعَلَ وَاحِدَةً مِنَ اَلثَّلاَثِ وَ جَاءَ بِأَمْرٍ لَمْ یُعْرَفْ بَابُهُ وَ لَمْ تَسْلَمْ مَعَاذِیرُهُ

173 سخنى از آن حضرت ( ع ) درباره طلحة بن عبید الله

تاكنون كسى را یاراى آن نبوده كه مرا از جنگ بترساند ، یا از ضربت شمشیر بیم دهد . پروردگارم مرا وعده یارى داده و من به وعده پروردگارم اطمینان دارم . به خدا سوگند ، طلحه چونان شمشیرى از نیام بركشیده در طلب خون عثمان شتاب نكرده ،

جز آنكه ، مى‏ترسد دیگران خون عثمان را از او بطلبند . زیرا او خود به كشتن عثمان مظنون است و در میان خیل كشندگان عثمان هیچ كس آزمندتر از او بدین كار نبود .

حال مى‏خواهد مردم را به غلط اندازد تا امر مشتبه شود و شك در دلها لانه سازد .

به خدا سوگند ، درباره عثمان هیچیك از این سه كار را انجام نداد . اگر فرزند عفّان ظالم مى‏بود چنانكه او مى‏پنداشت شایسته بود كه قاتلانش را یارى دهد و با یارى كنندگانش ستیزه كند . و اگر مظلوم مى‏بود ، سزاوار چنان بود ، كه در زمره كسانى باشد كه شورشگران را از او باز دارد و بیگناهیش را عذرى آورد . و اگر در تردید بود كه او ظالم است یا مظلوم ، بهتر آن بود كه كنارى مى‏گرفت و به گوشه‏اى مى‏خزید و مردم را با او به حال خود مى‏گذارد . طلحه هیچیك از این سه كار را نكرد ، بلكه نغمه‏اى نو ساز كرده كه كس راه آن نمى‏شناسد و عذرهایى مى‏آورد كه همه نادرست است .


[ 173 ] و من خطبة له ع فی رسول

اللّه صلى اللّه علیه و سلم و من هو جدیر بأن یكون للخلافة و فی هوان الدنیا رسول الله أَمِینُ وَحْیِهِ وَ خَاتَمُ رُسُلِهِ وَ بَشِیرُ رَحْمَتِهِ وَ نَذِیرُ نِقْمَتِهِ الجدیر بالخلافة أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّ أَحَقَّ اَلنَّاسِ بِهَذَا اَلْأَمْرِ أَقْوَاهُمْ عَلَیْهِ وَ أَعْلَمُهُمْ بِأَمْرِ اَللَّهِ فِیهِ فَإِنْ شَغَبَ شَاغِبٌ اُسْتُعْتِبَ فَإِنْ أَبَى قُوتِلَ وَ لَعَمْرِی لَئِنْ كَانَتِ اَلْإِمَامَةُ لاَ تَنْعَقِدُ حَتَّى یَحْضُرَهَا عَامَّةُ اَلنَّاسِ فَمَا إِلَى ذَلِكَ سَبِیلٌ وَ لَكِنْ أَهْلُهَا یَحْكُمُونَ عَلَى مَنْ غَابَ عَنْهَا ثُمَّ لَیْسَ لِلشَّاهِدِ أَنْ یَرْجِعَ وَ لاَ لِلْغَائِبِ أَنْ یَخْتَارَ أَلاَ وَ إِنِّی أُقَاتِلُ رَجُلَیْنِ رَجُلاً اِدَّعَى مَا لَیْسَ لَهُ وَ آخَرَ مَنَعَ اَلَّذِی عَلَیْهِ أُوصِیكُمْ عِبَادَ اَللَّهِ بِتَقْوَى اَللَّهِ فَإِنَّهَا خَیْرُ مَا تَوَاصَى اَلْعِبَادُ بِهِ وَ خَیْرُ عَوَاقِبِ اَلْأُمُورِ عِنْدَ اَللَّهِ وَ قَدْ فُتِحَ بَابُ اَلْحَرْبِ بَیْنَكُمْ وَ بَیْنَ أَهْلِ اَلْقِبْلَةِ وَ لاَ یَحْمِلُ هَذَا اَلْعَلَمَ إِلاَّ أَهْلُ اَلْبَصَرِ وَ اَلصَّبْرِ وَ اَلْعِلْمِ بِمَوَاضِعِ اَلْحَقِّ فَامْضُوا لِمَا تُؤْمَرُونَ بِهِ وَ قِفُوا عِنْدَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ وَ لاَ تَعْجَلُوا فِی أَمْرٍ حَتَّى تَتَبَیَّنُوا فَإِنَّ لَنَا مَعَ كُلِّ أَمْرٍ تُنْكِرُونَهُ غِیَراً هوان الدنیا أَلاَ وَ إِنَّ هَذِهِ اَلدُّنْیَا اَلَّتِی أَصْبَحْتُمْ تَتَمَنَّوْنَهَا وَ تَرْغَبُونَ فِیهَا وَ أَصْبَحَتْ تُغْضِبُكُمْ وَ تُرْضِیكُمْ لَیْسَتْ بِدَارِكُمْ وَ لاَ مَنْزِلِكُمُ اَلَّذِی خُلِقْتُمْ لَهُ وَ لاَ اَلَّذِی دُعِیتُمْ إِلَیْهِ أَلاَ وَ إِنَّهَا لَیْسَتْ بِبَاقِیَةٍ لَكُمْ وَ لاَ تَبْقَوْنَ عَلَیْهَا وَ هِیَ وَ إِنْ غَرَّتْكُمْ مِنْهَا فَقَدْ حَذَّرَتْكُمْ شَرَّهَا فَدَعُوا غُرُورَهَا لِتَحْذِیرِهَا وَ أَطْمَاعَهَا لِتَخْوِیفِهَا وَ سَابِقُوا فِیهَا إِلَى اَلدَّارِ اَلَّتِی دُعِیتُمْ إِلَیْهَا وَ اِنْصَرِفُوا بِقُلُوبِكُمْ عَنْهَا وَ لاَ یَخِنَّنَّ أَحَدُكُمْ خَنِینَ اَلْأَمَةِ عَلَى مَا زُوِیَ عَنْهُ مِنْهَا وَ اِسْتَتِمُّوا نِعْمَةَ اَللَّهِ عَلَیْكُمْ بِالصَّبْرِ عَلَى طَاعَةِ اَللَّهِ وَ اَلْمُحَافَظَةِ عَلَى مَا اِسْتَحْفَظَكُمْ مِنْ كِتَابِهِ أَلاَ وَ إِنَّهُ لاَ یَضُرُّكُمْ تَضْیِیعُ شَیْ‏ءٍ مِنْ دُنْیَاكُمْ بَعْدَ حِفْظِكُمْ قَائِمَةَ دِینِكُمْ أَلاَ وَ إِنَّهُ لاَ یَنْفَعُكُمْ بَعْدَ تَضْیِیعِ دِینِكُمْ شَیْ‏ءٌ حَافَظْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَمْرِ دُنْیَاكُمْ أَخَذَ اَللَّهُ بِقُلُوبِنَا وَ قُلُوبِكُمْ إِلَى اَلْحَقِّ وَ أَلْهَمَنَا وَ إِیَّاكُمُ اَلصَّبْرَ


[ 407 ]

172 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

محمد ( صلى الله علیه و آله ) امین وحى اوست و خاتم پیامبران اوست و بشارت دهنده رحمت اوست و ترساننده از خشم و كیفر اوست . اى مردم سزاوارترین مردم به خلافت ، كسى است كه بر آن تواناتر از همگان باشد و داناتر از همه به اوامر خداى تعالى . هرگاه ، فتنه‏انگیزى فتنه‏اى آغازد از او خواهند كه به حق بازگردد ، اگر نپذیرد و سر برتابد ، كشتنش واجب آید . به جان خودم سوگند ، كه اگر امامت جز با حضور همه مردم صورت نبندد ، پس هرگز تحقق نخواهد یافت . ولى كسانى كه اهل آن هستند و آن را پذیرفته‏اند ، كسانى را كه هنگام تعیین امام حاضر نبوده‏اند به پذیرفتن آن وامى‏دارند . سپس روا نیست كسى كه حاضر بوده از بیعت خود باز گردد و آنكه غایب بوده دیگرى را اختیار كند .

آگاه باشید كه من با دو كس پیكار كنم . یكى كسى كه چیزى را ادعا كند كه حق او نباشد و دیگر كسى كه از اداى حقى كه به گردن اوست سر برتابد .

اى بندگان خدا ، شما را به ترس از خدا سفارش مى‏كنم و آن بهترین چیزى است كه بندگان خدا باید یكدیگر را به آن سفارش كنند . بهترین كارها در نزد خدا آن است كه با پرهیزكارى انجام پذیرد .

جنگ میان شما و اهل قبله آغاز شده است و این پرچم را حمل نتواند كرد ، مگر كسى كه بینا و شكیبا باشد و جاى حق را بشناسد . به هر چه به آن مأمور شده‏اید ،

عمل كنید و از هر چه شما را نهى كرده‏اند ، دست بدارید . در كارى شتاب مكنید ، مگر آنگاه ، كه به حقیقت آن آگاه گردید . بسا شما كارى را ناخوش دارید و رأى ما در آن چیز دیگر باشد . بدانید كه این دنیایى كه همواره در آرزوى آن هستید و بدان رغبت مى‏ورزید و سبب خشم و خشنودى شماست نه خانه شماست و نه منزلى است كه براى آن آفریده شده‏اید ، یا شما را بدان دعوت كرده باشند . بدانید كه دنیایتان را بقایى نیست و در آن جاویدان نخواهید زیست . اگر از سویى بفریبدتان از دیگر سو از شر خود برحذرتان مى‏دارد . پس در برابر برحذر داشتنش ، فریبندگیش را واگذارید و در

[ 409 ]

برابر ترساندنش ، از طمع بستن به آن باز ایستید . تا در دنیا هستید ، به سوى سرایى كه شما را بدان فراخوانده‏اند ، بر یكدیگر سبقت گیرید و دل از دنیا بركنید . وقتى كه دنیا چیزى را از شما مى‏ستاند چون كنیزان مویه مكنید . به شكیبایى بر طاعت خداوند ،

و به نگهدارى از كتابش ، كه شما را به پاسدارى از آن فرمان داده بود ، بخواهید تا نعمت را بر شما تمام كند .

بدانید كه تباه شدن نعمت دنیا شما را زیان نرساند ، هرگاه ، اساس دین خویش استوار دارید و اگر دین را ضایع گذارید آنچه از نعمت دنیا فرا چنگ آورده‏اید سودتان نكند .

خداوند دلهاى ما و شما را به حق رهنمون گرداند و شكیبایى را به دلهاى ما و شما اندازد .



[ 172 ] و من خطبة له ع حمد الله

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلَّذِی لاَ تُوَارِی عَنْهُ سَمَاءٌ سَمَاءً وَ لاَ أَرْضٌ أَرْضاً یوم الشورى منها وَ قَدْ قَالَ قَائِلٌ إِنَّكَ عَلَى هَذَا اَلْأَمْرِ یَا اِبْنَ أَبِی طَالِبٍ لَحَرِیصٌ فَقُلْتُ بَلْ أَنْتُمْ وَ اَللَّهِ لَأَحْرَصُ وَ أَبْعَدُ وَ أَنَا أَخَصُّ وَ أَقْرَبُ وَ إِنَّمَا طَلَبْتُ حَقّاً لِی وَ أَنْتُمْ تَحُولُونَ بَیْنِی وَ بَیْنَهُ وَ تَضْرِبُونَ وَجْهِی دُونَهُ فَلَمَّا قَرَّعْتُهُ بِالْحُجَّةِ فِی اَلْمَلَإِ اَلْحَاضِرِینَ هَبَّ كَأَنَّهُ بُهِتَ لاَ یَدْرِی مَا یُجِیبُنِی بِهِ الاستنصار على قریش اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَعْدِیكَ عَلَى قُرَیْشٍ وَ مَنْ أَعَانَهُمْ فَإِنَّهُمْ قَطَعُوا رَحِمِی وَ صَغَّرُوا عَظِیمَ مَنْزِلَتِیَ وَ أَجْمَعُوا عَلَى مُنَازَعَتِی أَمْراً هُوَ لِی ثُمَّ قَالُوا أَلاَ إِنَّ فِی اَلْحَقِّ أَنْ تَأْخُذَهُ وَ فِی اَلْحَقِّ أَنْ تَتْرُكَهُ منها فی ذكر أصحاب الجمل فَخَرَجُوا یَجُرُّونَ حُرْمَةَ رَسُولِ اَللَّهِ ص كَمَا تُجَرُّ اَلْأَمَةُ عِنْدَ شِرَائِهَا مُتَوَجِّهِینَ بِهَا إِلَى اَلْبَصْرَةِ فَحَبَسَا نِسَاءَهُمَا فِی بُیُوتِهِمَا وَ أَبْرَزَا حَبِیسَ رَسُولِ اَللَّهِ ص لَهُمَا وَ لِغَیْرِهِمَا فِی جَیْشٍ مَا مِنْهُمْ رَجُلٌ إِلاَّ وَ قَدْ أَعْطَانِی اَلطَّاعَةَ وَ سَمَحَ لِی بِالْبَیْعَةِ طَائِعاً غَیْرَ مُكْرَهٍ فَقَدِمُوا عَلَى عَامِلِی بِهَا وَ خُزَّانِ بَیْتِ مَالِ اَلْمُسْلِمِینَ وَ غَیْرِهِمْ مِنْ أَهْلِهَا فَقَتَلُوا طَائِفَةً صَبْراً وَ طَائِفَةً غَدْراً فَوَاللَّهِ لَوْ لَمْ یُصِیبُوا مِنَ اَلْمُسْلِمِینَ إِلاَّ رَجُلاً وَاحِداً مُعْتَمِدِینَ لِقَتْلِهِ بِلاَ جُرْمٍ جَرَّهُ لَحَلَّ لِی قَتْلُ ذَلِكَ اَلْجَیْشِ كُلِّهِ إِذْ حَضَرُوهُ فَلَمْ یُنْكِرُوا وَ لَمْ یَدْفَعُوا عَنْهُ بِلِسَانٍ وَ لاَ بِیَدٍ دَعْ مَا أَنَّهُمْ قَدْ قَتَلُوا مِنَ اَلْمُسْلِمِینَ مِثْلَ اَلْعِدَّةِ اَلَّتِی دَخَلُوا بِهَا عَلَیْهِمْ


171 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

ستایش باد خداوندى را كه آسمانى ، آسمان دیگر را بر او پوشیده ندارد و زمینى زمین دیگر را .

از این خطبه

یكى به سخن آمد و به من گفت : اى پسر ابو طالب ، چقدر به خلافت آزمندى .

گفتم : به خدا سوگند ، شما بدان آزمندترید ، با آنكه از رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) دورترید . و من از شما به خلافت مخصوصترم و به او نزدیكتر . من حقى را طلبیدم كه از آن من بود و شما میان من و حق من حایل شدید و مرا از آن منع كردید . چون آن مرد را در برابر جمع با برهانى كه آوردم اینچنین مغلوب نمودم ، مبهوت بماند و ندانست كه مرا چه پاسخ دهد .

[ 405 ]

بارخدایا ، مى‏خواهم كه مرا در برابر قریش و آنان كه قریش را یارى مى‏كنند یارى فرمایى . آنان پیوند خویشاوندى مرا بریدند و منزلت مرا خرد شمردند و براى نبرد با من ، در امرى كه از آن من بود ، دست به دست هم دادند .

سپس در جایى گفتند حق آن است ، كه آن را بستانى و در جاى دیگر گفتند كه آن را واگذارى .

و هم از این خطبه [ در ذكر اصحاب جمل ]

بیرون شدند و حرم رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) را با خود به هر سو كشاندند ، آنگونه كه كنیزى را براى فروختن به هر سو مى‏كشانند . او را به بصره بردند ولى آن دو ، زنان خود را در خانه نشاندند و پرده‏نشین رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) را به خود و دیگران نشان دادند و همراه سپاهى به راه انداختند . سپاهى كه در آن میان حتى یك تن نبود كه به فرمانبردارى من گردن ننهاده باشد و به دلخواه و بدون اكراه با من بیعت ننموده باشد . بر عامل من و نگهبانان بیت‏المال مسلمین و دیگر مردم بصره تاخت آوردند . بعضى را در حبس یا اسارت كشتند و بعضى را به غدر و نیرنگ از پاى درآوردند .

به خدا قسم ، حتى اگر یك تن از مسلمانان را به عمد و بى‏هیچ جرمى كشته بودند ، كشتار همه آن لشكر بر من روا بود . زیرا همه آنان در كشتن آن مرد حاضر بوده‏اند و كشتن او را منكر نشمرده‏اند و به دست و زبان یاریش نكرده‏اند و حال آنكه ، از مسلمانان به شماره سپاهیانى كه به شهر داخل كرده بودند ، كشتار كرده‏اند .



[ 171 ] و من كلام له ع لما عزم على لقاء القوم بصفین الدعاء

اَللَّهُمَّ رَبَّ اَلسَّقْفِ اَلْمَرْفُوعِ وَ اَلْجَوِّ اَلْمَكْفُوفِ اَلَّذِی جَعَلْتَهُ مَغِیضاً لِلَّیْلِ وَ اَلنَّهَارِ وَ مَجْرًى لِلشَّمْسِ وَ اَلْقَمَرِ وَ مُخْتَلَفاً لِلنُّجُومِ اَلسَّیَّارَةِ وَ جَعَلْتَ سُكَّانَهُ سِبْطاً مِنْ مَلاَئِكَتِكَ لاَ یَسْأَمُونَ مِنْ عِبَادَتِكَ وَ رَبَّ هَذِهِ اَلْأَرْضِ اَلَّتِی جَعَلْتَهَا قَرَاراً لِلْأَنَامِ وَ مَدْرَجاً لِلْهَوَامِّ وَ اَلْأَنْعَامِ وَ مَا لاَ یُحْصَى مِمَّا یُرَى وَ مَا لاَ یُرَى وَ رَبَّ اَلْجِبَالِ اَلرَّوَاسِی اَلَّتِی جَعَلْتَهَا لِلْأَرْضِ أَوْتَاداً وَ لِلْخَلْقِ اِعْتِمَاداً إِنْ أَظْهَرْتَنَا عَلَى عَدُوِّنَا فَجَنِّبْنَا اَلْبَغْیَ وَ سَدِّدْنَا لِلْحَقِّ وَ إِنْ أَظْهَرْتَهُمْ عَلَیْنَا فَارْزُقْنَا اَلشَّهَادَةَ وَ اِعْصِمْنَا مِنَ اَلْفِتْنَةِ الدعوة للقتال أَیْنَ اَلْمَانِعُ لِلذِّمَارِ وَ اَلْغَائِرُ عِنْدَ نُزُولِ اَلْحَقَائِقِ مِنْ أَهْلِ اَلْحِفَاظِ اَلْعَارُ وَرَاءَكُمْ وَ اَلْجَنَّةُ أَمَامَكُمْ


[ 403 ]

170 سخنى از آن حضرت ( ع ) هنگامى كه عزم نبرد آن قوم را در صفین داشت .

بار خدایا ، پروردگارا این آسمان برافراشته و این فضاى نگه داشته ، كه آن را جایگاه فرو شدن شب و روز قرار دادى و مكان سیر خورشید و ماه و مسیر آمد و شد سیارات ساختى و ساكنانش جماعتى از ملایكه كه هیچگاه از پرستش تو ملول نمى‏شوند . و اى پروردگار این زمین كه آن را قرارگاه مردم و جولانگاه خزندگان و ستوران و چیزهایى كه به شمار نمى‏آیند ، نمودى ، چه آنها كه دیده مى‏شوند و آنها كه دیده نمى‏شوند . اى پروردگار كوههاى استوار كه آنها را میخهاى زمین قرار دادى تا از اضطرابش نگه دارد و تكیه‏گاه آفریدگانش گردانیدى ، اگر ما را بر دشمنان پیروز گردانیدى ، از جور و ستم دور دار و در راه حق استوار و پاى بر جا قرار ده و اگر دشمن را بر ما پیروزى دادى ، شهادت را نصیب ما كن و ما را از فتنه‏ها در امان دار . كجاست آن مدافع صاحب غیرت ، كه به هنگام نزول حوادث ، نگهبان مردم خویش باشد .

ننگ پشت سر شماست و بهشت رویارویتان .



[ 170 ] و من كلام له ع فی وجوب اتباع الحق عند قیام الحجة

كلّم به بعض العرب وَ قَدْ أَرْسَلَهُ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ اَلْبَصْرَةِ لَمَّا قَرُبَ ع مِنْهَا لِیَعْلَمَ لَهُمْ مِنْهُ حَقِیقَةَ حَالِهِ مَعَ أَصْحَابِ اَلْجَمَلِ لِتَزُولَ اَلشُّبْهَةُ مِنْ نُفُوسِهِمْ فَبَیَّنَ لَهُ ع مِنْ أَمْرِهِ مَعَهُمْ مَا عَلِمَ بِهِ أَنَّهُ عَلَى اَلْحَقِّ ثُمَّ قَالَ لَهُ بَایِعْ فَقَالَ إِنِّی رَسُولُ قَوْمٍ وَ لاَ أُحْدِثُ حَدَثاً حَتَّى أَرْجِعَ إِلَیْهِمْ فَقَالَ ع أَ رَأَیْتَ لَوْ أَنَّ اَلَّذِینَ وَرَاءَكَ بَعَثُوكَ رَائِداً تَبْتَغِی لَهُمْ مَسَاقِطَ اَلْغَیْثِ فَرَجَعْتَ إِلَیْهِمْ وَ أَخْبَرْتَهُمْ عَنِ اَلْكَلَإِ وَ اَلْمَاءِ فَخَالَفُوا إِلَى اَلْمَعَاطِشِ وَ اَلْمَجَادِبِ مَا كُنْتَ صَانِعاً قَالَ كُنْتُ تَارِكَهُمْ وَ مُخَالِفَهُمْ إِلَى اَلْكَلَإِ وَ اَلْمَاءِ فَقَالَ ع فَامْدُدْ إِذاً یَدَكَ فَقَالَ اَلرَّجُلُ فَوَاللَّهِ مَا اِسْتَطَعْتُ أَنْ أَمْتَنِعَ عِنْدَ قِیَامِ اَلْحُجَّةِ عَلَیَّ فَبَایَعْتُهُ ع وَ اَلرَّجُلُ یُعْرَفُ بِكُلَیْبٍ اَلْجَرْمِیِّ


169

سخنى از آن حضرت ( ع )

روى سخن با یكى از عربهاست ، هنگامى كه ، امام ( ع ) به بصره نزدیك شد ، مردم بصره ،

عربى را نزد او فرستادند تا حقیقت حالش را با اصحاب جمل معلوم دارد ، مگر شبهه از دلشان برود . على ( ع ) حقیقت كار خود را با آن مردم آنچنان بیان كرد كه آن مرد دریافت كه حق با اوست . پس ، على ( ع ) او را گفت : بیعت كن . آن مرد گفت كه من فرستاده قومى هستم ، كارى نخواهم كرد تا نزد آنان بازگردم . على ( ع ) او را گفت :

اگر كسانى كه تو را به اینجا فرستاده‏اند ، تو را به عنوان پیشرو بفرستند تا جایى را كه باران باریده پیدا كنى و برگردى و آنان را از گیاه و آب خبر دهى اگر با تو مخالفت ورزیدند و به سرزمینهاى خشك و بى‏گیاه روى نهادند ، تو چه خواهى كرد ؟

گفت : رهاشان مى‏كنم كه بروند و خود به آنجا مى‏روم كه گیاه و آب یافته‏ام امام ( ع ) فرمود :

پس دستت را پیش بیاور .

آن مرد گفت : به خدا سوگند هنگامى كه حجت بر من تمام شد ، نتوانستم از بیعت سرپیچى كنم . با او بیعت كردم . [ این مرد را كلیب جرمى مى‏گفتند . ]



[ 169 ] و من خطبة له ع عند مسیر أصحاب الجمل إلى البصرة الأمور الجامعة للمسلمین

إِنَّ اَللَّهَ بَعَثَ رَسُولاً هَادِیاً بِكِتَابٍ نَاطِقٍ وَ أَمْرٍ قَائِمٍ لاَ یَهْلِكُ عَنْهُ إِلاَّ هَالِكٌ وَ إِنَّ اَلْمُبْتَدَعَاتِ اَلْمُشَبَّهَاتِ هُنَّ اَلْمُهْلِكَاتُ إِلاَّ مَا حَفِظَ اَللَّهُ مِنْهَا وَ إِنَّ فِی سُلْطَانِ اَللَّهِ عِصْمَةً لِأَمْرِكُمْ فَأَعْطُوهُ طَاعَتَكُمْ غَیْرَ مُلَوَّمَةٍ وَ لاَ مُسْتَكْرَهٍ بِهَا وَ اَللَّهِ لَتَفْعَلُنَّ أَوْ لَیَنْقُلَنَّ اَللَّهُ عَنْكُمْ سُلْطَانَ اَلْإِسْلاَمِ ثُمَّ لاَ یَنْقُلُهُ إِلَیْكُمْ أَبَداً حَتَّى یَأْرِزَ اَلْأَمْرُ إِلَى غَیْرِكُمْ التنفیر من خصومه إِنَّ هَؤُلاَءِ قَدْ تَمَالَئُوا عَلَى سَخْطَةِ إِمَارَتِی وَ سَأَصْبِرُ مَا لَمْ أَخَفْ عَلَى جَمَاعَتِكُمْ فَإِنَّهُمْ إِنْ تَمَّمُوا عَلَى فَیَالَةِ هَذَا اَلرَّأْیِ اِنْقَطَعَ نِظَامُ اَلْمُسْلِمِینَ وَ إِنَّمَا طَلَبُوا هَذِهِ اَلدُّنْیَا حَسَداً لِمَنْ أَفَاءَهَا اَللَّهُ عَلَیْهِ فَأَرَادُوا رَدَّ اَلْأُمُورِ عَلَى أَدْبَارِهَا وَ لَكُمْ عَلَیْنَا اَلْعَمَلُ بِكِتَابِ اَللَّهِ تَعَالَى وَ سِیرَةِ رَسُولِ اَللَّهِ ص وَ اَلْقِیَامُ بِحَقِّهِ وَ اَلنَّعْشُ لِسُنَّتِهِ



168 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

هنگام رهسپار شدن اصحاب جمل به بصره

خداوند پیامبرى فرستاد ، راه نماینده ، با كتابى ناطق و آیینى برپا و پایدار . هلاك و تباه نشود ، جز آنكه خود هدایت نپذیرد و به صلاح نیاید . بدعتها و كارهایى كه به سنّتها همانندند و از سنّتها نیستند ، هلاكت و تباهى مردم را در پى دارند . مگر آنكه خدا بندگان خود را از تباهى نگه دارد .

حكومت خدایى ، نگهبان كارهاى شماست . پس به رغبت تمام از آن فرمان برید ،

نه از بیم ملامت دیگران یا از روى اكراه . باید كه چنین كنید و گرنه ، به خدا سوگند ،

خدا دولت اسلام را از میان شما به درخواهد برد . و دیگر هرگزش بازنگرداند تا كارها به دست دیگران افتد . اینان دست اتحاد به هم داده‏اند و به خلاف من برخاسته‏اند ،

زیرا از حكومت من ناخشنودند و من صبر مى‏كنم تا آنگاه كه بترسم كه صبر من اختلاف و افتراق شما را در پى داشته باشد .

[ 401 ]

اگر این اندیشه را كه در سر دارند ، به پایان برند ، نظام كار مسلمانان از هم گسیخته گردد . اینان طالبان دنیا هستند ، زیرا بر كسى كه خداوند حكومت را بر عهده او نهاده است رشك مى‏برند و مى‏خواهند كارها را بر مسیر جاهلیت گذشته اندازند . شما را بر ما حقى است و آن عمل كردن است به كتاب خداى تعالى و سیرت رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) و قیام به اداى حق و برپاى داشتن سنت او .



[ 168 ] و من كلام له ع بعد ما بویع له بالخلافة و قد قال له قوم من الصحابة لو عاقبت قوما ممن أجلب على عثمان فقال علیه السلام

یَا إِخْوَتَاهْ إِنِّی لَسْتُ أَجْهَلُ مَا تَعْلَمُونَ وَ لَكِنْ كَیْفَ لِی بِقُوَّةٍ وَ اَلْقَوْمُ اَلْمُجْلِبُونَ عَلَى حَدِّ شَوْكَتِهِمْ یَمْلِكُونَنَا وَ لاَ نَمْلِكُهُمْ وَ هَا هُمْ هَؤُلاَءِ قَدْ ثَارَتْ مَعَهُمْ عِبْدَانُكُمْ وَ اِلْتَفَّتْ إِلَیْهِمْ أَعْرَابُكُمْ وَ هُمْ خِلاَلَكُمْ یَسُومُونَكُمْ مَا شَاءُوا وَ هَلْ تَرَوْنَ مَوْضِعاً لِقُدْرَةٍ عَلَى شَیْ‏ءٍ تُرِیدُونَهُ إِنَّ هَذَا اَلْأَمْرَ أَمْرُ جَاهِلِیَّةٍ وَ إِنَّ لِهَؤُلاَءِ اَلْقَوْمِ مَادَّةً إِنَّ اَلنَّاسَ مِنْ هَذَا اَلْأَمْرِ إِذَا حُرِّكَ عَلَى أُمُورٍ فِرْقَةٌ تَرَى مَا تَرَوْنَ وَ فِرْقَةٌ تَرَى مَا لاَ تَرَوْنَ وَ فِرْقَةٌ لاَ تَرَى هَذَا وَ لاَ ذَاكَ فَاصْبِرُوا حَتَّى یَهْدَأَ اَلنَّاسُ وَ تَقَعَ اَلْقُلُوبُ مَوَاقِعَهَا وَ تُؤْخَذَ اَلْحُقُوقُ مُسْمَحَةً فَاهْدَءُوا عَنِّی وَ اُنْظُرُوا مَا ذَا یَأْتِیكُمْ بِهِ أَمْرِی وَ لاَ تَفْعَلُوا فَعْلَةً تُضَعْضِعُ قُوَّةً وَ تُسْقِطُ مُنَّةً وَ تُورِثُ وَهْناً وَ ذِلَّةً وَ سَأُمْسِكُ اَلْأَمْرَ مَا اِسْتَمْسَكَ وَ إِذَا لَمْ أَجِدْ بُدّاً فَآخِرُ اَلدَّوَاءِ اَلْكَیُّ


167 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) پس از آنكه به خلافت با او بیعت كردند ، جمعى از صحابه او را گفتند ، چه شود اگر كسانى را كه بر عثمان شوریدند ، كیفر دهى ؟ على ( ع ) فرمود :

اى برادران ، من از آنچه شما مى‏دانید بى‏خبر نیستم . ولى مرا چه توانایى است ،

در حالى كه شورشگران در نهایت توانایى هستند . آنان بر من چیره شده‏اند و ما را در برابر آنها قدرتى نیست . اینان جماعتى هستند كه بندگان شما به یاریشان برخاسته‏اند و اعراب بادیه‏نشین هم به آنها پیوسته‏اند . و خود در میان شما هستند و هر آزار كه خواهند بر شما روا دارند . آیا بر آنچه خواستار آن هستید ، تواناییتان

[ 399 ]

هست ؟ این كار از گونه كارهاى عصر جاهلیت است و شورشگران نیز بى‏یار و مددكار نباشند .

اگر این كار كه مى‏گویید [ یعنى خونخواهى عثمان ] صورت پذیرد ، مردم را بر سه گروه خواهى یافت . گروهى را نظرى است ، چون نظر شما و گروهى را نظرى است ،

بر خلاف نظر شما و گروه سوم ، نه این سرى هستند و نه آن سرى . پس شكیبایى ورزید تا مردم آرام گیرند و دلها بر جاى خود قرار گیرد و حقوق از دست رفته به آسانى گرفته شود . شتاب مكنید و مرا آسوده گذارید و منتظر فرمانى باشید كه شما را مى‏دهم و مبادا كارى كنید كه تزلزل نیروى مرا در پى داشته باشد یا نیروى مرا فرو اندازد و موجب سستى و خوارى ما گردد . و من تا آنگاه كه مدارا سودمند افتد ، این مهم را به مدارا از میان برخواهم داشت و چون چاره‏اى نیابم ، داغ كردن ، آخرین علاج است .


[ 167 ] و من خطبة له ع فی أوائل خلافته

إِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ أَنْزَلَ كِتَاباً هَادِیاً بَیَّنَ فِیهِ اَلْخَیْرَ وَ اَلشَّرَّ فَخُذُوا نَهْجَ اَلْخَیْرِ تَهْتَدُوا وَ اِصْدِفُوا عَنْ سَمْتِ اَلشَّرِّ تَقْصِدُوا اَلْفَرَائِضَ اَلْفَرَائِضَ أَدُّوهَا إِلَى اَللَّهِ تُؤَدِّكُمْ إِلَى اَلْجَنَّةِ إِنَّ اَللَّهَ حَرَّمَ حَرَاماً غَیْرَ مَجْهُولٍ وَ أَحَلَّ حَلاَلاً غَیْرَ مَدْخُولٍ وَ فَضَّلَ حُرْمَةَ اَلْمُسْلِمِ عَلَى اَلْحُرَمِ كُلِّهَا وَ شَدَّ بِالْإِخْلاَصِ وَ اَلتَّوْحِیدِ حُقُوقَ اَلْمُسْلِمِینَ فِی مَعَاقِدِهَا فَالْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ اَلْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَ یَدِهِ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ لاَ یَحِلُّ أَذَى اَلْمُسْلِمِ إِلاَّ بِمَا یَجِبُ بَادِرُوا أَمْرَ اَلْعَامَّةِ وَ خَاصَّةَ أَحَدِكُمْ وَ هُوَ اَلْمَوْتُ فَإِنَّ اَلنَّاسَ أَمَامَكُمْ وَ إِنَّ اَلسَّاعَةَ تَحْدُوكُمْ مِنْ خَلْفِكُمْ تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا فَإِنَّمَا یُنْتَظَرُ بِأَوَّلِكُمْ آخِرُكُمْ اِتَّقُوا اَللَّهَ فِی عِبَادِهِ وَ بِلاَدِهِ فَإِنَّكُمْ مَسْئُولُونَ حَتَّى عَنِ اَلْبِقَاعِ وَ اَلْبَهَائِمِ أَطِیعُوا اَللَّهَ وَ لاَ تَعْصُوهُ وَ إِذَا رَأَیْتُمُ اَلْخَیْرَ فَخُذُوا بِهِ وَ إِذَا رَأَیْتُمُ اَلشَّرَّ فَأَعْرِضُوا عَنْهُ


166 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) در آغاز خلافتش فرمود

خداى سبحان ، كتابى هدایت كننده نازل كرد و در آن نیكیها و بدیها را بیان فرمود .

پس به راه نیكى روید تا هدایت شوید و از بدى اعراض كنید تا به راه راست افتید .

[ 397 ]

بر شما باد به واجبات . آنها را براى خداى به جاى آرید تا شما را به بهشت برد .

خداوند چیزهایى را ، كه ناشناخته نیست ، بر شما حرام كرده [ و چیزهایى را كه در آنها عیبى نیست بر شما حلال نموده . ] حرمت مسلمان را از هر حرمتى برتر داشته .

حقوق مسلمانان را به اخلاص و یكتاپرستى پیوند داده . پس مسلمان كسى است كه مسلمانان از دست و زبان او در امان باشند ، مگر پاى حق در میان باشد كه گزند بر مسلمان جز در موردى كه واجب باشد روا نیست . سبقت گیرید به واقعه‏اى كه همگان را در برگیرد و یك یك شما را از آن چاره نیست ، یعنى مرگ . مردم پیش روى شمایند ، و به عیان مرگشان را مى‏بینید و مرگ از قفایتان شما را مى‏خواند . سبكبار شوید تا برسید . آنان كه پیشتر رفته‏اند ، در انتظار از پس آمدگانند . از خدا بترسید ، در حق بندگانش و بلادش ، زیرا شما مسئول هستید حتى در برابر زمینها و ستوران . خدا را فرمان برید و سر از فرمان او برمتابید . خیر را هر جاى ، كه دیدید ، برگیرید و شر را هر جاى ، كه دیدید ، از آن اعراض كنید .