[ 188 ] و من خطبة له ع فی الوصیة بأمور التقوى

أُوصِیكُمْ أَیُّهَا اَلنَّاسُ بِتَقْوَى اَللَّهِ وَ كَثْرَةِ حَمْدِهِ عَلَى آلاَئِهِ إِلَیْكُمْ وَ نَعْمَائِهِ عَلَیْكُمْ وَ بَلاَئِهِ لَدَیْكُمْ فَكَمْ خَصَّكُمْ بِنِعْمَةٍ وَ تَدَارَكَكُمْ بِرَحْمَةٍ أَعْوَرْتُمْ لَهُ فَسَتَرَكُمْ وَ تَعَرَّضْتُمْ لِأَخْذِهِ فَأَمْهَلَكُمْ الموت وَ أُوصِیكُمْ بِذِكْرِ اَلْمَوْتِ وَ إِقْلاَلِ اَلْغَفْلَةِ عَنْهُ وَ كَیْفَ غَفْلَتُكُمْ عَمَّا لَیْسَ یُغْفِلُكُمْ وَ طَمَعُكُمْ فِیمَنْ لَیْسَ یُمْهِلُكُمْ فَكَفَى وَاعِظاً بِمَوْتَى عَایَنْتُمُوهُمْ حُمِلُوا إِلَى قُبُورِهِمْ غَیْرَ رَاكِبینَ وَ أُنْزِلُوا فِیهَا غَیْرَ نَازِلِینَ فَكَأَنَّهُمْ لَمْ یَكُونُوا لِلدُّنْیَا عُمَّاراً وَ كَأَنَّ اَلْآخِرَةَ لَمْ تَزَلْ لَهُمْ دَاراً أَوْحَشُوا مَا كَانُوا یُوطِنُونَ وَ أَوْطَنُوا مَا كَانُوا یُوحِشُونَ وَ اِشْتَغَلُوا بِمَا فَارَقُوا وَ أَضَاعُوا مَا إِلَیْهِ اِنْتَقَلُوا لاَ عَنْ قَبِیحٍ یَسْتَطِیعُونَ اِنْتِقَالاً وَ لاَ فِی حَسَنٍ یَسْتَطِیعُونَ اِزْدِیَاداً أَنِسُوا بِالدُّنْیَا فَغَرَّتْهُمْ وَ وَثِقُوا بِهَا فَصَرَعَتْهُمْ سرعة النفاد فَسَابِقُوا رَحِمَكُمُ اَللَّهُ إِلَى مَنَازِلِكُمُ اَلَّتِی أُمِرْتُمْ أَنْ تَعْمُرُوهَا وَ اَلَّتِی رَغِبْتُمْ فِیهَا وَ دُعِیتُمْ إِلَیْهَا وَ اِسْتَتِمُّوا نِعَمَ اَللَّهِ عَلَیْكُمْ بِالصَّبْرِ عَلَى طَاعَتِهِ وَ اَلْمُجَانَبَةِ لِمَعْصِیَتِهِ فَإِنَّ غَداً مِنَ اَلْیَوْمِ قَرِیبٌ مَا أَسْرَعَ اَلسَّاعَاتِ فِی اَلْیَوْمِ وَ أَسْرَعَ اَلْأَیَّامَ فِی اَلشَّهْرِ وَ أَسْرَعَ اَلشُّهُورَ فِی اَلسَّنَةِ وَ أَسْرَعَ اَلسِّنِینَ فِی اَلْعُمُرِ

[ 553 ]

230 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

اى مردم ، شما را به ترس از خدا سفارش مى‏كنم و به سپاس فراوان در برابر عطاهایش كه ارزانیتان داشته و نعمتهایش كه شما را عنایت فرموده و احسان او در حق شما . اى بسا نعمت كه شما را خاص آن گردانید واى بسا رحمت كه از آن بهره‏مندتان نمود . گناهان خود را آشكار كردید و او بر آنها پرده پوشید . به مرز مؤاخذتش رسیدید و او شما را مهلت توبه داد . شما را وصیت مى‏كنم كه مرگ را فراوان یاد كنید و اینهمه ، از مرگ غافل مشوید . چگونه از چیزى غافل توانید شد كه هیچگاه از شما غافل نگردد و چگونه در كسى طمع مى‏بندید كه مهلتتان ندهد .

كسانى كه مرگشان را به چشم خود دیده‏اید ، شما را به اندرز بسنده‏اند . آنان را بر دوش به سوى گور خود بردند ، نه آنكه سواره بر اسبان . و به گورهاشان فرو بردند نه آنكه خود به خواست خود فرو روند . گویى هرگز آبادكننده این جهان نبوده‏اند و گویى كه همواره سراى آخرت سراى ایشان بوده . از آنجا كه وطنشان بوده رمیده‏اند . و به جایى كه از آن مى‏رمیده‏اند ، وطن گزیده‏اند . همه همشان دنیایى بود كه از آن جدا شده‏اند و آخرتى را كه سراى دیگرشان بود ، تباه نمودند . از زشتكاریها به نیكوكاریها بازگشتن نتوانند و نتوانند كه بر حسنات خود بیفزایند . به دنیا الفت گرفتند و دنیا فریبشان داد و به آن اطمینان كردند و بر زمینشان زد . خدا شما را بیامرزد ، بر یكدیگر پیشى گیرید به سوى منازلى كه به آباد كردنشان مامور شده‏اید ، به جایى كه خداوند شما را بدان ترغیب كرده و به آنجا فراخوانده است . نعمت خدا را بر خود تمام كنید به صبر بر طاعتش و دورى از نافرمانیش كه فردا به امروز نزدیك است . ساعتها در روزها چه به شتاب مى‏گذرند و روزها در ماهها و ماهها در سالها . و سالهاى عمر چه تند و پرتوان مى‏روند .


[ 187 ] و من خطبة له ع و هی فی ذكر الملاحم

أَلاَ بِأَبِی وَ أُمِّی هُمْ مِنْ عِدَّةٍ أَسْمَاؤُهُمْ فِی اَلسَّمَاءِ مَعْرُوفَةٌ وَ فِی اَلْأَرْضِ مَجْهُولَةٌ أَلاَ فَتَوَقَّعُوا مَا یَكُونُ مِنْ إِدْبَارِ أُمُورِكُمْ وَ اِنْقِطَاعِ وُصَلِكُمْ وَ اِسْتِعْمَالِ صِغَارِكُمْ ذَاكَ حَیْثُ تَكُونُ ضَرْبَةُ اَلسَّیْفِ عَلَى اَلْمُؤْمِنِ أَهْوَنَ مِنَ اَلدِّرْهَمِ مِنْ حِلِّهِ ذَاكَ حَیْثُ یَكُونُ اَلْمُعْطَى أَعْظَمَ أَجْراً مِنَ اَلْمُعْطِی ذَاكَ حَیْثُ تَسْكَرُونَ مِنْ غَیْرِ شَرَابٍ بَلْ مِنَ اَلنِّعْمَةِ وَ اَلنَّعِیمِ وَ تَحْلِفُونَ مِنْ غَیْرِ اِضْطِرَارٍ وَ تَكْذِبُونَ مِنْ غَیْرِ إِحْرَاجٍ ذَاكَ إِذَا عَضَّكُمُ اَلْبَلاَءُ كَمَا یَعَضُّ اَلْقَتَبُ غَارِبَ اَلْبَعِیرِ مَا أَطْوَلَ هَذَا اَلْعَنَاءَ وَ أَبْعَدَ هَذَا اَلرَّجَاءَ أَیُّهَا اَلنَّاسُ أَلْقُوا هَذِهِ اَلْأَزِمَّةَ اَلَّتِی تَحْمِلُ ظُهُورُهَا اَلْأَثْقَالَ مِنْ أَیْدِیكُمْ وَ لاَ تَصَدَّعُوا عَلَى سُلْطَانِكُمْ فَتَذُمُّوا غِبَّ فِعَالِكُمْ وَ لاَ تَقْتَحِمُوا مَا اِسْتَقْبَلْتُمْ مِنْ فَوْرِ نَارِ اَلْفِتْنَةِ وَ أَمِیطُوا عَنْ سَنَنِهَا وَ خَلُّوا قَصْدَ اَلسَّبِیلِ لَهَا فَقَدْ لَعَمْرِی یَهْلِكُ فِی لَهَبِهَا اَلْمُؤْمِنُ وَ یَسْلَمُ فِیهَا غَیْرُ اَلْمُسْلِمِ إِنَّمَا مَثَلِی بَیْنَكُمْ كَمَثَلِ اَلسِّرَاجِ فِی اَلظُّلْمَةِ یَسْتَضِی‏ءُ بِهِ مَنْ وَلَجَهَا فَاسْمَعُوا أَیُّهَا اَلنَّاسُ وَ عُوا وَ أَحْضِرُوا آذَانَ قُلُوبِكُمْ تَفْهَمُوا


[ 551 ]

229 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

در آن اشارت است به پیشامدهاى ناگوار آینده

بدانید . پدر و مادرم فداى كسانى باد كه در آسمان مشهورند و در زمین مجهول . چشم به راه حوادث آینده باشید . حوادثى ، چون پشت كردن كارهایتان و گسستن پیوندهایتان و روى كار آوردن خردسالان و كهترانتان . در آن هنگام ،

زخم شمشیر آسانتر است از به دست آوردن یك درهم از راه حلال . در آن هنگام آنكه چیزى مى‏ستاند ، پاداشش از آنكه چیزى عطا مى‏كند ، بیشتر است . در آن هنگام ، مستیتان از شراب نیست كه از نعمت است و لذت جویى است .

سوگند مى‏خورید نه از روى ناچارى و ضرورت ، دروغ مى‏گویید ، بى‏آنكه به تنگنا افتاده باشید . در آن هنگام بلا شما را مى‏آزارد ، آنسان ، كه پالان كوهان شتر را مى‏آزارد . چه دراز است رنج و محنت شما و چه دور است آستان امید شما .

اى مردم ، زمام این اشتران را ، كه بار گناهانتان را بر پشت دارند ، از دست رها كنید و از گرد سلطان خود پراكنده مشوید تا چون كارى كنید خود را نكوهش كنید . خویشتن را در لهیب فتنه‏اى كه به شما روى آورده میفكنید و از راههاى فتنه باز گردید و جاده را براى آن خالى گذارید . به جان خودم سوگند ، كه در شعله آن مؤمن بسوزد و آنكه مسلمان نیست ، در امان ماند . [ مثل من در میان شما چون چراغى است در تاریكى كه هر كه پاى به درون تاریكى نهد از آن نور گیرد . اى مردم ، بشنوید و به خاطر بسپارید و گوش دل حاضر آرید تا نیك دریابید . ]



[ 186 ] و من خطبة له ع فی التوحید و تجمع هذه الخطبة من أصول العلم ما لا تجمعه خطبة

مَا وَحَّدَهُ مَنْ كَیَّفَهُ وَ لاَ حَقِیقَتَهُ أَصَابَ مَنْ مَثَّلَهُ وَ لاَ إِیَّاهُ عَنَى مَنْ شَبَّهَهُ وَ لاَ صَمَدَهُ مَنْ أَشَارَ إِلَیْهِ وَ تَوَهَّمَهُ كُلُّ مَعْرُوفٍ بِنَفْسِهِ مَصْنُوعٌ وَ كُلُّ قَائِمٍ فِی سِوَاهُ مَعْلُولٌ فَاعِلٌ لاَ بِاضْطِرَابِ آلَةٍ مُقَدِّرٌ لاَ بِجَوْلِ فِكْرَةٍ غَنِیٌّ لاَ بِاسْتِفَادَةٍ لاَ تَصْحَبُهُ اَلْأَوْقَاتُ وَ لاَ تَرْفِدُهُ اَلْأَدَوَاتُ سَبَقَ اَلْأَوْقَاتَ كَوْنُهُ وَ اَلْعَدَمَ وُجُودُهُ وَ اَلاِبْتِدَاءَ أَزَلُهُ بِتَشْعِیرِهِ اَلْمَشَاعِرَ عُرِفَ أَنْ لاَ مَشْعَرَ لَهُ وَ بِمُضَادَّتِهِ بَیْنَ اَلْأُمُورِ عُرِفَ أَنْ لاَ ضِدَّ لَهُ وَ بِمُقَارَنَتِهِ بَیْنَ اَلْأَشْیَاءِ عُرِفَ أَنْ لاَ قَرِینَ لَهُ ضَادَّ اَلنُّورَ بِالظُّلْمَةِ وَ اَلْوُضُوحَ بِالْبُهْمَةِ وَ اَلْجُمُودَ بِالْبَلَلِ وَ اَلْحَرُورَ بِالصَّرَدِ مُؤَلِّفٌ بَیْنَ مُتَعَادِیَاتِهَا مُقَارِنٌ بَیْنَ مُتَبَایِنَاتِهَا مُقَرِّبٌ بَیْنَ مُتَبَاعِدَاتِهَا مُفَرِّقٌ بَیْنَ مُتَدَانِیَاتِهَا لاَ یُشْمَلُ بِحَدٍّ وَ لاَ یُحْسَبُ بِعَدٍّ وَ إِنَّمَا تَحُدُّ اَلْأَدَوَاتُ أَنْفُسَهَا وَ تُشِیرُ اَلْآلاَتُ إِلَى نَظَائِرِهَا مَنَعَتْهَا مُنْذُ اَلْقِدْمَةَ وَ حَمَتْهَا قَدُ اَلْأَزَلِیَّةَ وَ جَنَّبَتْهَا لَوْلاَ اَلتَّكْمِلَةَ بِهَا تَجَلَّى صَانِعُهَا لِلْعُقُولِ وَ بِهَا اِمْتَنَعَ عَنْ نَظَرِ اَلْعُیُونِ وَ لاَ یَجْرِی عَلَیْهِ اَلسُّكُونُ وَ اَلْحَرَكَةُ وَ كَیْفَ یَجْرِی عَلَیْهِ مَا هُوَ أَجْرَاهُ وَ یَعُودُ فِیهِ مَا هُوَ أَبْدَاهُ وَ یَحْدُثُ فِیهِ مَا هُوَ أَحْدَثَهُ إِذاً لَتَفَاوَتَتْ ذَاتُهُ وَ لَتَجَزَّأَ كُنْهُهُ وَ لاَمْتَنَعَ مِنَ اَلْأَزَلِ مَعْنَاهُ وَ لَكَانَ لَهُ وَرَاءٌ إِذْ وُجِدَ لَهُ أَمَامٌ وَ لاَلْتَمَسَ اَلتَّمَامَ إِذْ لَزِمَهُ اَلنُّقْصَانُ وَ إِذاً لَقَامَتْ آیَةُ اَلْمَصْنُوعِ فِیهِ وَ لَتَحَوَّلَ دَلِیلاً بَعْدَ أَنْ كَانَ مَدْلُولاً عَلَیْهِ وَ خَرَجَ بِسُلْطَانِ اَلاِمْتِنَاعِ مِنْ أَنْ یُؤَثِّرَ فِیهِ مَا یُؤَثِّرُ فِی غَیْرِهِ اَلَّذِی لاَ یَحُولُ وَ لاَ یَزُولُ وَ لاَ یَجُوزُ عَلَیْهِ اَلْأُفُولُ لَمْ یَلِدْ فَیَكُونَ مَوْلُوداً وَ لَمْ یُولَدْ فَیَصِیرَ مَحْدُوداً جَلَّ عَنِ اِتِّخَاذِ اَلْأَبْنَاءِ وَ طَهُرَ عَنْ مُلاَمَسَةِ اَلنِّسَاءِ لاَ تَنَالُهُ اَلْأَوْهَامُ فَتُقَدِّرَهُ وَ لاَ تَتَوَهَّمُهُ اَلْفِطَنُ فَتُصَوِّرَهُ وَ لاَ تُدْرِكُهُ اَلْحَوَاسُّ فَتُحِسَّهُ وَ لاَ تَلْمِسُهُ اَلْأَیْدِی فَتَمَسَّهُ وَ لاَ یَتَغَیَّرُ بِحَالٍ وَ لاَ یَتَبَدَّلُ فِی اَلْأَحْوَالِ وَ لاَ تُبْلِیهِ اَللَّیَالِی وَ اَلْأَیَّامُ وَ لاَ یُغَیِّرُهُ اَلضِّیَاءُ وَ اَلظَّلاَمُ وَ لاَ یُوصَفُ بِشَیْ‏ءٍ مِنَ اَلْأَجْزَاءِ وَ لاَ بِالْجَوَارِحِ وَ اَلْأَعْضَاءِ وَ لاَ بِعَرَضٍ مِنَ اَلْأَعْرَاضِ وَ لاَ بِالْغَیْرِیَّةِ وَ اَلْأَبْعَاضِ وَ لاَ یُقَالُ لَهُ حَدٌّ وَ لاَ نِهَایَةٌ وَ لاَ اِنْقِطَاعٌ وَ لاَ غَایَةٌ وَ لاَ أَنَّ اَلْأَشْیَاءَ تَحْوِیهِ فَتُقِلَّهُ أَوْ تُهْوِیَهُ أَوْ أَنَّ شَیْئاً یَحْمِلُهُ فَیُمِیلَهُ أَوْ یُعَدِّلَهُ لَیْسَ فِی اَلْأَشْیَاءِ بِوَالِجٍ وَ لاَ عَنْهَا بِخَارِجٍ یُخْبِرُ لاَ بِلِسَانٍ وَ لَهَوَاتٍ وَ یَسْمَعُ لاَ بِخُرُوقٍ وَ أَدَوَاتٍ یَقُولُ وَ لاَ یَلْفِظُ وَ یَحْفَظُ وَ لاَ یَتَحَفَّظُ وَ یُرِیدُ وَ لاَ یُضْمِرُ یُحِبُّ وَ یَرْضَى مِنْ غَیْرِ رِقَّةٍ وَ یُبْغِضُ وَ یَغْضَبُ مِنْ غَیْرِ مَشَقَّةٍ یَقُولُ لِمَنْ أَرَادَ كَوْنَهُ كُنْ فَیَكُونُ لاَ بِصَوْتٍ یَقْرَعُ وَ لاَ بِنِدَاءٍ یُسْمَعُ وَ إِنَّمَا كَلاَمُهُ سُبْحَانَهُ فِعْلٌ مِنْهُ أَنْشَأَهُ وَ مَثَّلَهُ لَمْ یَكُنْ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ كَائِناً وَ لَوْ كَانَ قَدِیماً لَكَانَ إِلَهاً ثَانِیاً لاَ یُقَالُ كَانَ بَعْدَ أَنْ لَمْ یَكُنْ فَتَجْرِیَ عَلَیْهِ اَلصِّفَاتُ اَلْمُحْدَثَاتُ وَ لاَ یَكُونُ بَیْنَهَا وَ بَیْنَهُ فَصْلٌ وَ لاَ لَهُ عَلَیْهَا فَضْلٌ فَیَسْتَوِیَ اَلصَّانِعُ وَ اَلْمَصْنُوعُ وَ یَتَكَافَأَ اَلْمُبْتَدَعُ وَ اَلْبَدِیعُ خَلَقَ اَلْخَلاَئِقَ عَلَى غَیْرِ مِثَالٍ خَلاَ مِنْ غَیْرِهِ وَ لَمْ یَسْتَعِنْ عَلَى خَلْقِهَا بِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ وَ أَنْشَأَ اَلْأَرْضَ فَأَمْسَكَهَا مِنْ غَیْرِ اِشْتِغَالٍ وَ أَرْسَاهَا عَلَى غَیْرِ قَرَارٍ وَ أَقَامَهَا بِغَیْرِ قَوَائِمَ وَ رَفَعَهَا بِغَیْرِ دَعَائِمَ وَ حَصَّنَهَا مِنَ اَلْأَوَدِ وَ اَلاِعْوِجَاجِ وَ مَنَعَهَا مِنَ اَلتَّهَافُتِ وَ اَلاِنْفِرَاجِ أَرْسَى أَوْتَادَهَا وَ ضَرَبَ أَسْدَادَهَا وَ اِسْتَفَاضَ عُیُونَهَا وَ خَدَّ أَوْدِیَتَهَا فَلَمْ یَهِنْ مَا بَنَاهُ وَ لاَ ضَعُفَ مَا قَوَّاهُ هُوَ اَلظَّاهِرُ عَلَیْهَا بِسُلْطَانِهِ وَ عَظَمَتِهِ وَ هُوَ اَلْبَاطِنُ لَهَا بِعِلْمِهِ وَ مَعْرِفَتِهِ وَ اَلْعَالِی عَلَى كُلِّ شَیْ‏ءٍ مِنْهَا بِجَلاَلِهِ وَ عِزَّتِهِ لاَ یُعْجِزُهُ شَیْ‏ءٌ مِنْهَا طَلَبَهُ وَ لاَ یَمْتَنِعُ عَلَیْهِ فَیَغْلِبَهُ وَ لاَ یَفُوتُهُ اَلسَّرِیعُ مِنْهَا فَیَسْبِقَهُ وَ لاَ یَحْتَاجُ إِلَى ذِی مَالٍ فَیَرْزُقَهُ خَضَعَتِ اَلْأَشْیَاءُ لَهُ وَ ذَلَّتْ مُسْتَكِینَةً لِعَظَمَتِهِ لاَ تَسْتَطِیعُ اَلْهَرَبَ مِنْ سُلْطَانِهِ إِلَى غَیْرِهِ فَتَمْتَنِعَ مِنْ نَفْعِهِ وَ ضَرِّهِ وَ لاَ كُفْ‏ءَ لَهُ فَیُكَافِئَهُ وَ لاَ نَظِیرَ لَهُ فَیُسَاوِیَهُ هُوَ اَلْمُفْنِی لَهَا بَعْدَ وُجُودِهَا حَتَّى یَصِیرَ مَوْجُودُهَا كَمَفْقُودِهَا وَ لَیْسَ فَنَاءُ اَلدُّنْیَا بَعْدَ اِبْتِدَاعِهَا بِأَعْجَبَ مِنْ إِنْشَائِهَا وَ اِخْتِرَاعِهَا وَ كَیْفَ وَ لَوِ اِجْتَمَعَ جَمِیعُ حَیَوَانِهَا مِنْ طَیْرِهَا وَ بَهَائِمِهَا وَ مَا كَانَ مِنْ مُرَاحِهَا وَ سَائِمِهَا وَ أَصْنَافِ أَسْنَاخِهَا وَ أَجْنَاسِهَا وَ مُتَبَلِّدَةِ أُمَمِهَا وَ أَكْیَاسِهَا عَلَى إِحْدَاثِ بَعُوضَةٍ مَا قَدَرَتْ عَلَى إِحْدَاثِهَا وَ لاَ عَرَفَتْ كَیْفَ اَلسَّبِیلُ إِلَى إِیجَادِهَا وَ لَتَحَیَّرَتْ عُقُولُهَا فِی عِلْمِ ذَلِكَ وَ تَاهَتْ وَ عَجَزَتْ قُوَاهَا وَ تَنَاهَتْ وَ رَجَعَتْ خَاسِئَةً حَسِیرَةً عَارِفَةً بِأَنَّهَا مَقْهُورَةٌ مُقِرَّةً بِالْعَجْزِ عَنْ إِنْشَائِهَا مُذْعِنَةً بِالضَّعْفِ عَنْ إِفْنَائِهَا وَ إِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ یَعُودُ بَعْدَ فَنَاءِ اَلدُّنْیَا وَحْدَهُ لاَ شَیْ‏ءَ مَعَهُ كَمَا كَانَ قَبْلَ اِبْتِدَائِهَا كَذَلِكَ یَكُونُ بَعْدَ فَنَائِهَا بِلاَ وَقْتٍ وَ لاَ مَكَانٍ وَ لاَ حِینٍ وَ لاَ زَمَانٍ عُدِمَتْ عِنْدَ ذَلِكَ اَلْآجَالُ وَ اَلْأَوْقَاتُ وَ زَالَتِ اَلسِّنُونَ وَ اَلسَّاعَاتُ فَلاَ شَیْ‏ءَ إِلاَّ اَللَّهُ اَلْواحِدُ اَلْقَهَّارُ اَلَّذِی إِلَیْهِ مَصِیرُ جَمِیعِ اَلْأُمُورِ بِلاَ قُدْرَةٍ مِنْهَا كَانَ اِبْتِدَاءُ خَلْقِهَا وَ بِغَیْرِ اِمْتِنَاعٍ مِنْهَا كَانَ فَنَاؤُهَا وَ لَوْ قَدَرَتْ عَلَى اَلاِمْتِنَاعِ لَدَامَ بَقَاؤُهَا لَمْ یَتَكَاءَدْهُ صُنْعُ شَیْ‏ءٍ مِنْهَا إِذْ صَنَعَهُ وَ لَمْ یَؤُدْهُ مِنْهَا خَلْقُ مَا خَلَقَهُ وَ بَرَأَهُ وَ لَمْ یُكَوِّنْهَا لِتَشْدِیدِ سُلْطَانٍ وَ لاَ لِخَوْفٍ مِنْ زَوَالٍ وَ نُقْصَانٍ وَ لاَ لِلاِسْتِعَانَةِ بِهَا عَلَى نِدٍّ مُكَاثِرٍ وَ لاَ لِلاِحْتِرَازِ بِهَا مِنْ ضِدٍّ مُثَاوِرٍ وَ لاَ لِلاِزْدِیَادِ بِهَا فِی مُلْكِهِ وَ لاَ لِمُكَاثَرَةِ شَرِیكٍ فِی شِرْكِهِ وَ لاَ لِوَحْشَةٍ كَانَتْ مِنْهُ فَأَرَادَ أَنْ یَسْتَأْنِسَ إِلَیْهَا ثُمَّ هُوَ یُفْنِیهَا بَعْدَ تَكْوِینِهَا لاَ لِسَأَمٍ دَخَلَ عَلَیْهِ فِی تَصْرِیفِهَا وَ تَدْبِیرِهَا وَ لاَ لِرَاحَةٍ وَاصِلَةٍ إِلَیْهِ وَ لاَ لِثِقَلِ شَیْ‏ءٍ مِنْهَا عَلَیْهِ لاَ یُمِلُّهُ طُولُ بَقَائِهَا فَیَدْعُوَهُ إِلَى سُرْعَةِ إِفْنَائِهَا وَ لَكِنَّهُ سُبْحَانَهُ دَبَّرَهَا بِلُطْفِهِ وَ أَمْسَكَهَا بِأَمْرِهِ وَ أَتْقَنَهَا بِقُدْرَتِهِ ثُمَّ یُعِیدُهَا بَعْدَ اَلْفَنَاءِ مِنْ غَیْرِ حَاجَةٍ مِنْهُ إِلَیْهَا وَ لاَ اِسْتِعَانَةٍ بِشَیْ‏ءٍ مِنْهَا عَلَیْهَا وَ لاَ لاِنْصِرَافٍ مِنْ حَالِ وَحْشَةٍ إِلَى حَالِ اِسْتِئْنَاسٍ وَ لاَ مِنْ حَالِ جَهْلٍ وَ عَمًى إِلَى حَالِ عِلْمٍ وَ اِلْتِمَاسٍ وَ لاَ مِنْ فَقْرٍ وَ حَاجَةٍ إِلَى غِنًى وَ كَثْرَةٍ وَ لاَ مِنْ ذُلٍّ وَ ضَعَةٍ إِلَى عِزٍّ وَ قُدْرَةٍ


228 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) در توحید است و در این خطبه از اصول علم چیزى گردآورده كه در دیگر خطبه‏ها نیست .

یكتایش ندانست آنكه ، برایش كیفیتى انگاشت و به حقیقتش نرسید آنكه براى او همانندى پنداشت . آنكه به چیزى همانندش ساخت ، بدو نپرداخت و آنكه ، به او اشارت كرد و یا در تصورش آورد ، قصد او ننمود . هر چه كنه ذاتش شناخته آید ،

مصنوع است و هر چه قیامش به دیگرى بود ، معلول است . خداوند فاعل است ولى نه با ابزار ، تعیین كننده است ولى نه با جولان فكر و اندیشه ، بى‏نیاز است نه آنكه از

[ 543 ]

كس سودى برده باشد . زمان همراه او نیست و ابزار و آلات به مددش برنیایند . هستى او بر زمانها پیشى دارد . وجودش بر عدم مقدّم است . ازلیّتش را آغازى نیست . در آدمیان قوه ادراك نهاد و از این معلوم گردد كه او را آلت ادراك نیست . برخى موجودات را ضد دیگرى قرار داد و از این معلوم شود كه او را ضدّى نیست و مقارنتى كه میان اشیا پدید آورد ، نشان این است كه قرینى ندارد . روشنى را ضد تاریكى ساخت و ابهام را ضد وضوح و ترى را ضد خشكى و سرما را ضد گرما . و میان ناسازگاران آشتى افكند و آنها را كه از هم جدا بودند مقارن یكدیگر گردانید و آنها را كه از هم دور بودند به یكدیگر نزدیك نمود . و نزدیكها را از هم دور ساخت .

هیچ حدى او را در برنگیرد و با هیچ عددى شمرده نشود . آلات اندازه‏گیرى ، همانندان خود را تحدید كنند و به نظایر خود اشارت نمایند . گفتن كه فلان شى‏ء « از چه زمانى بود » مانع قدیم بودن آن است و گفتن « به تحقیق » بود ، مانع ازلیت او و گفتن « اگر نه » آن را از كمال دور سازد .

به آفریدگان است كه سازنده و آفریننده بر خردها آشكار گردد و به دیدن آنهاست كه دیدن ذات پروردگار ممتنع شود . نه توان گفت كه ساكن است و نه توان گفت كه متحرك است . و چگونه چنین باشد كه او خود پدیدآورنده حركت و سكون است . و چگونه چیزى كه خود پدید آورده ، بدو بازگردد یا آنچه خود پدید آورده در او پدید آید . اگر چنین باشد در ذات خداوندى دگرگونى پدید آید و حقیقت ذات او تجزیه پذیرد و ازلیّت او ممتنع گردد . اگر او را پیش رویى باشد ، پشت سرى هم تواند بود ،

پس ، در این حال ، ناقص بود و نیازمند كمال باشد و نشانه‏هاى مخلوق بودن در او آشكار آید و چون دیگر موجودات شود كه دلیل بر وجود خدا هستند و حال آنكه ،

موجودات دلیل وجود او باشند . قدرت و سلطنت او مانع از آن است كه آنچه در آفریدگان او مؤثر افتد در او نیز مؤثر افتد . خدایى است كه نه دگرگون مى‏شود نه زوال مى‏یابد و نه رواست كه افول كند یا غایب شود . نزاید تا او خود از چیزى زاده شده باشد و زاده نشده است تا وجود او محدود شود . فراتر از این است كه او را فرزندى

[ 545 ]

باشد و پاكتر از این است كه با زنان بیامیزد . وهمها درنیابندش تا اندازه‏اش كنند و اندیشه‏هاى زیركانه به او نرسند تا در تصورش آورند . حواس دركش نكند تا محسوس واقع شود . و دستها به او نرسند تا لمسش نمایند . حالتى بر او عارض نگردد كه دگرگون شود ، و در احوال دگرگونى نپذیرد . گردش شب و روز فرسوده‏اش نسازد و روشنایى و تاریكى در او تغییرى حاصل نكند . به داشتن این جزء و آن جزء موصوف نگردد یا به داشتن اعضا و جوارح یا به عرضى از اعراض متصف نباشد و نتوان گفت بعضى از آن جزء بعضى دیگر است ، و غیریت را در آن راه نیست . نه حدى دارد و نه نهایتى . نه هستیش منقطع شود و نه آن را غایتى است و نتوان گفت كه در چیزهایى جاى مى‏گیرد كه بالایش مى‏برند یا فرودش مى‏آورند یا چیزى او را حمل مى‏كند تا به سویى كجش كند یا راستش نگاه دارد . نه درون چیزهاست ، نه بیرون آنها . خبر مى‏دهد ولى نه به زبان یا زبانك ته گلو . مى‏شنود ولى نه از راه روزنهاى گوش و ابزار شنوایى درون گوش . سخن مى‏گوید ولى نه به حركت زبان . حفظ مى‏كند ولى نه با رنج به خاطر سپردن . اراده مى‏كند ولى نه آنكه در خاطره بگذراند . دوست مى‏دارد و خشنود مى‏شود ولى نه از روى نازك دلى ، دشمنى مى‏ورزد و خشم مى‏گیرد ، بدون تحمل مشقت . هر چه را كه بخواهد كه ایجاد شود ، مى‏گوید : موجود شو و آن موجود مى‏شود . ولى نه به آوازى كه به گوش خورد و نه به بانگى كه شنیده‏آید . كلام خداى سبحان ، فعلى است كه از او ایجاد شده و تمثل یافته و حال آنكه ، زان پیش موجود نبوده است كه اگر قدیم مى‏بود خداى دیگر مى‏بود .

نمى‏توان گفت كه خدا در وجود آمد ، پس از آنكه نبود كه اگر چنین گویى ، صفات موجودات حادث بر او جارى گردیده و میان موجودات حادث و او فرقى نباشد و او را بر آنها مزیتى نماند و آفریننده و آفریده برابر گردند و پدید آورنده و پدیدار شده مساوى باشند . موجودات را بیافرید نه از روى نمونه‏اى كه از دیگرى بر جاى مانده باشد و براى آفریدن آنها از هیچیك از آفریدگانش یارى نجست . زمین را آفرید و آن را

[ 547 ]

بر جاى نگه داشت بى‏آنكه خود را بدان مشغول دارد و آن را بدون قرار گرفتن در جایى استوار برپاى داشت و بدون پایه‏هاى برپاى ساخت و بدون ستونهایى برافراشت . و از هر كژى حفظ نمود و از افتادن و شكافته شدن بازداشت . میخهایش را محكم كرد و كوهایش را چونان سدى در اطراف زمین قرار داد و چشمه‏هایش را جارى ساخت و نهرهایش را شكافت . آنچه ساخت سستى نپذیرفت و آنچه را نیرو داد ، ناتوان نگردید .

اوست كه به قدرت و عظمت خویش بر آفریدگان غالب است و اوست كه به نیروى علم و معرفت خود به چگونگى درون آنها داناست . به جلالت و عزت خود از هر چیز بلندتر است . هر چه را طلب كند طلبش ناتوانش نسازد . و هیچ چیز از فرمان او سر بر نتابد تا بر او غلبه یابد و شتابان از او نگریزند تا بر آنها پیشى گیرد . به توانگران نیازمند نیست تا روزیش دهند . همه چیز در برابر او خاضع است و در برابر عظمتش ذلیل و خوار . كس را میسر نیست كه از سلطنت او به نزد دیگرى بگریزد و خود را از سود و زیان او بى‏نیاز نشان دهد . همتایى ندارد كه در برابر او دعوى همتایى كند و همانندى ندارد كه با او دم برابرى زند . هر چه را جامه وجود بر تن باشد به عدم سپارد به گونه‏اى كه ، موجودش چون معدوم باشد .

فناى جهان ، پس از آفرینش آن شگفت‏تر از پدید آوردن آن نیست . چگونه چنین باشد كه اگر همه جانداران از پرندگان و ستوران چه آنها كه در اصطبلها و آغلهایند و چه آنها كه در چراگاهها ، از هر جنس و از هر سنخ و همه مردم چه نادان و چه زیرك ،

گرد آیند تا پشه‏اى را بیافرینند بر آن قادر نتوانند بود . حتى طریق آفریدن آن را هم نمى‏دانند . و عقلهاشان در شناخت آن حیران شود و سرگردان ماند و نیروهایشان عاجز آید و به پایان رسد و زبون و خسته بازگردند . در حالى كه ، به شكست خود معترف‏اند و به عجز خود در آفرینش آن مقرّند و به ناتوانى خود در نیست كردن آن اذعان كنند .

خداوند سبحان ، پس از فناى دنیا یگانه ماند و كس با او نباشد ، همانگونه كه در

[ 549 ]

آغاز یگانه و تنها بود ، پس از فناى آن هم چنین شود : نه وقتى ، نه مكانى ، نه هنگامى ،

نه زمانى . در این هنگام ، مهلتها و مدتها به سر آید و سالها و ساعتها معدوم شود و هیچ چیز جز خداى قهار آنكه بازگشت همه كارها به اوست باقى نخواهد ماند .

همانگونه ، كه موجودات را در آغاز آفرینششان قدرت و اختیارى نبود ، از فانى شدنشان هم نتوانستند سر بر تافت كه اگر مى‏توانستند از نابودشدن سر برتابند ،

همواره و جاوید مى‏بودند .

چون به آفرینش پرداخت ، آفرینش هیچ چیز بر او دشوار نبود و خلقت آنچه ایجاد كرد ، مانده‏اش نساخت . آنها را نیافرید تا بر قدرت خود بیفزاید یا از زوال و نقصان بیمناك بود ، یا آنكه بخواهد در برابر همتایى فزونى طلب ، از آنها یارى جوید یا از آسیب دشمنى تازنده احتراز كند و نه براى آنكه بر وسعت ملك خود بیفزاید یا در برابر شریكى معارض نیرو گرد آورد . نه از تنهاییش وحشت بود كه اینك با آفریدن موجودات با آنها انس گیرد . آنها را پس از ایجاد فنا سازد .

نه براى آنكه از گرداندن كار و تدبیر امر خود ملول شده باشد و نه آنكه فناى آنها سبب آسایش او مى‏شود و نه براى آنكه تحملشان بر او سنگین است و نه از آنرو ، كه مدتشان به دراز كشیده و او را ملول ساخته و واداشته تا فنایشان كند . بلكه خداى تعالى جهان را به لطف خود به سامان آورد و به امر خود از در هم ریختنش نگه داشت و به قدرت خود استواریش بخشید و پس از فنا شدن بازش مى‏گرداند ،

بى‏آنكه بدان نیازى داشته باشد یا به چیزى از آن بر آن یارى طلبد و نه براى آنكه از حالى به حالى گراید ، مثلا از وحشت به آرامش یا از نادانى و كورى به علم و بینایى ، یا از فقر و نیاز به بى‏نیازى و توانگرى یا از خوارى و پستى به عزّت و قدرت .


[ 185 ] و من خطبة له ع یحمد

اللّه فیها و یثنی على رسوله و یصف خلقا من الحیوان حمد اللّه تعالى اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلَّذِی لاَ تُدْرِكُهُ اَلشَّوَاهِدُ وَ لاَ تَحْوِیهِ اَلْمَشَاهِدُ وَ لاَ تَرَاهُ اَلنَّوَاظِرُ وَ لاَ تَحْجُبُهُ اَلسَّوَاتِرُ اَلدَّالِّ عَلَى قِدَمِهِ بِحُدُوثِ خَلْقِهِ وَ بِحُدُوثِ خَلْقِهِ عَلَى وُجُودِهِ وَ بِاشْتِبَاهِهِمْ عَلَى أَنْ لاَ شَبَهَ لَهُ اَلَّذِی صَدَقَ فِی مِیعَادِهِ وَ اِرْتَفَعَ عَنْ ظُلْمِ عِبَادِهِ وَ قَامَ بِالْقِسْطِ فِی خَلْقِهِ وَ عَدَلَ عَلَیْهِمْ فِی حُكْمِهِ مُسْتَشْهِدٌ بِحُدُوثِ اَلْأَشْیَاءِ عَلَى أَزَلِیَّتِهِ وَ بِمَا وَسَمَهَا بِهِ مِنَ اَلْعَجْزِ عَلَى قُدْرَتِهِ وَ بِمَا اِضْطَرَّهَا إِلَیْهِ مِنَ اَلْفَنَاءِ عَلَى دَوَامِهِ وَاحِدٌ لاَ بِعَدَدٍ وَ دَائِمٌ لاَ بِأَمَدٍ وَ قَائِمٌ لاَ بِعَمَدٍ تَتَلَقَّاهُ اَلْأَذْهَانُ لاَ بِمُشَاعَرَةٍ وَ تَشْهَدُ لَهُ اَلْمَرَائِی لاَ بِمُحَاضَرَةٍ لَمْ تُحِطْ بِهِ اَلْأَوْهَامُ بَلْ تَجَلَّى لَهَا بِهَا وَ بِهَا اِمْتَنَعَ مِنْهَا وَ إِلَیْهَا حَاكَمَهَا لَیْسَ بِذِی كِبَرٍ اِمْتَدَّتْ بِهِ اَلنِّهَایَاتُ فَكَبَّرَتْهُ تَجْسِیماً وَ لاَ بِذِی عِظَمٍ تَنَاهَتْ بِهِ اَلْغَایَاتُ فَعَظَّمَتْهُ تَجْسِیداً بَلْ كَبُرَ شَأْناً وَ عَظُمَ سُلْطَاناً الرسول الأعظم وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ اَلصَّفِیُّ وَ أَمِینُهُ اَلرَّضِیُّ ص أَرْسَلَهُ بِوُجُوبِ اَلْحُجَجِ وَ ظُهُورِ اَلْفَلَجِ وَ إِیضَاحِ اَلْمَنْهَجِ فَبَلَّغَ اَلرِّسَالَةَ صَادِعاً بِهَا وَ حَمَلَ عَلَى اَلْمَحَجَّةِ دَالاًّ عَلَیْهَا وَ أَقَامَ أَعْلاَمَ اَلاِهْتِدَاءِ وَ مَنَارَ اَلضِّیَاءِ وَ جَعَلَ أَمْرَاسَ اَلْإِسْلاَمِ مَتِینَةً وَ عُرَى اَلْإِیمَانِ وَثِیقَةً منها فی صفة خلق أصناف من الحیوان وَ لَوْ فَكَّرُوا فِی عَظِیمِ اَلْقُدْرَةِ وَ جَسِیمِ اَلنِّعْمَةِ لَرَجَعُوا إِلَى اَلطَّرِیقِ وَ خَافُوا عَذَابَ اَلْحَرِیقِ وَ لَكِنِ اَلْقُلُوبُ عَلِیلَةٌ وَ اَلْبَصَائِرُ مَدْخُولَةٌ أَ لاَ یَنْظُرُونَ إِلَى صَغِیرِ مَا خَلَقَ كَیْفَ أَحْكَمَ خَلْقَهُ وَ أَتْقَنَ تَرْكِیبَهُ وَ فَلَقَ لَهُ اَلسَّمْعَ وَ اَلْبَصَرَ وَ سَوَّى لَهُ اَلْعَظْمَ وَ اَلْبَشَرَ اُنْظُرُوا إِلَى اَلنَّمْلَةِ فِی صِغَرِ جُثَّتِهَا وَ لَطَافَةِ هَیْئَتِهَا لاَ تَكَادُ تُنَالُ بِلَحْظِ اَلْبَصَرِ وَ لاَ بِمُسْتَدْرَكِ اَلْفِكَرِ كَیْفَ دَبَّتْ عَلَى أَرْضِهَا وَ صُبَّتْ عَلَى رِزْقِهَا تَنْقُلُ اَلْحَبَّةَ إِلَى جُحْرِهَا وَ تُعِدُّهَا فِی مُسْتَقَرِّهَا تَجْمَعُ فِی حَرِّهَا لِبَرْدِهَا وَ فِی وِرْدِهَا لِصَدَرِهَا مَكْفُولٌ بِرِزْقِهَا مَرْزُوقَةٌ بِوِفْقِهَا لاَ یُغْفِلُهَا اَلْمَنَّانُ وَ لاَ یَحْرِمُهَا اَلدَّیَّانُ وَ لَوْ فِی اَلصَّفَا اَلْیَابِسِ وَ اَلْحَجَرِ اَلْجَامِسِ وَ لَوْ فَكَّرْتَ فِی مَجَارِی أَكْلِهَا فِی عُلْوِهَا وَ سُفْلِهَا وَ مَا فِی اَلْجَوْفِ مِنْ شَرَاسِیفِ بَطْنِهَا وَ مَا فِی اَلرَّأْسِ مِنْ عَیْنِهَا وَ أُذُنِهَا لَقَضَیْتَ مِنْ خَلْقِهَا عَجَباً وَ لَقِیتَ مِنْ وَصْفِهَا تَعَباً فَتَعَالَى اَلَّذِی أَقَامَهَا عَلَى قَوَائِمِهَا وَ بَنَاهَا عَلَى دَعَائِمِهَا لَمْ یَشْرَكْهُ فِی فِطْرَتِهَا فَاطِرٌ وَ لَمْ یُعِنْهُ عَلَى خَلْقِهَا قَادِرٌ وَ لَوْ ضَرَبْتَ فِی مَذَاهِبِ فِكْرِكَ لِتَبْلُغَ غَایَاتِهِ مَا دَلَّتْكَ اَلدَّلاَلَةُ إِلاَّ عَلَى أَنَّ فَاطِرَ اَلنَّمْلَةِ هُوَ فَاطِرُ اَلنَّخْلَةِ لِدَقِیقِ تَفْصِیلِ كُلِّ شَیْ‏ءٍ وَ غَامِضِ اِخْتِلاَفِ كُلِّ حَیٍّ وَ مَا اَلْجَلِیلُ وَ اَللَّطِیفُ وَ اَلثَّقِیلُ وَ اَلْخَفِیفُ وَ اَلْقَوِیُّ وَ اَلضَّعِیفُ فِی خَلْقِهِ إِلاَّ سَوَاءٌ خلقة السماء و الكون وَ كَذَلِكَ اَلسَّمَاءُ وَ اَلْهَوَاءُ وَ اَلرِّیَاحُ وَ اَلْمَاءُ فَانْظُرْ إِلَى اَلشَّمْسِ وَ اَلْقَمَرِ وَ اَلنَّبَاتِ وَ اَلشَّجَرِ وَ اَلْمَاءِ وَ اَلْحَجَرِ وَ اِخْتِلاَفِ هَذَا اَللَّیْلِ وَ اَلنَّهَارِ وَ تَفَجُّرِ هَذِهِ اَلْبِحَارِ وَ كَثْرَةِ هَذِهِ اَلْجِبَالِ وَ طُولِ هَذِهِ اَلْقِلاَلِ وَ تَفَرُّقِ هَذِهِ اَللُّغَاتِ وَ اَلْأَلْسُنِ اَلْمُخْتَلِفَاتِ فَالْوَیْلُ لِمَنْ أَنْكَرَ اَلْمُقَدِّرَ وَ جَحَدَ اَلْمُدَبِّرَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ كَالنَّبَاتِ مَا لَهُمْ زَارِعٌ وَ لاَ لاِخْتِلاَفِ صُوَرِهِمْ صَانِعٌ وَ لَمْ یَلْجَئُوا إِلَى حُجَّةٍ فِیمَا اِدَّعَوْا وَ لاَ تَحْقِیقٍ لِمَا أَوْعَوْا وَ هَلْ یَكُونُ بِنَاءٌ مِنْ غَیْرِ بَانٍ أَوْ جِنَایَةٌ مِنْ غَیْرِ جَانٍ خلقة الجرادة وَ إِنْ شِئْتَ قُلْتَ فِی اَلْجَرَادَةِ إِذْ خَلَقَ لَهَا عَیْنَیْنِ حَمْرَاوَیْنِ وَ أَسْرَجَ لَهَا حَدَقَتَیْنِ قَمْرَاوَیْنِ وَ جَعَلَ لَهَا اَلسَّمْعَ اَلْخَفِیَّ وَ فَتَحَ لَهَا اَلْفَمَ اَلسَّوِیَّ وَ جَعَلَ لَهَا اَلْحِسَّ اَلْقَوِیَّ وَ نَابَیْنِ بِهِمَا تَقْرِضُ وَ مِنْجَلَیْنِ بِهِمَا تَقْبِضُ یَرْهَبُهَا اَلزُّرَّاعُ فِی زَرْعِهِمْ وَ لاَ یَسْتَطِیعُونَ ذَبَّهَا وَ لَوْ أَجْلَبُوا بِجَمْعِهِمْ حَتَّى تَرِدَ اَلْحَرْثَ فِی نَزَوَاتِهَا وَ تَقْضِیَ مِنْهُ شَهَوَاتِهَا وَ خَلْقُهَا كُلُّهُ لاَ یُكَوِّنُ إِصْبَعاً مُسْتَدِقَّةً فَتَبَارَكَ اَللَّهُ اَلَّذِی یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی اَلسَّماواتِ وَ اَلْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ یُعَفِّرُ لَهُ خَدّاً وَ وَجْهاً وَ یُلْقِی إِلَیْهِ بِالطَّاعَةِ سِلْماً وَ ضَعْفاً وَ یُعْطِی لَهُ اَلْقِیَادَ رَهْبَةً وَ خَوْفاً فَالطَّیْرُ مُسَخَّرَةٌ لِأَمْرِهِ أَحْصَى عَدَدَ اَلرِّیشِ مِنْهَا وَ اَلنَّفَسِ وَ أَرْسَى قَوَائِمَهَا عَلَى اَلنَّدَى وَ اَلْیَبَسِ وَ قَدَّرَ أَقْوَاتَهَا وَ أَحْصَى أَجْنَاسَهَا فَهَذَا غُرَابٌ وَ هَذَا عُقَابٌ وَ هَذَا حَمَامٌ وَ هَذَا نَعَامٌ دَعَا كُلَّ طَائِرٍ بِاسْمِهِ وَ كَفَلَ لَهُ بِرِزْقِهِ وَ أَنْشَأَ اَلسَّحَابَ اَلثِّقَالَ فَأَهْطَلَ دِیَمَهَا وَ عَدَّدَ قِسَمَهَا فَبَلَّ اَلْأَرْضَ بَعْدَ جُفُوفِهَا وَ أَخْرَجَ نَبْتَهَا بَعْدَ جُدُوبِهَا


227 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

ستایش خداوندى را كه به حواس درك نشود و هیچ مكان را گنجاى او نیست و هیچ چشمى نتواندش دید و هیچ پرده‏اى نتواندش پوشید . به حادث بودن آفریدگان خود بر قدیم بودنش راه مى‏نماید و به پدید آوردن آنها بر هستى خویش گواهى دهد .

همانند بودن آفریدگانش به یكدیگر ، دلیل بر بى‏همانندى اوست . خداوندى كه در هر وعده كه دهد صادق است و فراتر از آن است كه بر بندگان خود ستم روا دارد . با آفریدگان خود به عدالت رفتار مى‏كند و هر حكم كه مى‏دهد از روى عدالت است .

حادث بودن اشیاء بر ازلیّت او گواه است و موسوم بودنشان به ناتوانى دلیل بر توانایى او ، آنها به فنا محكوم‏اند و این نشانه بر دوام‏بودن اوست . یكى است اما نه به عدد ، جاویدان است ولى نه به مدت .

[ 537 ]

برپاست ولى نه به نیروى تكیه‏گاه . ذهنها دریابندش ولى نه از راه حواس . آنچه دیده شود گواه وجود اوست ولى نه آنسان در آنها حاضر باشد و به چشم آید . اندیشه‏ها به او احاطه نكنند . بلكه جلوه‏اى نمود تا به وجودش معترف شوند و به تعقل دریابند كه ادراك كنه ذاتش ممنوع است و بدین ترتیب ، آنها را بر اندیشه‏هاى باطلى كه مدعى احاطه ذات او بودند ، حاكم و داور قرار داد . بزرگیش به گونه‏اى نیست كه داراى ابعاد باشد و این ابعاد سبب بزرگى جسم او گردند و عظمتش به گونه‏اى نیست كه غایات به او خاتمه یابند و او را در حالى كه ، داراى جسد است ، بزرگ نشان دهند .

بلكه ، شأن او و سلطنت او بزرگ است .

و شهادت مى‏دهم كه محمد ( صلى الله علیه و آله ) بنده او و رسول برگزیده او و امین پسندیده اوست . او را فرستاد با حجتهاى الزام كننده و پیروزمندیى آشكار و راهى روشن و رسالت خود را تبلیغ كرد و به آن حق و باطل را از هم جدا نمود . و مردم را به راه راست هدایت نمود و خود راهنماى ایشان بود . پرچمهاى هدایت و چراغهاى روشن را برافراشت . و رشته‏هاى اسلام را استوارى بخشید و دستگیره‏هاى آن محكم ساخت .

از این خطبه [ در صفت آفرینش اصناف حیوانات ]

اگر در عظمت و بزرگى نعمت بارى تعالى مى‏اندیشیدند ، به راه راست بازمى‏گشتند و از عذاب آتش مى‏ترسیدند . ولى دلها بیمار است و دیده‏ها عیبناك . آیا به خردترین چیزى كه آفریده است ، نمى‏نگرند كه چسان آفرینش او را استوار داشته و تركیبش را محكم نموده ؟ برایش چشم و گوش پدید آورده و استخوان و پوست ترتیب داده است . به آن مورچه بنگرید ، با جثّه خرد و اندام نازكش ، آنچنان خرد كه نزدیك است كه به گوشه چشم دیده نشود و به نیروى اندیشه ، آفرینشش به تصور درنیاید كه چگونه بر روى زمین مى‏رود و روزى خود به دست مى‏آورد و دانه به سوراخ مى‏كشد و در انبار خود مهیا مى‏دارد . در فصل گرما براى فصل سرماى خود دانه مى‏اندوزد ، و به هنگام در آمدن ، راه دوباره بازگشتن را به یاد دارد . خداوند روزیش را ضمانت كرده و آنچه موافق حال اوست به او عطا كرده است . دادار نعمت دهنده از او غافل نشده و

[ 539 ]

ایزد پاداش دهنده محرومش نساخته است . هر چند ، كه بر روى سنگى خشك و سخت كه بر آن هیچ نمى‏روید جاى داشته باشد ، باز هم روزى‏اش مى‏رسد . اگر در مجارى خوراك او در بالا و زیر و درون تن و اضلاع شكمش و چشمى و گوشى كه بر سر او نهاده شده بنگرى ، از آفرینش او در شگفت خواهى شد . و در توصیف آن به رنج خواهى افتاد . پس بزرگ است ، خداوندى كه مورچه را بر روى دست و پاهایش برپاى داشت و بر ستونهاى بدنش قرار داد . در آفریدن آن هیچ آفریننده‏اى با او شریك نبود . و توانمندى یاریش ننموده است .

اگر در عوالم اندیشه‏ات به سیر و گشت پردازى و به نهایت رسى ، به این امر رهنمون شوى كه آفریننده مورچه همان آفریننده نخل خرماست . به سبب دقتها و ظرافتهایى كه هر چیزى را از چیز دیگرى جدا مى‏كند و پیچیدگى اختلاف هر موجود زنده با دیگرى : یكى درشت و كلان است و یكى نرم و لطیف ، یكى سنگین است و یكى سبك ، یكى نیرومند است و یكى ناتوان ، در آفرینش همه یكسان‏اند . خلقت آسمان و هوا و بادها و آب یكى است .

پس به خورشید و ماه و درخت و آب و سنگ بنگر و آمد و شد این شب و روز و روان گشتن این دریاها و بسیارى این كوهها و بلندى این قله‏ها و پراكندگى این لغتها و زبانهاى گوناگون . واى بر كسانى كه آفریننده و مدبر آنها را انكار كنند و چنان پندارند كه گیاهانى هستند كه هیچ برزگرى آنها را كشت نكرده است و این اشكال گونه‏گون را صانعى نیست . آنان براى ادعاى خود حجتى نیاوردند و در آنچه باور داشتند ، تحقیق و یقینى نداشتند . آیا هیچ بنایى بى‏سازنده‏اى تواند بود و هیچ جنایتى بى‏جنایتكارى صورت بندد ؟

و اگر خواهى در آفرینش ملخ بنگر . براى او دو چشم سرخ آفرید و حدقه‏هاى چشمش را چون دو ماه تابان بیفروخت . براى او گوشى پنهان بیافرید و دهانى به اعتدال و سامان و حسى نیرومند و دو دندان نیش ، كه هر چیز را بدان ببرد و دو دست داس مانند كه هر چیز را با آن بگیرد . كشاورزان به سبب كشته‏هاى خود از آن

[ 541 ]

بیمناك‏اند و اگر همه یاران خود را گرد آورند ، توانایى دفع آن ندارند . ملخها به خواست و میل خود به كشتزار روى نهند و هر چه خواهند بجوند و بخورند . همه اندام ملخ به قدر یك انگشت باریك نیست .

بزرگ است ، خداوندى كه هر چه در آسمانها و زمین است ، چه از روى رغبت و چه از روى اضطرار در برابرش حاضرند و بر آستان او چهره و گونه بر خاك مى‏سایند . و از روى تسلیم و ناتوانى فرمان او مى‏برند و از بیم ، زمام فرمانبردارى خود به دست او مى‏دهند .

پرندگان مسخر فرمان او هستند . به شمار پرهایشان و نفسهایشان آگاه است .

دستها و پاهاى آنها را بر روى زمینهاى نمناك و خشك استوار ساخته . روزیشان را مقدّر فرموده و اجناس آنها را شماره كرده است . این كلاغ است و آن عقاب است و آن دیگر كبوتر است یا شتر مرغ . هر پرنده‏اى را به نام خود خواند و عهده‏دار روزى آن گردید . ابرهاى گران را بیافرید و بارانهاى بر دوام را از آنها ریزان ساخت و بهره هر جاى را از آن معین فرمود و زمینى را كه خشك شده بود آب داد و پس از خشكسال در آن گیاه رویانید .


[ 184 ] و من كلام له ع قاله للبرج بن مسهر الطائی و قد قال له بحیث یسمعه لا حكم إلا

للّه و كان من الخوارج اُسْكُتْ قَبَحَكَ اَللَّهُ یَا أَثْرَمُ فَوَاللَّهِ لَقَدْ ظَهَرَ اَلْحَقُّ فَكُنْتَ فِیهِ ضَئِیلاً شَخْصُكَ خَفِیّاً صَوْتُكَ حَتَّى إِذَا نَعَرَ اَلْبَاطِلُ نَجَمْتَ نُجُومَ قَرْنِ اَلْمَاعِزِ

183 سخنى از آن حضرت ( ع ) به برج بن مسهر طایى فرمود ، هنگامى كه برج به گونه‏اى كه امام بشنود گفت : « لا حكم الا للّه » هیچ دارویى جز از آن خدا نیست . و برج از خوارج بود .

خاموش شو ، اى مردى كه دندانهاى پیشین تو افتاده است . خدا چهره‏ات را زشت گرداند . به خدا سوگند ، حق آشكار شد و در آن وقت حقیر و ناتوان و پوشیده آواز بودى . تا آنگاه كه باطل نعره زد ، آشكار شدى آنسان كه شاخ بز نر آشكار شود .



[ 183 ] من خطبة له ع فی قدرة

اللّه و فی فضل القرآن و فی الوصیة بالتقوى الله تعالى اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلْمَعْرُوفِ مِنْ غَیْرِ رُؤْیَةٍ وَ اَلْخَالِقِ مِنْ غَیْرِ مَنْصَبَةٍ خَلَقَ اَلْخَلاَئِقَ بِقُدْرَتِهِ وَ اِسْتَعْبَدَ اَلْأَرْبَابَ بِعِزَّتِهِ وَ سَادَ اَلْعُظَمَاءَ بِجُودِهِ وَ هُوَ اَلَّذِی أَسْكَنَ اَلدُّنْیَا خَلْقَهُ وَ بَعَثَ إِلَى اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ رُسُلَهُ لِیَكْشِفُوا لَهُمْ عَنْ غِطَائِهَا وَ لِیُحَذِّرُوهُمْ مِنْ ضَرَّائِهَا وَ لِیَضْرِبُوا لَهُمْ أَمْثَالَهَا وَ لِیُبَصِّرُوهُمْ عُیُوبَهَا وَ لِیَهْجُمُوا عَلَیْهِمْ بِمُعْتَبَرٍ مِنْ تَصَرُّفِ مَصَاحِّهَا وَ أَسْقَامِهَا وَ حَلاَلِهَا وَ حَرَامِهَا وَ مَا أَعَدَّ اَللَّهُ لِلْمُطِیعِینَ مِنْهُمْ وَ اَلْعُصَاةِ مِنْ جَنَّةٍ وَ نَارٍ وَ كَرَامَةٍ وَ هَوَانٍ أَحْمَدُهُ إِلَى نَفْسِهِ كَمَا اِسْتَحْمَدَ إِلَى خَلْقِهِ وَ جَعَلَ لِكُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدْراً وَ لِكُلِّ قَدْرٍ أَجَلاً وَ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَاباً فضل القرآن منها فَالْقُرْآنُ آمِرٌ زَاجِرٌ وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ حُجَّةُ اَللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ أَخَذَ عَلَیْهِ مِیثَاقَهُمْ وَ اِرْتَهَنَ عَلَیْهِمْ أَنْفُسَهُمْ أَتَمَّ نُورَهُ وَ أَكْمَلَ بِهِ دِینَهُ وَ قَبَضَ نَبِیَّهُ ص وَ قَدْ فَرَغَ إِلَى اَلْخَلْقِ مِنْ أَحْكَامِ اَلْهُدَى بِهِ فَعَظِّمُوا مِنْهُ سُبْحَانَهُ مَا عَظَّمَ مِنْ نَفْسِهِ فَإِنَّهُ لَمْ یُخْفِ عَنْكُمْ شَیْئاً مِنْ دِینِهِ وَ لَمْ یَتْرُكْ شَیْئاً رَضِیَهُ أَوْ كَرِهَهُ إِلاَّ وَ جَعَلَ لَهُ عَلَماً بَادِیاً وَ آیَةً مُحْكَمَةً تَزْجُرُ عَنْهُ أَوْ تَدْعُو إِلَیْهِ فَرِضَاهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ وَ سَخَطُهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ وَ اِعْلَمُوا أَنَّهُ لَنْ یَرْضَى عَنْكُمْ بِشَیْ‏ءٍ سَخِطَهُ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ وَ لَنْ یَسْخَطَ عَلَیْكُمْ بِشَیْ‏ءٍ رَضِیَهُ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ وَ إِنَّمَا تَسِیرُونَ فِی أَثَرٍ بَیِّنٍ وَ تَتَكَلَّمُونَ بِرَجْعِ قَوْلٍ قَدْ قَالَهُ اَلرِّجَالُ مِنْ قَبْلِكُمْ قَدْ كَفَاكُمْ مَئُونَةَ دُنْیَاكُمْ وَ حَثَّكُمْ عَلَى اَلشُّكْرِ وَ اِفْتَرَضَ مِنْ أَلْسِنَتِكُمُ اَلذِّكْرَ الوصیة بالتقوى وَ أَوْصَاكُمْ بِالتَّقْوَى وَ جَعَلَهَا مُنْتَهَى رِضَاهُ وَ حَاجَتَهُ مِنْ خَلْقِهِ فَاتَّقُوا اَللَّهَ اَلَّذِی أَنْتُمْ بِعَیْنِهِ وَ نَوَاصِیكُمْ بِیَدِهِ وَ تَقَلُّبُكُمْ فِی قَبْضَتِهِ إِنْ أَسْرَرْتُمْ عَلِمَهُ وَ إِنْ أَعْلَنْتُمْ كَتَبَهُ قَدْ وَكَّلَ بِذَلِكَ حَفَظَةً كِرَاماً لاَ یُسْقِطُونَ حَقّاً وَ لاَ یُثْبِتُونَ بَاطِلاً وَ اِعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یَتَّقِ اَللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً مِنَ اَلْفِتَنِ وَ نُوراً مِنَ اَلظُّلَمِ وَ یُخَلِّدْهُ فِیمَا اِشْتَهَتْ نَفْسُهُ وَ یُنْزِلْهُ مَنْزِلَ اَلْكَرَامَةِ عِنْدَهُ فِی دَارٍ اِصْطَنَعَهَا لِنَفْسِهِ ظِلُّهَا عَرْشُهُ وَ نُورُهَا بَهْجَتُهُ وَ زُوَّارُهَا مَلاَئِكَتُهُ وَ رُفَقَاؤُهَا رُسُلُهُ فَبَادِرُوا اَلْمَعَادَ وَ سَابِقُوا اَلْآجَالَ فَإِنَّ اَلنَّاسَ یُوشِكُ أَنْ یَنْقَطِعَ بِهِمُ اَلْأَمَلُ وَ یَرْهَقَهُمُ اَلْأَجَلُ وَ یُسَدَّ عَنْهُمْ بَابُ اَلتَّوْبَةِ فَقَدْ أَصْبَحْتُمْ فِی مِثْلِ مَا سَأَلَ إِلَیْهِ اَلرَّجْعَةَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ وَ أَنْتُمْ بَنُو سَبِیلٍ عَلَى سَفَرٍ مِنْ دَارٍ لَیْسَتْ بِدَارِكُمْ وَ قَدْ أُوذِنْتُمْ مِنْهَا بِالاِرْتِحَالِ وَ أُمِرْتُمْ فِیهَا بِالزَّادِ وَ اِعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ لِهَذَا اَلْجِلْدِ اَلرَّقِیقِ صَبْرٌ عَلَى اَلنَّارِ فَارْحَمُوا نُفُوسَكُمْ فَإِنَّكُمْ قَدْ جَرَّبْتُمُوهَا فِی مَصَائِبِ اَلدُّنْیَا أَ فَرَأَیْتُمْ جَزَعَ أَحَدِكُمْ مِنَ اَلشَّوْكَةِ تُصِیبُهُ وَ اَلْعَثْرَةِ تُدْمِیهِ وَ اَلرَّمْضَاءِ تُحْرِقُهُ فَكَیْفَ إِذَا كَانَ بَیْنَ طَابَقَیْنِ مِنْ نَارٍ ضَجِیعَ حَجَرٍ وَ قَرِینَ شَیْطَانٍ أَ عَلِمْتُمْ أَنَّ مَالِكاً إِذَا غَضِبَ عَلَى اَلنَّارِ حَطَمَ بَعْضُهَا بَعْضاً لِغَضَبِهِ وَ إِذَا زَجَرَهَا تَوَثَّبَتْ بَیْنَ أَبْوَابِهَا جَزَعاً مِنْ زَجْرَتِهِ أَیُّهَا اَلْیَفَنُ اَلْكَبِیرُ اَلَّذِی قَدْ لَهَزَهُ اَلْقَتِیرُ كَیْفَ أَنْتَ إِذَا اِلْتَحَمَتْ أَطْوَاقُ اَلنَّارِ بِعِظَامِ اَلْأَعْنَاقِ وَ نَشِبَتِ اَلْجَوَامِعُ حَتَّى أَكَلَتْ لُحُومَ اَلسَّوَاعِدِ فَاللَّهَ اَللَّهَ مَعْشَرَ اَلْعِبَادِ وَ أَنْتُمْ سَالِمُونَ فِی اَلصِّحَّةِ قَبْلَ اَلسُّقْمِ وَ فِی اَلْفُسْحَةِ قَبْلَ اَلضِّیقِ فَاسْعَوْا فِی فَكَاكِ رِقَابِكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُغْلَقَ رَهَائِنُهَا أَسْهِرُوا عُیُونَكُمْ وَ أَضْمِرُوا بُطُونَكُمْ وَ اِسْتَعْمِلُوا أَقْدَامَكُمْ وَ أَنْفِقُوا أَمْوَالَكُمْ وَ خُذُوا مِنْ أَجْسَادِكُمْ فَجُودُوا بِهَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَ لاَ تَبْخَلُوا بِهَا عَنْهَا فَقَدْ قَالَ اَللَّهُ سُبْحَانَهُ إِنْ تَنْصُرُوا اَللَّهَ یَنْصُرْكُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ وَ قَالَ تَعَالَى مَنْ ذَا اَلَّذِی یُقْرِضُ اَللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ كَرِیمٌ فَلَمْ یَسْتَنْصِرْكُمْ مِنْ ذُلٍّ وَ لَمْ یَسْتَقْرِضْكُمْ مِنْ قُلٍّ اِسْتَنْصَرَكُمْ وَ لَهُ جُنُودُ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَكِیمُ وَ اِسْتَقْرَضَكُمْ وَ لَهُ خَزَائِنُ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ هُوَ اَلْغَنِیُّ اَلْحَمِیدُ وَ إِنَّمَا أَرَادَ أَنْ یَبْلُوَكُمْ أَیُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً فَبَادِرُوا بِأَعْمَالِكُمْ تَكُونُوا مَعَ جِیرَانِ اَللَّهِ فِی دَارِهِ رَافَقَ بِهِمْ رُسُلَهُ وَ أَزَارَهُمْ مَلاَئِكَتَهُ وَ أَكْرَمَ أَسْمَاعَهُمْ أَنْ تَسْمَعَ حَسِیسَ نَارٍ أَبَداً وَ صَانَ أَجْسَادَهُمْ أَنْ تَلْقَى لُغُوباً وَ نَصَباً ذلِكَ فَضْلُ اَللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اَللَّهُ ذُو اَلْفَضْلِ اَلْعَظِیمِ أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ وَ اَللَّهُ اَلْمُسْتَعانُ عَلَى نَفْسِی وَ أَنْفُسِكُمْ وَ هُوَ حَسْبُنَا وَ نِعْمَ اَلْوَكِیلُ


182 از خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

ستایش خداوندى را كه شناخته است بى‏آنكه دیده شود . آفریدگار است بى‏آنكه او را رنجى رسد . موجودات را به قدرت خود بیافرید و به عزت و چیرگى خود هر مهتر گردنكش را بنده ساخت و بر همه بزرگان به جود و بخشش خود سرورى یافت . اوست كه آفریدگان خود را در این جهان جاى داد و پیامبران را بر جن و انس مبعوث فرمود ، تا پرده از چهره دنیا برگیرند و مردم را از بدیها و سختیهایش بر حذر دارند ، و برایشان از دنیا مثلها آورند و دیدگانشان را به معایب آن بگشایند و بناگهان برایشان در آیند و سخنى عبرت‏آمیز گویند ، از دگرگونیهاى آن چون تندرستیهاى آن و بیماریهاى آن و حلال آن و حرام آن و آنچه خدا براى فرمانبرداران مهیا كرده و آنچه براى بزهكاران از بهشت و دوزخ و بزرگوارى و خوارى . ستایش مى‏كنیم او را ستایشى كه به ساحت قدس او منتهى گردد آنسان كه از بندگانش خواسته كه ستایشش كنند .

براى هر چیز اندازه‏اى نهاد و هر اندازه را زمانى مقرر داشت و هر زمان را در كتابى نوشت .

از این خطبه

قرآن فرمان‏دهنده است و بازدارنده . خاموش است و گویا . حجت خداست بر آفریدگانش كه براى آن از ایشان پیمان گرفته است و همه را در گرو آن قرار داده .

خداى تعالى نور هدایت خود را به قرآن تمام كرده و دین خود را به قرآن كامل نموده

[ 439 ]

است . جان پیامبر خود ( صلى الله علیه و آله ) را زمانى بستد كه از رسانیدن احكام هدایت آمیزش فراغت یافته بود . پس خداى سبحان را چنان بزرگ دارید كه او خود خویشتن را بزرگ داشته است . زیرا كه چیزى را از دین خویش بر شما پوشیده نداشته است . هیچ چیز نیست كه او را خشنود سازد یا سبب كراهت او گردد ، مگر براى آن نشانى روشن و آیینى محكم آورد كه یا منعش كرده یا به سوى آن فراخوانده است . و سبب خشنودى و خشم او در آینده و گذشته یكى است . بدانید كه او هر چیزى را كه بر پیشینیان ناپسند مى‏داشته از شما پسندیده ندارد و چیزى را كه از پیشینیان شما پسندیده مى‏داشته از شما ناپسند نداند . شما به راه روشن حق گام مى‏نهید و همان سخنان كه مردان پیش از شما مى‏گفته‏اند بر زبان مى‏رانید . خداوند هزینه دنیاى شما را بر عهده گرفته است و به سپاسگزارى واداشته و ذكر خود را فریضه زبانها كرده است . شما را به پرهیزگارى سفارش كرده و آن را منتهاى خشنودى خود قرار داده و همین است آنچه از بندگان خود خواسته . پس ، از خداوندى كه همواره در نظر او هستید و زمام اختیارتان به دست اوست و در قبضه قدرت اوست ، بترسید . اگر در نهان كارى كنید ، مى‏داندش و اگر به آشكارا كارى كنید ، مى‏نویسدش و بر این كار فرشتگانى گمارده است . نگهبانان و ارجمندان ، كه حقى را نانوشته نگذارند و چیزى را بیجا ثبت نكنند . بدانید كه هر كه از خدا بترسد براى او راه بیرون شدنى از فتنه‏ها قرار مى‏دهد و چراغى در تاریكیها و او را در آنچه میل و خواست اوست جاویدان دارد و در نزد خود در منزل كرامت فرود آورد ، در سرایى كه خاص خود ساخته ،

سایه‏اش عرش است و روشناییش اشراق نور خشنودى اوست و زایران آن فرشتگان او و دوستانش پیامبرانش هستند . به سوى معاد بشتابید ، بر مرگها پیشى گیرید ، زیرا ،

بسا مردم كه رشته آرزوهایشان گسسته گردد و اجل دریابدشان و در توبه به رویشان بسته ماند .

شما همانند كسانى هستید كه پیش از شما از این جهان رفته‏اند و از خدا مى‏خواهند كه آنان را به دنیا بازگرداند . شما مسافرانى هستید در سفر ، از خانه‏اى كه خانه شما نبوده است و اكنون بانگ رحیل سرداده‏اند كه گاه رفتن است .

[ 441 ]

همراه خود توشه‏اى بردارید . بدانید كه این پوست ظریف را طاقت آتش دوزخ نیست . پس بر خود ترحم كنید . شما توان خود را در برابر مصایب و سختیهاى این جهانى سنجیده‏اید ، آیا ندیده‏اید كه اگر خارى بر تن یكى از شما رود یا بلغزد و بیفتد و خونین شود یا با ریگ تفته بسوزانندش چه حالى خواهد داشت ؟ پس چگونه است حال او ، آنگاه كه میان دو طبقه از آتش جاى گرفته ، همخوابه‏اش سنگ است و همنشین او شیطان ؟ آیا مى‏دانید كه چون مالك دوزخ بر آتش خشم گیرد ، برخى از آن برخى دیگر را فرو كوبد و خرد كند ؟ و چون بر آن بانگ زند از هیبت آن فریاد برآورد و میان درهاى دوزخ برجهد ؟

اى پیر سالخورده كه ضعف پیریت از پاى درآورده ، چگونه‏اى آنگاه كه طوقهاى آتش به استخوانهاى گردنت بچسبد و غلها و زنجیرها گوشت ساعدانت را خورده باشند ؟ الله . الله . اى جماعت بندگان ، شما كه اكنون در تندرستى پیش از بیمارى هستید و در گشایش پیش از تنگى ، براى رهایى خود ، پیش از آنكه گردنها به گرو اعمال رود و رهایى ممكن نگردد بكوشید . شب هنگام چشمان خود را بیدار دارید و شكمهاى خود را لاغر نمایید و قدمهاى خود به كار دارید و اموالتان را انفاق كنید و از تنهایتان بگیرید و به جانهاى خود ببخشید و در این گرفتن و دادن بخل مورزید .

خداى سبحان فرماید : « اگر خدا را یارى كنید شما را یارى كند و پایداریتان خواهد بخشید . » ( 1 ) و نیز گوید : « كیست كه خدا را قرض الحسنه دهد تا براى او دو چندانش كند و او را پاداشى نیكو باشد . » 2 اگر خدا از شما یارى مى‏خواهد نه از روى خوارمایگى است و اگر از شما وام مى‏خواهد نه به سبب بینوایى است . از شما یارى خواسته در حالى كه ، لشكرهاى آسمان و زمین از آن اوست و اوست پیروزمند و حكیم و از شما وام مى‏خواهد و حال آنكه ، خزاین آسمانها و زمین از آن اوست و بى‏نیاز و ستوده است خداوند . مى‏خواهد شما را بیازماید تا كدامیك از شما به عمل ، بهتر از دیگران هستید . پس به كارهاى نیك دست یازید تا با همسایگان خدا در خانه خدا

[ 443 ]

باشید ، همانند كسانى كه خدا پیامبرانش را رفیقان آنان كرده و ملایكه خود را به دیدارشان فرستاده و گوشهایشان را بدان گرامى داشته كه هرگز صداى آتش را نشنوند و تنهایشان را از رسیدن رنج و درد مصون داشته « این بخشایشى است از جانب خدا كه به هر كه مى‏خواهد ارزانیش مى‏دارد ، كه خدا صاحب بخشایشى بزرگ است . » ( 1 ) مى‏گویم آنچه مى‏شنوید . از خداوند براى خود و شما یارى مى‏خواهم . او مرا بسنده است كه بهترین كارگزار است .



[ 182 ]

وَ مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ ع رُوِیَ عَنْ نَوْفٍ اَلْبَكَالِیِّ قَالَ خَطَبَنَا بِهَذِهِ اَلْخُطْبَةِ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلِیٌّ ع بِالْكُوفَةِ وَ هُوَ قَائِمٌ عَلَى حِجَارَةٍ نَصَبَهَا لَهُ جَعْدَةُ بْنُ هُبَیْرَةَ اَلْمَخْزُومِیُّ وَ عَلَیْهِ مِدْرَعَةٌ مِنْ صُوفٍ وَ حَمَائِلُ سَیْفِهِ لِیفٌ وَ فِی رِجْلَیْهِ نَعْلاَنِ مِنْ لِیفٍ وَ كَأَنَّ جَبِینَهُ ثَفِنَةُ بَعِیرٍ فَقَالَ ع حمد اللّه و استعانته اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلَّذِی إِلَیْهِ مَصَائِرُ اَلْخَلْقِ وَ عَوَاقِبُ اَلْأَمْرِ نَحْمَدُهُ عَلَى عَظِیمِ إِحْسَانِهِ وَ نَیِّرِ بُرْهَانِهِ وَ نَوَامِی فَضْلِهِ وَ اِمْتِنَانِهِ حَمْداً یَكُونُ لِحَقِّهِ قَضَاءً وَ لِشُكْرِهِ أَدَاءً وَ إِلَى ثَوَابِهِ مُقَرِّباً وَ لِحُسْنِ مَزِیدِهِ مُوجِباً وَ نَسْتَعِینُ بِهِ اِسْتِعَانَةَ رَاجٍ لِفَضْلِهِ مُؤَمِّلٍ لِنَفْعِهِ وَاثِقٍ بِدَفْعِهِ مُعْتَرِفٍ لَهُ بِالطَّوْلِ مُذْعِنٍ لَهُ بِالْعَمَلِ وَ اَلْقَوْلِ وَ نُؤْمِنُ بِهِ إِیمَانَ مَنْ رَجَاهُ مُوقِناً وَ أَنَابَ إِلَیْهِ مُؤْمِناً وَ خَنَعَ لَهُ مُذْعِناً وَ أَخْلَصَ لَهُ مُوَحِّداً وَ عَظَّمَهُ مُمَجِّداً وَ لاَذَ بِهِ رَاغِباً مُجْتَهِداً اللّه الواحد لَمْ یُولَدْ سُبْحَانَهُ فَیَكُونَ فِی اَلْعِزِّ مُشَارَكاً وَ لَمْ یَلِدْ فَیَكُونَ مَوْرُوثاً هَالِكاً وَ لَمْ یَتَقَدَّمْهُ وَقْتٌ وَ لاَ زَمَانٌ وَ لَمْ یَتَعَاوَرْهُ زِیَادَةٌ وَ لاَ نُقْصَانٌ بَلْ ظَهَرَ لِلْعُقُولِ بِمَا أَرَانَا مِنْ عَلاَمَاتِ اَلتَّدْبِیرِ اَلْمُتْقَنِ وَ اَلْقَضَاءِ اَلْمُبْرَمِ فَمِنْ شَوَاهِدِ خَلْقِهِ خَلْقُ اَلسَّمَاوَاتِ مُوَطَّدَاتٍ بِلاَ عَمَدٍ قَائِمَاتٍ بِلاَ سَنَدٍ دَعَاهُنَّ فَأَجَبْنَ طَائِعَاتٍ مُذْعِنَاتٍ غَیْرَ مُتَلَكِّئَاتٍ وَ لاَ مُبْطِئَاتٍ وَ لَوْ لاَ إِقْرَارُهُنَّ لَهُ بِالرُّبُوبِیَّةِ وَ إِذْعَانُهُنَّ بِالطَّوَاعِیَةِ لَمَا جَعَلَهُنَّ مَوْضِعاً لِعَرْشِهِ وَ لاَ مَسْكَناً لِمَلاَئِكَتِهِ وَ لاَ مَصْعَداً لِلْكَلِمِ اَلطَّیِّبِ وَ اَلْعَمَلِ اَلصَّالِحِ مِنْ خَلْقِهِ جَعَلَ نُجُومَهَا أَعْلاَماً یَسْتَدِلُّ بِهَا اَلْحَیْرَانُ فِی مُخْتَلِفِ فِجَاجِ اَلْأَقْطَارِ لَمْ یَمْنَعْ ضَوْءَ نُورِهَا اِدْلِهْمَامُ سُجُفِ اَللَّیْلِ اَلْمُظْلِمِ وَ لاَ اِسْتَطَاعَتْ جَلاَبِیبُ سَوَادِ اَلْحَنَادِسِ أَنْ تَرُدَّ مَا شَاعَ فِی اَلسَّمَاوَاتِ مِنْ تَلَأْلُؤِ نُورِ اَلْقَمَرِ فَسُبْحَانَ مَنْ لاَ یَخْفَى عَلَیْهِ سَوَادُ غَسَقٍ دَاجٍ وَ لاَ لَیْلٍ سَاجٍ فِی بِقَاعِ اَلْأَرَضِینَ اَلْمُتَطَأْطِئَاتِ وَ لاَ فِی یَفَاعِ اَلسُّفْعِ اَلْمُتَجَاوِرَاتِ وَ مَا یَتَجَلْجَلُ بِهِ اَلرَّعْدُ فِی أُفُقِ اَلسَّمَاءِ وَ مَا تَلاَشَتْ عَنْهُ بُرُوقُ اَلْغَمَامِ وَ مَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ تُزِیلُهَا عَنْ مَسْقَطِهَا عَوَاصِفُ اَلْأَنْوَاءِ وَ اِنْهِطَالُ اَلسَّمَاءِ وَ یَعْلَمُ مَسْقَطَ اَلْقَطْرَةِ وَ مَقَرَّهَا وَ مَسْحَبَ اَلذَّرَّةِ وَ مَجَرَّهَا وَ مَا یَكْفِی اَلْبَعُوضَةَ مِنْ قُوتِهَا وَ مَا تَحْمِلُ اَلْأُنْثَى فِی بَطْنِهَا عود إلى الحمد وَ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلْكَائِنِ قَبْلَ أَنْ یَكُونَ كُرْسِیٌّ أَوْ عَرْشٌ أَوْ سَمَاءٌ أَوْ أَرْضٌ أَوْ جَانٌّ أَوْ إِنْسٌ لاَ یُدْرَكُ بِوَهْمٍ وَ لاَ یُقَدَّرُ بِفَهْمٍ وَ لاَ یَشْغَلُهُ سَائِلٌ وَ لاَ یَنْقُصُهُ نَائِلٌ وَ لاَ یَنْظُرُ بِعَیْنٍ وَ لاَ یُحَدُّ بِأَیْنٍ وَ لاَ یُوصَفُ بِالْأَزْوَاجِ وَ لاَ یُخْلَقُ بِعِلاَجٍ وَ لاَ یُدْرَكُ بِالْحَوَاسِّ وَ لاَ یُقَاسُ بِالنَّاسِ اَلَّذِی كَلَّمَ مُوسَى تَكْلِیماً وَ أَرَاهُ مِنْ آیَاتِهِ عَظِیماً بِلاَ جَوَارِحَ وَ لاَ أَدَوَاتٍ وَ لاَ نُطْقٍ وَ لاَ لَهَوَاتٍ بَلْ إِنْ كُنْتَ صَادِقاً أَیُّهَا اَلْمُتَكَلِّفُ لِوَصْفِ رَبِّكَ فَصِفْ جِبْرِیلَ وَ مِیكَائِیلَ وَ جُنُودَ اَلْمَلاَئِكَةِ اَلْمُقَرَّبِینَ فِی حُجُرَاتِ اَلْقُدُسِ مُرْجَحِنِّینَ مُتَوَلِّهَةً عُقُولُهُمْ أَنْ یَحُدُّوا أَحْسَنَ اَلْخَالِقِینَ فَإِنَّمَا یُدْرَكُ بِالصِّفَاتِ ذَوُو اَلْهَیْئَاتِ وَ اَلْأَدَوَاتِ وَ مَنْ یَنْقَضِی إِذَا بَلَغَ أَمَدَ حَدِّهِ بِالْفَنَاءِ فَلاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ أَضَاءَ بِنُورِهِ كُلَّ ظَلاَمٍ وَ أَظْلَمَ بِظُلْمَتِهِ كُلَّ نُورٍ الوصیة بالتقوى أُوصِیكُمْ عِبَادَ اَللَّهِ بِتَقْوَى اَللَّهِ اَلَّذِی أَلْبَسَكُمُ اَلرِّیَاشَ وَ أَسْبَغَ عَلَیْكُمُ اَلْمَعَاشَ فَلَوْ أَنَّ أَحَداً یَجِدُ إِلَى اَلْبَقَاءِ سُلَّماً أَوْ لِدَفْعِ اَلْمَوْتِ سَبِیلاً لَكَانَ ذَلِكَ سُلَیْمَانَ بْنَ دَاوُدَ ع اَلَّذِی سُخِّرَ لَهُ مُلْكُ اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ مَعَ اَلنُّبُوَّةِ وَ عَظِیمِ اَلزُّلْفَةِ فَلَمَّا اِسْتَوْفَى طُعْمَتَهُ وَ اِسْتَكْمَلَ مُدَّتَهُ رَمَتْهُ قِسِیُّ اَلْفَنَاءِ بِنِبَالِ اَلْمَوْتِ وَ أَصْبَحَتِ اَلدِّیَارُ مِنْهُ خَالِیَةً وَ اَلْمَسَاكِنُ مُعَطَّلَةً وَ وَرِثَهَا قَوْمٌ آخَرُونَ وَ إِنَّ لَكُمْ فِی اَلْقُرُونِ اَلسَّالِفَةِ لَعِبْرَةً أَیْنَ اَلْعَمَالِقَةُ وَ أَبْنَاءُ اَلْعَمَالِقَةِ أَیْنَ اَلْفَرَاعِنَةُ وَ أَبْنَاءُ اَلْفَرَاعِنَةِ أَیْنَ أَصْحَابُ مَدَائِنِ اَلرَّسِّ اَلَّذِینَ قَتَلُوا اَلنَّبِیِّینَ وَ أَطْفَئُوا سُنَنَ اَلْمُرْسَلِینَ وَ أَحْیَوْا سُنَنَ اَلْجَبَّارِینَ أَیْنَ اَلَّذِینَ سَارُوا بِالْجُیُوشِ وَ هَزَمُوا بِالْأُلُوفِ وَ عَسْكَرُوا اَلْعَسَاكِرَ وَ مَدَّنُوا اَلْمَدَائِنَ وَ مِنْهَا قَدْ لَبِسَ لِلْحِكْمَةِ جُنَّتَهَا وَ أَخَذَهَا بِجَمِیعِ أَدَبِهَا مِنَ اَلْإِقْبَالِ عَلَیْهَا وَ اَلْمَعْرِفَةِ بِهَا وَ اَلتَّفَرُّغِ لَهَا فَهِیَ عِنْدَ نَفْسِهِ ضَالَّتُهُ اَلَّتِی یَطْلُبُهَا وَ حَاجَتُهُ اَلَّتِی یَسْأَلُ عَنْهَا فَهُوَ مُغْتَرِبٌ إِذَا اِغْتَرَبَ اَلْإِسْلاَمُ وَ ضَرَبَ بِعَسِیبِ ذَنَبِهِ وَ أَلْصَقَ اَلْأَرْضَ بِجِرَانِهِ بَقِیَّةٌ مِنْ بَقَایَا حُجَّتِهِ خَلِیفَةٌ مِنْ خَلاَئِفِ أَنْبِیَائِهِ ثم قال علیه السلام أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنِّی قَدْ بَثَثْتُ لَكُمُ اَلْمَوَاعِظَ اَلَّتِی وَعَظَ اَلْأَنْبِیَاءُ بِهَا أُمَمَهُمْ وَ أَدَّیْتُ إِلَیْكُمْ مَا أَدَّتِ اَلْأَوْصِیَاءُ إِلَى مَنْ بَعْدَهُمْ وَ أَدَّبْتُكُمْ بِسَوْطِی فَلَمْ تَسْتَقِیمُوا وَ حَدَوْتُكُمْ بِالزَّوَاجِرِ فَلَمْ تَسْتَوْسِقُوا لِلَّهِ أَنْتُمْ أَ تَتَوَقَّعُونَ إِمَاماً غَیْرِی یَطَأُ بِكُمُ اَلطَّرِیقَ وَ یُرْشِدُكُمُ اَلسَّبِیلَ أَلاَ إِنَّهُ قَدْ أَدْبَرَ مِنَ اَلدُّنْیَا مَا كَانَ مُقْبِلاً وَ أَقْبَلَ مِنْهَا مَا كَانَ مُدْبِراً وَ أَزْمَعَ اَلتَّرْحَالَ عِبَادُ اَللَّهِ اَلْأَخْیَارُ وَ بَاعُوا قَلِیلاً مِنَ اَلدُّنْیَا لاَ یَبْقَى بِكَثِیرٍ مِنَ اَلْآخِرَةِ لاَ یَفْنَى مَا ضَرَّ إِخْوَانَنَا اَلَّذِینَ سُفِكَتْ دِمَاؤُهُمْ وَ هُمْ بِصِفِّینَ أَلاَّ یَكُونُوا اَلْیَوْمَ أَحْیَاءً یُسِیغُونَ اَلْغُصَصَ وَ یَشْرَبُونَ اَلرَّنْقَ قَدْ وَ اَللَّهِ لَقُوا اَللَّهَ فَوَفَّاهُمْ أُجُورَهُمْ وَ أَحَلَّهُمْ دَارَ اَلْأَمْنِ بَعْدَ خَوْفِهِمْ أَیْنَ إِخْوَانِیَ اَلَّذِینَ رَكِبُوا اَلطَّرِیقَ وَ مَضَوْا عَلَى اَلْحَقِّ أَیْنَ عَمَّارٌ وَ أَیْنَ اِبْنُ اَلتَّیِّهَانِ وَ أَیْنَ ذُو اَلشَّهَادَتَیْنِ وَ أَیْنَ نُظَرَاؤُهُمْ مِنْ إِخْوَانِهِمُ اَلَّذِینَ تَعَاقَدُوا عَلَى اَلْمَنِیَّةِ وَ أُبْرِدَ بِرُءُوسِهِمْ إِلَى اَلْفَجَرَةِ قَالَ ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ عَلَى لِحْیَتِهِ اَلشَّرِیفَةِ اَلْكَرِیمَةِ فَأَطَالَ اَلْبُكَاءَ ثُمَّ قَالَ ع أَوِّهِ عَلَى إِخْوَانِیَ اَلَّذِینَ تَلَوُا اَلْقُرْآنَ فَأَحْكَمُوهُ وَ تَدَبَّرُوا اَلْفَرْضَ فَأَقَامُوهُ أَحْیَوُا اَلسُّنَّةَ وَ أَمَاتُوا اَلْبِدْعَةَ دُعُوا لِلْجِهَادِ فَأَجَابُوا وَ وَثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوهُ ثُمَّ نَادَى بِأَعْلَى صَوْتِهِ اَلْجِهَادَ اَلْجِهَادَ عِبَادَ اَللَّهِ أَلاَ وَ إِنِّی مُعَسْكِرٌ فِی یَومِی هَذَا فَمَنْ أَرَادَ اَلرَّوَاحَ إِلَى اَللَّهِ فَلْیَخْرُجْ قَالَ نَوْفٌ وَ عَقَدَ لِلْحُسَیْنِ ع فِی عَشَرَةِ آلاَفٍ وَ لِقَیْسِ بْنِ سَعْدٍ رَحِمَهُ اَللَّهُ فِی عَشَرَةِ آلاَفٍ وَ لِأَبِی أَیُّوبَ اَلْأَنْصَارِیِّ فِی عَشَرَةِ آلاَفٍ وَ لِغَیْرِهِمْ عَلَى أَعْدَادٍ أُخَرَ وَ هُوَ یُرِیدُ اَلرَّجْعَةَ إِلَى صِفِّینَ فَمَا دَارَتِ اَلْجُمُعَةُ حَتَّى ضَرَبَهُ اَلْمَلْعُونُ اِبْنُ مُلْجَمٍ لَعَنَهُ اَللَّهُ فَتَرَاجَعَتِ اَلْعَسَاكِرُ فَكُنَّا كَأَغْنَامٍ فَقَدَتْ رَاعِیهَا تَخْتَطِفُهَا اَلذِّئَابُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ


[ 429 ]

181 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

از نوف بكالى روایت شده است كه گفت : امیر المؤمنین این خطبه را براى ما در كوفه ادا فرمود . و او كه بر سنگى كه جعدة بن هبیره المخزومى براى او نصب كرده بود ، ایستاده بود . جبّه‏اى پشمین بر تن داشت و بند شمشیرش از لیف خرما بود و پاى‏افزارى از لیف خرما به پاى داشت و نشان سجده بر پیشانیش چون پینه‏هاى زانوى شتر پیدا بود . و چنین فرمود :

ستایش خداى را كه بازگشت همه آفریدگان و پایان كارها به اوست . او را ستایش مى‏كنم ، به سبب احسان فراوانش و برهان روشنش و فضل و عطاى روز افزونش . ستایشى كه حق او را به جاى آرد و سپاسش را ادا كند و ما را به ثواب او نزدیك سازد و موجب فزونى بخشش او شود . از او یارى مى‏جوییم ، همانند یارى جستن كسى كه به فضلش امید مى‏دارد و به عطایش آرزومند است و به دفاعش دل بسته و به فراوانى نعمتش معترف است و به كردار و گفتار ، فرمانبردار اوست . به او ایمان مى‏آوریم ، همانند ایمان كسى كه از روى یقین به او امید بسته و از روى ایمان به او روى نهاده و خاشعانه در برابرش سر فرود آورده و از روى اخلاص به یكتاییش مى‏پرستد و بزرگش مى‏دارد و مى‏ستایدش و از دل و جان بدو پناه مى‏جوید . زاده نشده تا در عز و بزرگى شریكى داشته باشد ، داراى فرزندى نیست تا چون بمیرد میراث او برد . نه وقتى بر او مقدم بوده است و نه زمانى . افزونى و كاستى را بر او راهى نیست . با نشانه‏هاى تدبیر درست و قضاى نافذ و استوار خود بر خردها آشكار گردید . از شواهد آفرینش او ، آفرینش آسمانهاست كه بى‏هیچ ستون و تكیه گاهى بر جاى و برپاى‏اند . و او آنها را فراخواند و آنها اجابت كردند ، در نهایت فرمانبردارى و انقیاد ، بیدرنگ و بى‏هیچ تأخیرى . اگر آسمانها به ربوبیتش اقرار نكرده بودند ، و امر او را به اطاعت گردن نمى‏نهادند ، آنها را جایگاه عرش خود قرار نمى‏داد و نه جایگاه ملایكه‏اش و نه محل فرا رفتن سخن پاك و كردار شایسته آفریدگان خود . ستارگان آسمان را علاماتى قرار داد كه مردم گمگشته هنگام سیر در راههاى گشاده زمین به آنها راه جویند و پرده سیاه شب تاریك ، مانع تابیدن نور آنها

[ 431 ]

نگردید و پوشش سیاه شب ظلمانى نتوانست پرتو درخشان مهتاب را ، كه از آسمانها بر زمین مى‏آید ، بازگرداند .

منزّه است خداوندى كه بر او پوشیده نیست سیاهى تیره و تاریك و نه شب آرمیده در بقعه‏هاى پست زمین یا بر اوج كوههاى به هم نزدیك و مجاور یكدیگر ، و آواز تندر در آفاق آسمان و آنچه از درخشیدن برقها در درون ابرها متلاشى و نابود گردد ، و برگى كه بر زمین مى‏افتد و وزش بادهایى كه از انواء ( 1 ) مى‏جهند یا بارانهایى كه فرو مى‏ریزند ، آن را از جاى مى‏جنبانند . خداوندى كه مى‏داند جایهاى فرو افتادن قطره‏هاى باران و قرارگاه آنها را و مى‏داند كه مور ضعیف از كجا دانه مى‏كشد و به لانه مى‏برد . و مى‏داند كه روزى پشه از كجاست و زنان را چگونه فرزندى در شكم است .

ستایش خداوندى را كه موجود بود ، پیش از موجود شدن كرسى یا عرش یا آسمان یا زمین یا پریان یا آدمیان . وهم او را درنیابد و فهم اندازه او نداند .

هیچ خواهنده‏اى او را به خود مشغول ندارد و بخشش هیچ عطایى در او كاستى نیاورد . به چشم دیده نمى‏شود و نتوان گفت كه در كجاست . به داشتن جفت موصوف نگردد . آفریدنش به مدد عضوى نیست و به حواس درك نگردد . با مردم سنجیده نشود . خداوندى كه با موسى سخن گفت ، سخن گفتنى و آیات بزرگ خود را به او نمایاند ، بدون اعضا و ادوات و بدون آنكه به زبان سخن گوید یا از حنجره سود برد .

اى آنكه در وصف پروردگارت خویشتن را به رنج افكنده‏اى ، اگر راست مى‏گویى ، جبرییل و میكاییل و افواج ملایكه مقرب را ، كه در غرفه‏هاى قدس او هستند وصف نماى . ملایكه‏اى كه از هیبت ذات الهى لرزان‏اند و عقولشان از شناساندن بهترین آفرینندگان واله و حیران است .

[ 433 ]

كسانى به صفات درك مى‏شوند كه داراى شكل و هیئت و آلات و ابزار باشند یا كسى كه چون زمانش سر آید فانى گردد . پس خداوندى جز او نیست . به نور او هر تاریكى روشنى گیرد و چون نور خویش دریغ دارد ، هر درخششى روى به تاریكى نهد .

اى بندگان خدا ، شما را به ترس از خدا سفارش مى‏كنم . خداوندى كه بر شما جامه پوشید و وجه معاش شما بفراوانى مهیا داشت . اگر كسى مى‏توانست جاوید زیستن را راهى جوید یا دفع مرگ را وسیله‏اى اندیشد ، كسى جز سلیمان بن داوود ( ع ) نبود . آنكه خداوند پادشاهى جن و انس با پیامبرى و منزلت و مقام رفیع را مسخر او ساخته بود . چون روزى خود بتمامى بخورد و پیمانه عمرش لبریز گردید ،

كمانهاى فنا تیرهاى مرگ را به سوى او رها كردند ، آن سراها تهى شد و آن كاخها خالى افتاد و آن مرده ریگ نصیب قوم دیگر گردید . هر آینه مایه‏هاى عبرت در قرنهاى پیشین ، فراوان است : كجایند عمالقه و فرزندان عمالقه ؟ كجایند فراعنه و فرزندان فراعنه ؟ صاحبان شهرهاى « رسّ » كجا رفتند ؟ آنان كه پیامبران را مى‏كشتند و چراغ سنتهاى پیامبران را خاموش مى‏كردند و سنّتهاى جباران را زنده مى‏ساختند .

كجایند آنان كه لشكرها روانه مى‏داشتند و هزاران تن را منهزم مى‏ساختند ، آنها كه لشكرگاهها ساختند و شهرها پى‏افكندند ؟

از این خطبه

درع حكمت بر تن كرد و آن را با همه آدابش فرا گرفت . بدان روى آورد و بشناختش و جز آن به چیزى نپرداخت . حكمت در نظر او گمشده‏اش بود كه به طلبش برخاسته بود و نیازش بود كه پیوسته از آن مى‏پرسید . او غریب است هنگامى كه اسلام غریب شود . چونان اشترى كه از شدت خستگى دم خود به حركت آرد و گردن بر زمین نهد . او باقى بقایاى حجت اوست و خلیفه‏اى است از خلفاى پیامبران .

[ 435 ]

سپس ، چنین فرمود ( ع ) :

اى مردم ، براى شما اندرزهایى آوردم كه پیامبران به امتهاى خود ارزانى دارند . سخنانى گفتم كه اوصیاى پیامبران به جانشینان خود گویند . به تازیانه‏ام ادبتان كردم ، و به راه راست نیامدید ، به اندرزها هشدار دادم ، مجتمع نشدید .

شما را به خدا ، آیا امامى جز مرا توقع دارید كه با شما راه پیماید و راه بنماید ؟

آگاه باشید ، كه آنچه از دنیا روى آورده بود ، پشت كرد و آنچه پشت كرده بود روى آورد . بندگان نیك خدا ، عزم رحیل كردند . متاع اندك ناپایدار این جهان را به نعمت فراوان و پایان‏ناپذیر آخرت فروختند . برادران ما كه خونشان در صفین ریخته شد ،

اگر امروز زنده نیستند ، زیان نكرده‏اند تا اندوهگین شوند و شرنگ تیره‏گون جفاى دشمن را بیاشامند . به خدا سوگند با خدا دیدار كردند و خدا مزدهایشان را بتمامى بداد و پس از ترسان بودن به سراى امانشان درآورد . كجایند برادران من كه قدم در راه نهادند و همراه حق درگذشتند ؟ عمار بن یاسر كجاست ؟ ابن تیّهان كجاست ؟

ذو الشهادتین كجاست ؟ كجایند همانندان ایشان ، برادرانمان كه با هم مرگ پیمان بستند و سرهایشان به سوى بزهكاران فرستاده شد .

سپس ، على ( ع ) دست در محاسن شریف و كریم خود زد و در گریه شد و بسیار گریست سپس ، فرمود :

دریغا بر برادران من ، كه قرآن تلاوت كردند و آن را نیكو آموختند و در آنچه واجب بود ، اندیشیدند و بر پایش داشتند و سنت را زنده ساختند و بدعت را میرانیدند و چون به جهاد دعوت شدند ، اجابت كردند و به پیشواى خود اعتماد نمودند و از او پیروى كردند .

«

سپس ، به آواز بلند ندا درد داد :

الجهاد الجهاد » ، اى بندگان خدا . بدانید كه من امروز لشكر مى‏آرایم . هر كه خواهد كه با این سپاه به سوى خدا در حركت آید به لشكرگاه روى نهد .

[ 437 ]

نوف گوید : براى حسین ( ع ) ده هزار سپاهى معین كرد و براى قیس بن سعد ، ده هزار و براى ابو ایوب انصارى ده هزار و دیگران را هم شمارى دیگر . مى‏خواست به صفین بازگردد . هنوز روز جمعه نیامده بود كه آن ملعون ، ابن ملجم لعنه الله او را ضربت زد . لشكرها بازگشتند و ما چون گوسفندانى بودیم بى‏چوپان كه گرگها از هر سو آنها را بربایند .



[ 181 ]

وَ مِنْ كَلاَمٍ لَهُ ع وَ قَدْ أَرْسَلَ رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِهِ یَعْلَمُ لَهُ عِلْمَ أَحْوَالِ قَوْمٍ مِنْ جُنْدِ اَلْكُوفَةِ قَدْ هَمُّوا بِاللِّحَاقِ بِالْخَوَارِجِ وَ كَانُوا عَلَى خَوْفٍ مِنْهُ ع فَلَمَّا عَادَ إِلَیْهِ اَلرَّجُلُ قَالَ لَهُ أَ أَمِنُوا فَقَطَنُوا أَمْ جَبَنُوا فَظَعَنُوا فَقَالَ اَلرَّجُلُ بَلْ ظَعَنُوا یَا أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ ع بُعْداً لَهُمْ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ أَمَا لَوْ أُشْرِعَتِ اَلْأَسِنَّةُ إِلَیْهِمْ وَ صُبَّتِ اَلسُّیُوفُ عَلَى هَامَاتِهِمْ لَقَدْ نَدِمُوا عَلَى مَا كَانَ مِنْهُمْ إِنَّ اَلشَّیْطَانَ اَلْیَوْمَ قَدِ اِسْتَفَلَّهُمْ وَ هُوَ غَداً مُتَبَرِّئٌ مِنْهُمْ وَ مُتَخَلٍّ عَنْهُمْ فَحَسْبُهُمْ بِخُرُوجِهِمْ مِنَ اَلْهُدَى وَ اِرْتِكَاسِهِمْ فِی اَلضَّلاَلِ وَ اَلْعَمَى وَ صَدِّهِمْ عَنِ اَلْحَقِّ وَ جِمَاحِهِمْ فِی اَلتِّیهِ


180 سخنى از آن حضرت ( ع ) مردى از اصحاب خود را فرستاد تا بداند كه آیا جماعتى از سپاه كوفه كه مى‏خواستند به خوارج بپیوندند ولى از آن حضرت بیم داشتند ، اكنون چه مى‏كنند . چون آن مرد نزد او بازگشت ، پرسید :

آیا ایمن شده‏اند و مانده‏اند یا ترسیده‏اند و رفته‏اند ؟

پاسخ داد : یا امیر المؤمنین رفته‏اند . آنگاه ، امام فرمود :

از رحمت خدا دور باشند ، آنسان ، كه قوم ثمود دور گشتند . اگر سر نیزه‏ها به سوى ایشان گرفته شود و شمشیرها بر فرقشان فرود آید ، از آنچه كرده‏اند پشیمان مى‏شوند . امروز خواست شیطان جدا كردن و پراكندن ایشان بود و چنان كرده است .

فرداست كه از ایشان بیزارى جوید و از آنان كنارى گیرد . بس است ایشان را بیرون شدن از طریق هدایت و افتادن در ورطه ضلالت و كورى و اعراض از حق و سركشى در وادى گمراهى .