[ 192 ] و من خطبة له ع تسمى القاصعة و هی تتضمن ذم إبلیس لعنه

اللّه على استكباره و تركه السجود لآدم علیه السلام و أنه أول من أظهر العصبیة و تبع الحمیة و تحذیر الناس من سلوك طریقته اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلَّذِی لَبِسَ اَلْعِزَّ وَ اَلْكِبْرِیَاءَ وَ اِخْتَارَهُمَا لِنَفْسِهِ دُونَ خَلْقِهِ وَ جَعَلَهُمَا حِمًى وَ حَرَماً عَلَى غَیْرِهِ وَ اِصْطَفَاهُمَا لِجَلاَلِهِ رأس العصیان وَ جَعَلَ اَللَّعْنَةَ عَلَى مَنْ نَازَعَهُ فِیهِمَا مِنْ عِبَادِهِ ثُمَّ اِخْتَبَرَ بِذَلِكَ مَلاَئِكَتَهُ اَلْمُقَرَّبِینَ لِیَمِیزَ اَلْمُتَوَاضِعِینَ مِنْهُمْ مِنَ اَلْمُسْتَكْبِرِینَ فَقَالَ سُبْحَانَهُ وَ هُوَ اَلْعَالِمُ بِمُضْمَرَاتِ اَلْقُلُوبِ وَ مَحْجُوبَاتِ اَلْغُیُوبِ إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ فَسَجَدَ اَلْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلاَّ إِبْلِیسَ اِعْتَرَضَتْهُ اَلْحَمِیَّةُ فَافْتَخَرَ عَلَى آدَمَ بِخَلْقِهِ وَ تَعَصَّبَ عَلَیْهِ لِأَصْلِهِ فَعَدُوُّ اَللَّهِ إِمَامُ اَلْمُتَعَصِّبِینَ وَ سَلَفُ اَلْمُسْتَكْبِرِینَ اَلَّذِی وَضَعَ أَسَاسَ اَلْعَصَبِیَّةِ وَ نَازَعَ اَللَّهَ رِدَاءَ اَلْجَبْرِیَّةِ وَ اِدَّرَعَ لِبَاسَ اَلتَّعَزُّزِ وَ خَلَعَ قِنَاعَ اَلتَّذَلُّلِ أَ لاَ تَرَوْنَ كَیْفَ صَغَّرَهُ اَللَّهُ بِتَكَبُّرِهِ وَ وَضَعَهُ بِتَرَفُّعِهِ فَجَعَلَهُ فِی اَلدُّنْیَا مَدْحُوراً وَ أَعَدَّ لَهُ فِی اَلْآخِرَةِ سَعِیراً ابتلاء اللّه لخلقه وَ لَوْ أَرَادَ اَللَّهُ أَنْ یَخْلُقَ آدَمَ مِنْ نُورٍ یَخْطَفُ اَلْأَبْصَارَ ضِیَاؤُهُ وَ یَبْهَرُ اَلْعُقُولَ رُوَاؤُهُ وَ طِیبٍ یَأْخُذُ اَلْأَنْفَاسَ عَرْفُهُ لَفَعَلَ وَ لَوْ فَعَلَ لَظَلَّتْ لَهُ اَلْأَعْنَاقُ خَاضِعَةً وَ لَخَفَّتِ اَلْبَلْوَى فِیهِ عَلَى اَلْمَلاَئِكَةِ وَ لَكِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ یَبْتَلِی خَلْقَهُ بِبَعْضِ مَا یَجْهَلُونَ أَصْلَهُ تَمْیِیزاً بِالاِخْتِبَارِ لَهُمْ وَ نَفْیاً لِلاِسْتِكْبَارِ عَنْهُمْ وَ إِبْعَاداً لِلْخُیَلاَءِ مِنْهُمْ طلب العبرة فَاعْتَبِرُوا بِمَا كَانَ مِنْ فِعْلِ اَللَّهِ بِإِبْلِیسَ إِذْ أَحْبَطَ عَمَلَهُ اَلطَّوِیلَ وَ جَهْدَهُ اَلْجَهِیدَ وَ كَانَ قَدْ عَبَدَ اَللَّهَ سِتَّةَ آلاَفِ سَنَةٍ لاَ یُدْرَى أَ مِنْ سِنِی اَلدُّنْیَا أَمْ مِنْ سِنِی اَلْآخِرَةِ عَنْ كِبْرِ سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ فَمَنْ ذَا بَعْدَ إِبْلِیسَ یَسْلَمُ عَلَى اَللَّهِ بِمِثْلِ مَعْصِیَتِهِ كَلاَّ مَا كَانَ اَللَّهُ سُبْحَانَهُ لِیُدْخِلَ اَلْجَنَّةَ بَشَراً بِأَمْرٍ أَخْرَجَ بِهِ مِنْهَا مَلَكاً إِنَّ حُكْمَهُ فِی أَهْلِ اَلسَّمَاءِ وَ أَهْلِ اَلْأَرْضِ لَوَاحِدٌ وَ مَا بَیْنَ اَللَّهِ وَ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ هَوَادَةٌ فِی إِبَاحَةِ حِمًى حَرَّمَهُ عَلَى اَلْعَالَمِینَ التحذیر من الشیطان فَاحْذَرُوا عِبَادَ اَللَّهِ عَدُوَّ اَللَّهِ أَنْ یُعْدِیَكُمْ بِدَائِهِ وَ أَنْ یَسْتَفِزَّكُمْ بِنِدَائِهِ وَ أَنْ یُجْلِبَ عَلَیْكُمْ بِخَیْلِهِ وَ رَجِلِهِ فَلَعَمْرِی لَقَدْ فَوَّقَ لَكُمْ سَهْمَ اَلْوَعِیدِ وَ أَغْرَقَ إِلَیْكُمْ بِالنَّزْعِ اَلشَّدِیدِ وَ رَمَاكُمْ مِنْ مَكَانٍ قَرِیبٍ فَقَالَ رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی اَلْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ قَذْفاً بِغَیْبٍ بَعِیدٍ وَ رَجْماً بِظَنٍّ غَیْرِ مُصِیبٍ صَدَّقَهُ بِهِ أَبْنَاءُ اَلْحَمِیَّةِ وَ إِخْوَانُ اَلْعَصَبِیَّةِ وَ فُرْسَانُ اَلْكِبْرِ وَ اَلْجَاهِلِیَّةِ حَتَّى إِذَا اِنْقَادَتْ لَهُ اَلْجَامِحَةُ مِنْكُمْ وَ اِسْتَحْكَمَتِ اَلطَّمَاعِیَّةُ مِنْهُ فِیكُمْ فَنَجَمَتِ اَلْحَالُ مِنَ اَلسِّرِّ اَلْخَفِیِّ إِلَى اَلْأَمْرِ اَلْجَلِیِّ اِسْتَفْحَلَ سُلْطَانُهُ عَلَیْكُمْ وَ دَلَفَ بِجُنُودِهِ نَحْوَكُمْ فَأَقْحَمُوكُمْ وَلَجَاتِ اَلذُّلِّ وَ أَحَلُّوكُمْ وَرَطَاتِ اَلْقَتْلِ وَ أَوْطَئُوكُمْ إِثْخَانَ اَلْجِرَاحَةِ طَعْناً فِی عُیُونِكُمْ وَ حَزّاً فِی حُلُوقِكُمْ وَ دَقّاً لِمَنَاخِرِكُمْ وَ قَصْداً لِمَقَاتِلِكُمْ وَ سَوْقاً بِخَزَائِمِ اَلْقَهْرِ إِلَى اَلنَّارِ اَلْمُعَدَّةِ لَكُمْ فَأَصْبَحَ أَعْظَمَ فِی دِینِكُمْ حَرْجاً وَ أَوْرَى فِی دُنْیَاكُمْ قَدْحاً مِنَ اَلَّذِینَ أَصْبَحْتُمْ لَهُمْ مُنَاصِبِینَ وَ عَلَیْهِمْ مُتَأَلِّبِینَ فَاجْعَلُوا عَلَیْهِ حَدَّكُمْ وَ لَهُ جِدَّكُمْ فَلَعَمْرُ اَللَّهِ لَقَدْ فَخَرَ عَلَى أَصْلِكُمْ وَ وَقَعَ فِی حَسَبِكُمْ وَ دَفَعَ فِی نَسَبِكُمْ وَ أَجْلَبَ بِخَیْلِهِ عَلَیْكُمْ وَ قَصَدَ بِرَجِلِهِ سَبِیلَكُمْ یَقْتَنِصُونَكُمْ بِكُلِّ مَكَانٍ وَ یَضْرِبُونَ مِنْكُمْ كُلَّ بَنَانٍ لاَ تَمْتَنِعُونَ بِحِیلَةٍ وَ لاَ تَدْفَعُونَ بِعَزِیمَةٍ فِی حَوْمَةِ ذُلٍّ وَ حَلْقَةِ ضِیقٍ وَ عَرْصَةِ مَوْتٍ وَ جَوْلَةِ بَلاَءٍ فَأَطْفِئُوا مَا كَمَنَ فِی قُلُوبِكُمْ مِنْ نِیرَانِ اَلْعَصَبِیَّةِ وَ أَحْقَادِ اَلْجَاهِلِیَّةِ فَإِنَّمَا تِلْكَ اَلْحَمِیَّةُ تَكُونُ فِی اَلْمُسْلِمِ مِنْ خَطَرَاتِ اَلشَّیْطَانِ وَ نَخَوَاتِهِ وَ نَزَغَاتِهِ وَ نَفَثَاتِهِ وَ اِعْتَمِدُوا وَضْعَ اَلتَّذَلُّلِ عَلَى رُءُوسِكُمْ وَ إِلْقَاءَ اَلتَّعَزُّزِ تَحْتَ أَقْدَامِكُمْ وَ خَلْعَ اَلتَّكَبُّرِ مِنْ أَعْنَاقِكُمْ وَ اِتَّخِذُوا اَلتَّوَاضُعَ مَسْلَحَةً بَیْنَكُمْ وَ بَیْنَ عَدُوِّكُمْ إِبْلِیسَ وَ جُنُودِهِ فَإِنَّ لَهُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ جُنُوداً وَ أَعْوَاناً وَ رَجِلاً وَ فُرْسَاناً وَ لاَ تَكُونُوا كَالْمُتَكَبِّرِ عَلَى اِبْنِ أُمِّهِ مِنْ غَیْرِ مَا فَضْلٍ جَعَلَهُ اَللَّهُ فِیهِ سِوَى مَا أَلْحَقَتِ اَلْعَظَمَةُ بِنَفْسِهِ مِنْ عَدَاوَةِ اَلْحَسَدِ وَ قَدَحَتِ اَلْحَمِیَّةُ فِی قَلْبِهِ مِنْ نَارِ اَلْغَضَبِ وَ نَفَخَ اَلشَّیْطَانُ فِی أَنْفِهِ مِنْ رِیحِ اَلْكِبْرِ اَلَّذِی أَعْقَبَهُ اَللَّهُ بِهِ اَلنَّدَامَةَ وَ أَلْزَمَهُ آثَامَ اَلْقَاتِلِینَ إِلَى یَوْمِ اَلْقِیَامَةِ التحذیر من الكبر أَلاَ وَ قَدْ أَمْعَنْتُمْ فِی اَلْبَغْیِ وَ أَفْسَدْتُمْ فِی اَلْأَرْضِ مُصَارَحَةً لِلَّهِ بِالْمُنَاصَبَةِ وَ مُبَارَزَةً لِلْمُؤْمِنِینَ بِالْمُحَارَبَةِ فَاللَّهَ اَللَّهَ فِی كِبْرِ اَلْحَمِیَّةِ وَ فَخْرِ اَلْجَاهِلِیَّةِ فَإِنَّهُ مَلاَقِحُ اَلشَّنَئَانِ وَ مَنَافِخُ اَلشَّیْطَانِ اَلَّتِی خَدَعَ بِهَا اَلْأُمَمَ اَلْمَاضِیَةَ وَ اَلْقُرُونَ اَلْخَالِیَةَ حَتَّى أَعْنَقُوا فِی حَنَادِسِ جَهَالَتِهِ وَ مَهَاوِی ضَلاَلَتِهِ ذُلُلاً عَنْ سِیَاقِهِ سُلُساً فِی قِیَادِهِ أَمْراً تَشَابَهَتِ اَلْقُلُوبُ فِیهِ وَ تَتَابَعَتِ اَلْقُرُونُ عَلَیْهِ وَ كِبْراً تَضَایَقَتِ اَلصُّدُورُ بِهِ التحذیر من طاعة الكبراء أَلاَ فَالْحَذَرَ اَلْحَذَرَ مِنْ طَاعَةِ سَادَاتِكُمْ وَ كُبَرَائِكُمْ اَلَّذِینَ تَكَبَّرُوا عَنْ حَسَبِهِمْ وَ تَرَفَّعُوا فَوْقَ نَسَبِهِمْ وَ أَلْقَوُا اَلْهَجِینَةَ عَلَى رَبِّهِمْ وَ جَاحَدُوا اَللَّهَ عَلَى مَا صَنَعَ بِهِمْ مُكَابَرَةً لِقَضَائِهِ وَ مُغَالَبَةً لِآلاَئِهِ فَإِنَّهُمْ قَوَاعِدُ أَسَاسِ اَلْعَصَبِیَّةِ وَ دَعَائِمُ أَرْكَانِ اَلْفِتْنَةِ وَ سُیُوفُ اِعْتِزَاءِ اَلْجَاهِلِیَّةِ فَاتَّقُوا اَللَّهَ وَ لاَ تَكُونُوا لِنِعَمِهِ عَلَیْكُمْ أَضْدَاداً وَ لاَ لِفَضْلِهِ عِنْدَكُمْ حُسَّاداً وَ لاَ تُطِیعُوا اَلْأَدْعِیَاءَ اَلَّذِینَ شَرِبْتُمْ بِصَفْوِكُمْ كَدَرَهُمْ وَ خَلَطْتُمْ بِصِحَّتِكُمْ مَرَضَهُمْ وَ أَدْخَلْتُمْ فِی حَقِّكُمْ بَاطِلَهُمْ وَ هُمْ أَسَاسُ اَلْفُسُوقِ وَ أَحْلاَسُ اَلْعُقُوقِ اِتَّخَذَهُمْ إِبْلِیسُ مَطَایَا ضَلاَلٍ وَ جُنْداً بِهِمْ یَصُولُ عَلَى اَلنَّاسِ وَ تَرَاجِمَةً یَنْطِقُ عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ اِسْتِرَاقاً لِعُقُولِكُمْ وَ دُخُولاً فِی عُیُونِكُمْ وَ نَفْثاً فِی أَسْمَاعِكُمْ فَجَعَلَكُمْ مَرْمَى نَبْلِهِ وَ مَوْطِئَ قَدَمِهِ وَ مَأْخَذَ یَدِهِ العبرة بالماضین فَاعْتَبِرُوا بِمَا أَصَابَ اَلْأُمَمَ اَلْمُسْتَكْبِرِینَ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنْ بَأْسِ اَللَّهِ وَ صَوْلاَتِهِ وَ وَقَائِعِهِ وَ مَثُلاَتِهِ وَ اِتَّعِظُوا بِمَثَاوِی خُدُودِهِمْ وَ مَصَارِعِ جُنُوبِهِمْ وَ اِسْتَعِیذُوا بِاللَّهِ مِنْ لَوَاقِحِ اَلْكِبْرِ كَمَا تَسْتَعِیذُونَهُ مِنْ طَوَارِقِ اَلدَّهْرِ فَلَوْ رَخَّصَ اَللَّهُ فِی اَلْكِبْرِ لِأَحَدٍ مِنْ عِبَادِهِ لَرَخَّصَ فِیهِ لِخَاصَّةِ أَنْبِیَائِهِ وَ أَوْلِیَائِهِ وَ لَكِنَّهُ سُبْحَانَهُ كَرَّهَ إِلَیْهِمُ اَلتَّكَابُرَ وَ رَضِیَ لَهُمُ اَلتَّوَاضُعَ فَأَلْصَقُوا بِالْأَرْضِ خُدُودَهُمْ وَ عَفَّرُوا فِی اَلتُّرَابِ وُجُوهَهُمْ وَ خَفَضُوا أَجْنِحَتَهُمْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ كَانُوا قَوْماً مُسْتَضْعَفِینَ قَدِ اِخْتَبَرَهُمُ اَللَّهُ بِالْمَخْمَصَةِ وَ اِبْتَلاَهُمْ بِالْمَجْهَدَةِ وَ اِمْتَحَنَهُمْ بِالْمَخَاوِفِ وَ مَخَضَهُمْ بِالْمَكَارِهِ فَلاَ تَعْتَبِرُوا اَلرِّضَى وَ اَلسُّخْطَ بِالْمَالِ وَ اَلْوَلَدِ جَهْلاً بِمَوَاقِعِ اَلْفِتْنَةِ وَ اَلاِخْتِبَارِ فِی مَوْضِعِ اَلْغِنَى وَ اَلاِقْتِدَارِ فَقَدْ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى أَ یَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِینَ نُسارِعُ لَهُمْ فِی اَلْخَیْراتِ بَلْ لا یَشْعُرُونَ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ یَخْتَبِرُ عِبَادَهُ اَلْمُسْتَكْبِرِینَ فِی أَنْفُسِهِمْ بِأَوْلِیَائِهِ اَلْمُسْتَضْعَفِینَ فِی أَعْیُنِهِمْ تواضع الأنبیاء وَ لَقَدْ دَخَلَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ وَ مَعَهُ أَخُوهُ هَارُونُ ع عَلَى فِرْعَوْنَ وَ عَلَیْهِمَا مَدَارِعُ اَلصُّوفِ وَ بِأَیْدِیهِمَا اَلْعِصِیُّ فَشَرَطَا لَهُ إِنْ أَسْلَمَ بَقَاءَ مُلْكِهِ وَ دَوَامَ عِزِّهِ فَقَالَ أَ لاَ تَعْجَبُونَ مِنْ هَذَیْنِ یَشْرِطَانِ لِی دَوَامَ اَلْعِزِّ وَ بَقَاءَ اَلْمُلْكِ وَ هُمَا بِمَا تَرَوْنَ مِنْ حَالِ اَلْفَقْرِ وَ اَلذُّلِّ فَهَلاَّ أُلْقِیَ عَلَیْهِمَا أَسَاوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ إِعْظَاماً لِلذَّهَبِ وَ جَمْعِهِ وَ اِحْتِقَاراً لِلصُّوفِ وَ لُبْسِهِ وَ لَوْ أَرَادَ اَللَّهُ سُبْحَانَهُ لِأَنْبِیَائِهِ حَیْثُ بَعَثَهُمْ أَنْ یَفْتَحَ لَهُمْ كُنُوزَ اَلذِّهْبَانِ وَ مَعَادِنَ اَلْعِقْیَانِ وَ مَغَارِسَ اَلْجِنَانِ وَ أَنْ یَحْشُرَ مَعَهُمْ طُیُورَ اَلسَّمَاءِ وَ وُحُوشَ اَلْأَرَضِینَ لَفَعَلَ وَ لَوْ فَعَلَ لَسَقَطَ اَلْبَلاَءُ وَ بَطَلَ اَلْجَزَاءُ وَ اِضْمَحَلَّتِ اَلْأَنْبَاءُ وَ لَمَا وَجَبَ لِلْقَابِلِینَ أُجُورُ اَلْمُبْتَلَیْنَ وَ لاَ اِسْتَحَقَّ اَلْمُؤْمِنُونَ ثَوَابَ اَلْمُحْسِنِینَ وَ لاَ لَزِمَتِ اَلْأَسْمَاءُ مَعَانِیَهَا وَ لَكِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ رُسُلَهُ أُولِی قُوَّةٍ فِی عَزَائِمِهِمْ وَ ضَعَفَةً فِیمَا تَرَى اَلْأَعْیُنُ مِنْ حَالاَتِهِمْ مَعَ قَنَاعَةٍ تَمْلَأُ اَلْقُلُوبَ وَ اَلْعُیُونَ غِنًى وَ خَصَاصَةٍ تَمْلَأُ اَلْأَبْصَارَ وَ اَلْأَسْمَاعَ أَذًى وَ لَوْ كَانَتِ اَلْأَنْبِیَاءُ أَهْلَ قُوَّةٍ لاَ تُرَامُ وَ عِزَّةٍ لاَ تُضَامُ وَ مُلْكٍ تُمَدُّ نَحْوَهُ أَعْنَاقُ اَلرِّجَالِ وَ تُشَدُّ إِلَیْهِ عُقَدُ اَلرِّحَالِ لَكَانَ ذَلِكَ أَهْوَنَ عَلَى اَلْخَلْقِ فِی اَلاِعْتِبَارِ وَ أَبْعَدَ لَهُمْ فِی اَلاِسْتِكْبَارِ وَ لَآمَنُوا عَنْ رَهْبَةٍ قَاهِرَةٍ لَهُمْ أَوْ رَغْبَةٍ مَائِلَةٍ بِهِمْ فَكَانَتِ اَلنِّیَّاتُ مُشْتَرَكَةً وَ اَلْحَسَنَاتُ مُقْتَسَمَةً وَ لَكِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ أَرَادَ أَنْ یَكُونَ اَلاِتِّبَاعُ لِرُسُلِهِ وَ اَلتَّصْدِیقُ بِكُتُبِهِ وَ اَلْخُشُوعُ لِوَجْهِهِ وَ اَلاِسْتِكَانَةُ لِأَمْرِهِ وَ اَلاِسْتِسْلاَمُ لِطَاعَتِهِ أُمُوراً لَهُ خَاصَّةً لاَ تَشُوبُهَا مِنْ غَیْرِهَا شَائِبَةٌ وَ كُلَّمَا كَانَتِ اَلْبَلْوَى وَ اَلاِخْتِبَارُ أَعْظَمَ كَانَتِ اَلْمَثُوبَةُ وَ اَلْجَزَاءُ أَجْزَلَ الكعبة المقدسة أَ لاَ تَرَوْنَ أَنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ اِخْتَبَرَ اَلْأَوَّلِینَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ ص إِلَى اَلْآخِرِینَ مِنْ هَذَا اَلْعَالَمِ بِأَحْجَارٍ لاَ تَضُرُّ وَ لاَ تَنْفَعُ وَ لاَ تُبْصِرُ وَ لاَ تَسْمَعُ فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ اَلْحَرَامَ اَلَّذِی جَعَلَهُ لِلنَّاسِ قِیَاماً ثُمَّ وَضَعَهُ بِأَوْعَرِ بِقَاعِ اَلْأَرْضِ حَجَراً وَ أَقَلِّ نَتَائِقِ اَلدُّنْیَا مَدَراً وَ أَضْیَقِ بُطُونِ اَلْأَوْدِیَةِ قُطْراً بَیْنَ جِبَالٍ خَشِنَةٍ وَ رِمَالٍ دَمِثَةٍ وَ عُیُونٍ وَشِلَةٍ وَ قُرًى مُنْقَطِعَةٍ لاَ یَزْكُو بِهَا خُفٌّ وَ لاَ حَافِرٌ وَ لاَ ظِلْفٌ ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ ع وَ وَلَدَهُ أَنْ یَثْنُوا أَعْطَافَهُمْ نَحْوَهُ فَصَارَ مَثَابَةً لِمُنْتَجَعِ أَسْفَارِهِمْ وَ غَایَةً لِمُلْقَى رِحَالِهِمْ تَهْوِی إِلَیْهِ ثِمَارُ اَلْأَفْئِدَةِ مِنْ مَفَاوِزِ قِفَارٍ سَحِیقَةٍ وَ مَهَاوِی فِجَاجٍ عَمِیقَةٍ وَ جَزَائِرِ بِحَارٍ مُنْقَطِعَةٍ حَتَّى یَهُزُّوا مَنَاكِبَهُمْ ذُلُلاً یُهَلِّلُونَ لِلَّهِ حَوْلَهُ وَ یَرْمُلُونَ عَلَى أَقْدَامِهِمْ شُعْثاً غُبْراً لَهُ قَدْ نَبَذُوا اَلسَّرَابِیلَ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَ شَوَّهُوا بِإِعْفَاءِ اَلشُّعُورِ مَحَاسِنَ خَلْقِهِمُ اِبْتِلاَءً عَظِیماً وَ اِمْتِحَاناً شَدِیداً وَ اِخْتِبَاراً مُبِیناً وَ تَمْحِیصاً بَلِیغاً جَعَلَهُ اَللَّهُ سَبَباً لِرَحْمَتِهِ وَ وُصْلَةً إِلَى جَنَّتِهِ وَ لَوْ أَرَادَ سُبْحَانَهُ أَنْ یَضَعَ بَیْتَهُ اَلْحَرَامَ وَ مَشَاعِرَهُ اَلْعِظَامَ بَیْنَ جَنَّاتٍ وَ أَنْهَارٍ وَ سَهْلٍ وَ قَرَارٍ جَمَّ اَلْأَشْجَارِ دَانِیَ اَلثِّمَارِ مُلْتَفَّ اَلْبُنَى مُتَّصِلَ اَلْقُرَى بَیْنَ بُرَّةٍ سَمْرَاءَ وَ رَوْضَةٍ خَضْرَاءَ وَ أَرْیَافٍ مُحْدِقَةٍ وَ عِرَاصٍ مُغْدِقَةٍ وَ رِیَاضٍ نَاضِرَةٍ وَ طُرُقٍ عَامِرَةٍ لَكَانَ قَدْ صَغُرَ قَدْرُ اَلْجَزَاءِ عَلَى حَسَبِ ضَعْفِ اَلْبَلاَءِ وَ لَوْ كَانَ اَلْإِسَاسُ اَلْمَحْمُولُ عَلَیْهَا وَ اَلْأَحْجَارُ اَلْمَرْفُوعُ بِهَا بَیْنَ زُمُرُّدَةٍ خَضْرَاءَ وَ یَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ وَ نُورٍ وَ ضِیَاءٍ لَخَفَّفَ ذَلِكَ مُصَارَعَةَ اَلشَّكِّ فِی اَلصُّدُورِ وَ لَوَضَعَ مُجَاهَدَةَ إِبْلِیسَ عَنِ اَلْقُلُوبِ وَ لَنَفَى مُعْتَلَجَ اَلرَّیْبِ مِنَ اَلنَّاسِ وَ لَكِنَّ اَللَّهَ یَخْتَبِرُ عِبَادَهُ بِأَنْوَاعِ اَلشَّدَائِدِ وَ یَتَعَبَّدُهُمْ بِأَنْوَاعِ اَلْمَجَاهِدِ وَ یَبْتَلِیهِمْ بِضُرُوبِ اَلْمَكَارِهِ إِخْرَاجاً لِلتَّكَبُّرِ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَ إِسْكَاناً لِلتَّذَلُّلِ فِی نُفُوسِهِمْ وَ لِیَجْعَلَ ذَلِكَ أَبْوَاباً فُتُحاً إِلَى فَضْلِهِ وَ أَسْبَاباً ذُلُلاً لِعَفْوِهِ عود إلى التحذیر فَاللَّهَ اَللَّهَ فِی عَاجِلِ اَلْبَغْیِ وَ آجِلِ وَخَامَةِ اَلظُّلْمِ وَ سُوءِ عَاقِبَةِ اَلْكِبْرِ فَإِنَّهَا مَصْیَدَةُ إِبْلِیسَ اَلْعُظْمَى وَ مَكِیدَتُهُ اَلْكُبْرَى اَلَّتِی تُسَاوِرُ قُلُوبَ اَلرِّجَالِ مُسَاوَرَةَ اَلسُّمُومِ اَلْقَاتِلَةِ فَمَا تُكْدِی أَبَداً وَ لاَ تُشْوِی أَحَداً لاَ عَالِماً لِعِلْمِهِ وَ لاَ مُقِلاًّ فِی طِمْرِهِ وَ عَنْ ذَلِكَ مَا حَرَسَ اَللَّهُ عِبَادَهُ اَلْمُؤْمِنِینَ بِالصَّلَوَاتِ وَ اَلزَّكَوَاتِ وَ مُجَاهَدَةِ اَلصِّیَامِ فِی اَلْأَیَّامِ اَلْمَفْرُوضَاتِ تَسْكِیناً لِأَطْرَافِهِمْ وَ تَخْشِیعاً لِأَبْصَارِهِمْ وَ تَذْلِیلاً لِنُفُوسِهِمْ وَ تَخْفِیضاً لِقُلُوبِهِمْ وَ إِذْهَاباً لِلْخُیَلاَءِ عَنْهُمْ وَ لِمَا فِی ذَلِكَ مِنْ تَعْفِیرِ عِتَاقِ اَلْوُجُوهِ بِالتُّرَابِ تَوَاضُعاً وَ اِلْتِصَاقِ كَرَائِمِ اَلْجَوَارِحِ بِالْأَرْضِ تَصَاغُراً وَ لُحُوقِ اَلْبُطُونِ بِالْمُتُونِ مِنَ اَلصِّیَامِ تَذَلُّلاً مَعَ مَا فِی اَلزَّكَاةِ مِنْ صَرْفِ ثَمَرَاتِ اَلْأَرْضِ وَ غَیْرِ ذَلِكَ إِلَى أَهْلِ اَلْمَسْكَنَةِ وَ اَلْفَقْرِ فضائل الفرائض اُنْظُرُوا إِلَى مَا فِی هَذِهِ اَلْأَفْعَالِ مِنْ قَمْعِ نَوَاجِمِ اَلْفَخْرِ وَ قَدْعِ طَوَالِعِ اَلْكِبْرِ وَ لَقَدْ نَظَرْتُ فَمَا وَجَدْتُ أَحَداً مِنَ اَلْعَالَمِینَ یَتَعَصَّبُ لِشَیْ‏ءٍ مِنَ اَلْأَشْیَاءِ إِلاَّ عَنْ عِلَّةٍ تَحْتَمِلُ تَمْوِیهَ اَلْجُهَلاَءِ أَوْ حُجَّةٍ تَلِیطُ بِعُقُولِ اَلسُّفَهَاءِ غَیْرَكُمْ فَإِنَّكُمْ تَتَعَصَّبُونَ لِأَمْرٍ مَا یُعْرَفُ لَهُ سَبَبٌ وَ لاَ عِلَّةٌ أَمَّا إِبْلِیسُ فَتَعَصَّبَ عَلَى آدَمَ لِأَصْلِهِ وَ طَعَنَ عَلَیْهِ فِی خِلْقَتِهِ فَقَالَ أَنَا نَارِیٌّ وَ أَنْتَ طِینِیٌّ عصبیة المال وَ أَمَّا اَلْأَغْنِیَاءُ مِنْ مُتْرَفَةِ اَلْأُمَمِ فَتَعَصَّبُوا لِآثَارِ مَوَاقِعِ اَلنِّعَمِ فَ قالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالاً وَ أَوْلاداً وَ ما نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ فَإِنْ كَانَ لاَ بُدَّ مِنَ اَلْعَصَبِیَّةِ فَلْیَكُنْ تَعَصُّبُكُمْ لِمَكَارِمِ اَلْخِصَالِ وَ مَحَامِدِ اَلْأَفْعَالِ وَ مَحَاسِنِ اَلْأُمُورِ اَلَّتِی تَفَاضَلَتْ فِیهَا اَلْمُجَدَاءُ وَ اَلنُّجَدَاءُ مِنْ بُیُوتَاتِ اَلْعَرَبِ وَ یَعَاسِیبِ اَلقَبَائِلِ بِالْأَخْلاَقِ اَلرَّغِیبَةِ وَ اَلْأَحْلاَمِ اَلْعَظِیمَةِ وَ اَلْأَخْطَارِ اَلْجَلِیلَةِ وَ اَلْآثَارِ اَلْمَحْمُودَةِ فَتَعَصَّبُوا لِخِلاَلِ اَلْحَمْدِ مِنَ اَلْحِفْظِ لِلْجِوَارِ وَ اَلْوَفَاءِ بِالذِّمَامِ وَ اَلطَّاعَةِ لِلْبِرِّ وَ اَلْمَعْصِیَةِ لِلْكِبْرِ وَ اَلْأَخْذِ بِالْفَضْلِ وَ اَلْكَفِّ عَنِ اَلْبَغْیِ وَ اَلْإِعْظَامِ لِلْقَتْلِ وَ اَلْإِنْصَافِ لِلْخَلْقِ وَ اَلْكَظْمِ لِلْغَیْظِ وَ اِجْتِنَابِ اَلْفَسَادِ فِی اَلْأَرْضِ وَ اِحْذَرُوا مَا نَزَلَ بِالْأُمَمِ قَبْلَكُمْ مِنَ اَلْمَثُلاَتِ بِسُوءِ اَلْأَفْعَالِ وَ ذَمِیمِ اَلْأَعْمَالِ فَتَذَكَّرُوا فِی اَلْخَیْرِ وَ اَلشَّرِّ أَحْوَالَهُمْ وَ اِحْذَرُوا أَنْ تَكُونُوا أَمْثَالَهُمْ فَإِذَا تَفَكَّرْتُمْ فِی تَفَاوُتِ حَالَیْهِمْ فَالْزَمُوا كُلَّ أَمْرٍ لَزِمَتِ اَلْعِزَّةُ بِهِ شَأْنَهُمْ وَ زَاحَتِ اَلْأَعْدَاءُ لَهُ عَنْهُمْ وَ مُدَّتِ اَلْعَافِیَةُ بِهِ عَلَیْهِمْ وَ اِنْقَادَتِ اَلنِّعْمَةُ لَهُ مَعَهُمْ وَ وَصَلَتِ اَلْكَرَامَةُ عَلَیْهِ حَبْلَهُمْ مِنَ اَلاِجْتِنَابِ لِلْفُرْقَةِ وَ اَللُّزُومِ لِلْأُلْفَةِ وَ اَلتَّحَاضِّ عَلَیْهَا وَ اَلتَّوَاصِی بِهَا وَ اِجْتَنِبُوا كُلَّ أَمْرٍ كَسَرَ فِقْرَتَهُمْ وَ أَوْهَنَ مُنَّتَهُمْ مِنْ تَضَاغُنِ اَلْقُلُوبِ وَ تَشَاحُنِ اَلصُّدُورِ وَ تَدَابُرِ اَلنُّفُوسِ وَ تَخَاذُلِ اَلْأَیْدِی وَ تَدَبَّرُوا أَحْوَالَ اَلْمَاضِینَ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ قَبْلَكُمْ كَیْفَ كَانُوا فِی حَالِ اَلتَّمْحِیصِ وَ اَلْبَلاَءِ أَ لَمْ یَكُونُوا أَثْقَلَ اَلْخَلاَئِقِ أَعْبَاءً وَ أَجْهَدَ اَلْعِبَادِ بَلاَءً وَ أَضْیَقَ أَهْلِ اَلدُّنْیَا حَالاً اِتَّخَذَتْهُمُ اَلْفَرَاعِنَةُ عَبِیداً فَسَامُوهُمْ سُوءَ اَلْعَذَابِ وَ جَرَّعُوهُمُ اَلْمُرَارَ فَلَمْ تَبْرَحِ اَلْحَالُ بِهِمْ فِی ذُلِّ اَلْهَلَكَةِ وَ قَهْرِ اَلْغَلَبَةِ لاَ یَجِدُونَ حِیلَةً فِی اِمْتِنَاعٍ وَ لاَ سَبِیلاً إِلَى دِفَاعٍ حَتَّى إِذَا رَأَى اَللَّهُ سُبْحَانَهُ جِدَّ اَلصَّبْرِ مِنْهُمْ عَلَى اَلْأَذَى فِی مَحَبَّتِهِ وَ اَلاِحْتِمَالَ لِلْمَكْرُوهِ مِنْ خَوْفِهِ جَعَلَ لَهُمْ مِنْ مَضَایِقِ اَلْبَلاَءِ فَرَجاً فَأَبْدَلَهُمُ اَلْعِزَّ مَكَانَ اَلذُّلِّ وَ اَلْأَمْنَ مَكَانَ اَلْخَوْفِ فَصَارُوا مُلُوكاً حُكَّاماً وَ أَئِمَّةً أَعْلاَماً وَ قَدْ بَلَغَتِ اَلْكَرَامَةُ مِنَ اَللَّهِ لَهُمْ مَا لَمْ تَذْهَبِ اَلْآمَالُ إِلَیْهِ بِهِمْ فَانْظُرُوا كَیْفَ كَانُوا حَیْثُ كَانَتِ اَلْأَمْلاَءُ مُجْتَمِعَةً وَ اَلْأَهْوَاءُ مُؤْتَلِفَةً وَ اَلْقُلُوبُ مُعْتَدِلَةً وَ اَلْأَیْدِی مُتَرَادِفَةً وَ اَلسُّیُوفُ مُتَنَاصِرَةً وَ اَلْبَصَائِرُ نَافِذَةً وَ اَلْعَزَائِمُ وَاحِدَةً أَ لَمْ یَكُونُوا أَرْبَاباً فِی أَقْطَارِ اَلْأَرَضِینَ وَ مُلُوكاً عَلَى رِقَابِ اَلْعَالَمِینَ فَانْظُرُوا إِلَى مَا صَارُوا إِلَیْهِ فِی آخِرِ أُمُورِهِمْ حِینَ وَقَعَتِ اَلْفُرْقَةُ وَ تَشَتَّتَتِ اَلْأُلْفَةُ وَ اِخْتَلَفَتِ اَلْكَلِمَةُ وَ اَلْأَفْئِدَةُ وَ تَشَعَّبُوا مُخْتَلِفِینَ وَ تَفَرَّقُوا مُتَحَارِبِینَ وَ قَدْ خَلَعَ اَللَّهُ عَنْهُمْ لِبَاسَ كَرَامَتِهِ وَ سَلَبَهُمْ غَضَارَةَ نِعْمَتِهِ وَ بَقِیَ قَصَصُ أَخْبَارِهِمْ فِیكُمْ عِبَراً لِلْمُعْتَبِرِینَ الاعتبار بالأمم فَاعْتَبِرُوا بِحَالِ وَلَدِ إِسْمَاعِیلَ وَ بَنِی إِسْحَاقَ وَ بَنِی إِسْرَائِیلَ ع فَمَا أَشَدَّ اِعْتِدَالَ اَلْأَحْوَالِ وَ أَقْرَبَ اِشْتِبَاهَ اَلْأَمْثَالِ تَأَمَّلُوا أَمْرَهُمْ فِی حَالِ تَشَتُّتِهِمْ وَ تَفَرُّقِهِمْ لَیَالِیَ كَانَتِ اَلْأَكَاسِرَةُ وَ اَلْقَیَاصِرَةُ أَرْبَاباً لَهُمْ یَحْتَازُونَهُمْ عَنْ رِیفِ اَلْآفَاقِ وَ بَحْرِ اَلْعِرَاقِ وَ خُضْرَةِ اَلدُّنْیَا إِلَى مَنَابِتِ اَلشِّیحِ وَ مَهَافِی اَلرِّیحِ وَ نَكَدِ اَلْمَعَاشِ فَتَرَكُوهُمْ عَالَةً مَسَاكِینَ إِخْوَانَ دَبَرٍ وَ وَبَرٍ أَذَلَّ اَلْأُمَمِ دَاراً وَ أَجْدَبَهُمْ قَرَاراً لاَ یَأْوُونَ إِلَى جَنَاحِ دَعْوَةٍ یَعْتَصِمُونَ بِهَا وَ لاَ إِلَى ظِلِّ أُلْفَةٍ یَعْتَمِدُونَ عَلَى عِزِّهَا فَالْأَحْوَالُ مُضْطَرِبَةٌ وَ اَلْأَیْدِی مُخْتَلِفَةٌ وَ اَلْكَثْرَةُ مُتَفَرِّقَةٌ فِی بَلاَءِ أَزْلٍ وَ أَطْبَاقِ جَهْلٍ مِنْ بَنَاتٍ مَوْءُودَةٍ وَ أَصْنَامٍ مَعْبُودَةٍ وَ أَرْحَامٍ مَقْطُوعَةٍ وَ غَارَاتٍ مَشْنُونَةٍ النعمة برسول اللّه فَانْظُرُوا إِلَى مَوَاقِعِ نِعَمِ اَللَّهِ عَلَیْهِمْ حِینَ بَعَثَ إِلَیْهِمْ رَسُولاً فَعَقَدَ بِمِلَّتِهِ طَاعَتَهُمْ وَ جَمَعَ عَلَى دَعْوَتِهِ أُلْفَتَهُمْ كَیْفَ نَشَرَتِ اَلنِّعْمَةُ عَلَیْهِمْ جَنَاحَ كَرَامَتِهَا وَ أَسَالَتْ لَهُمْ جَدَاوِلَ نَعِیمِهَا وَ اِلْتَفَّتِ اَلْمِلَّةُ بِهِمْ فِی عَوَائِدِ بَرَكَتِهَا فَأَصْبَحُوا فِی نِعْمَتِهَا غَرِقِینَ وَ فِی خُضْرَةِ عَیْشِهَا فَكِهِینَ قَدْ تَرَبَّعَتِ اَلْأُمُورُ بِهِمْ فِی ظِلِّ سُلْطَانٍ قَاهِرٍ وَ آوَتْهُمُ اَلْحَالُ إِلَى كَنَفِ عِزٍّ غَالِبٍ وَ تَعَطَّفَتِ اَلْأُمُورُ عَلَیْهِمْ فِی ذُرَى مُلْكٍ ثَابِتٍ فَهُمْ حُكَّامٌ عَلَى اَلْعَالَمِینَ وَ مُلُوكٌ فِی أَطْرَافِ اَلْأَرَضِینَ یَمْلِكُونَ اَلْأُمُورَ عَلَى مَنْ كَانَ یَمْلِكُهَا عَلَیْهِمْ وَ یُمْضُونَ اَلْأَحْكَامَ فِیمَنْ كَانَ یُمْضِیهَا فِیهِمْ لاَ تُغْمَزُ لَهُمْ قَنَاةٌ وَ لاَ تُقْرَعُ لَهُمْ صَفَاةٌ لوم العصاة أَلاَ وَ إِنَّكُمْ قَدْ نَفَضْتُمْ أَیْدِیَكُمْ مِنْ حَبْلِ اَلطَّاعَةِ وَ ثَلَمْتُمْ حِصْنَ اَللَّهِ اَلْمَضْرُوبَ عَلَیْكُمْ بِأَحْكَامِ اَلْجَاهِلِیَّةِ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدِ اِمْتَنَّ عَلَى جَمَاعَةِ هَذِهِ اَلْأُمَّةِ فِیمَا عَقَدَ بَیْنَهُمْ مِنْ حَبْلِ هَذِهِ اَلْأُلْفَةِ اَلَّتِی یَنْتَقِلُونَ فِی ظِلِّهَا وَ یَأْوُونَ إِلَى كَنَفِهَا بِنِعْمَةٍ لاَ یَعْرِفُ أَحَدٌ مِنَ اَلْمَخْلُوقِینَ لَهَا قِیمَةً لِأَنَّهَا أَرْجَحُ مِنْ كُلِّ ثَمَنٍ وَ أَجَلُّ مِنْ كُلِّ خَطَرٍ وَ اِعْلَمُوا أَنَّكُمْ صِرْتُمْ بَعْدَ اَلْهِجْرَةِ أَعْرَاباً وَ بَعْدَ اَلْمُوَالاَةِ أَحْزَاباً مَا تَتَعَلَّقُونَ مِنَ اَلْإِسْلاَمِ إِلاَّ بِاسْمِهِ وَ لاَ تَعْرِفُونَ مِنَ اَلْإِیمَانِ إِلاَّ رَسْمَهُ تَقُولُونَ اَلنَّارَ وَ لاَ اَلْعَارَ كَأَنَّكُمْ تُرِیدُونَ أَنْ تُكْفِئُوا اَلْإِسْلاَمَ عَلَى وَجْهِهِ اِنْتِهَاكاً لِحَرِیمِهِ وَ نَقْضاً لِمِیثَاقِهِ اَلَّذِی وَضَعَهُ اَللَّهُ لَكُمْ حَرَماً فِی أَرْضِهِ وَ أَمْناً بَیْنَ خَلْقِهِ وَ إِنَّكُمْ إِنْ لَجَأْتُمْ إِلَى غَیْرِهِ حَارَبَكُمْ أَهْلُ اَلْكُفْرِ ثُمَّ لاَ جَبْرَائِیلُ وَ لاَ مِیكَائِیلُ وَ لاَ مُهَاجِرُونَ وَ لاَ أَنْصَارٌ یَنْصُرُونَكُمْ إِلاَّ اَلْمُقَارَعَةَ بِالسَّیْفِ حَتَّى یَحْكُمَ اَللَّهُ بَیْنَكُمْ وَ إِنَّ عِنْدَكُمُ اَلْأَمْثَالَ مِنْ بَأْسِ اَللَّهِ وَ قَوَارِعِهِ وَ أَیَّامِهِ وَ وَقَائِعِهِ فَلاَ تَسْتَبْطِئُوا وَعِیدَهُ جَهْلاً بِأَخْذِهِ وَ تَهَاوُناً بِبَطْشِهِ وَ یَأْساً مِنْ بَأْسِهِ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَلْعَنِ اَلْقَرْنَ اَلْمَاضِیَ بَیْنَ أَیْدِیكُمْ إِلاَّ لِتَرْكِهِمُ اَلْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَلنَّهْیَ عَنِ اَلْمُنْكَرِ فَلَعَنَ اَللَّهُ اَلسُّفَهَاءَ لِرُكُوبِ اَلْمَعَاصِی وَ اَلْحُلَمَاءَ لِتَرْكِ اَلتَّنَاهِی أَلاَ وَ قَدْ قَطَعْتُمْ قَیْدَ اَلْإِسْلاَمِ وَ عَطَّلْتُمْ حُدُودَهُ وَ أَمَتُّمْ أَحْكَامَهُ أَلاَ وَ قَدْ أَمَرَنِیَ اَللَّهُ بِقِتَالِ أَهْلِ اَلْبَغْیِ وَ اَلنَّكْثِ وَ اَلْفَسَادِ فِی اَلْأَرْضِ فَأَمَّا اَلنَّاكِثُونَ فَقَدْ قَاتَلْتُ وَ أَمَّا اَلْقَاسِطُونَ فَقَدْ جَاهَدْتُ وَ أَمَّا اَلْمَارِقَةُ فَقَدْ دَوَّخْتُ وَ أَمَّا شَیْطَانُ اَلرَّدْهَةِ فَقَدْ كُفِیتُهُ بِصَعْقَةٍ سُمِعَتْ لَهَا وَجْبَةُ قَلْبِهِ وَ رَجَّةُ صَدْرِهِ وَ بَقِیَتْ بَقِیَّةٌ مِنْ أَهْلِ اَلْبَغْیِ وَ لَئِنْ أَذِنَ اَللَّهُ فِی اَلْكَرَّةِ عَلَیْهِمْ لَأُدِیلَنَّ مِنْهُمْ إِلاَّ مَا یَتَشَذَّرُ فِی أَطْرَافِ اَلْبِلاَدِ تَشَذُّراً فضل الوحی أَنَا وَضَعْتُ فِی اَلصِّغَرِ بِكَلاَكِلِ اَلْعَرَبِ وَ كَسَرْتُ نَوَاجِمَ قُرُونِ رَبِیعَةَ وَ مُضَرَ وَ قَدْ عَلِمْتُمْ مَوْضِعِی مِنْ رَسُولِ اَللَّهِ ص بِالْقَرَابَةِ اَلْقَرِیبَةِ وَ اَلْمَنْزِلَةِ اَلْخَصِیصَةِ وَضَعَنِی فِی حِجْرِهِ وَ أَنَا وَلَدٌ یَضُمُّنِی إِلَى صَدْرِهِ وَ یَكْنُفُنِی فِی فِرَاشِهِ وَ یُمِسُّنِی جَسَدَهُ وَ یُشِمُّنِی عَرْفَهُ وَ كَانَ یَمْضَغُ اَلشَّیْ‏ءَ ثُمَّ یُلْقِمُنِیهِ وَ مَا وَجَدَ لِی كَذْبَةً فِی قَوْلٍ وَ لاَ خَطْلَةً فِی فِعْلٍ وَ لَقَدْ قَرَنَ اَللَّهُ بِهِ ص مِنْ لَدُنْ أَنْ كَانَ فَطِیماً أَعْظَمَ مَلَكٍ مِنْ مَلاَئِكَتِهِ یَسْلُكُ بِهِ طَرِیقَ اَلْمَكَارِمِ وَ مَحَاسِنَ أَخْلاَقِ اَلْعَالَمِ لَیْلَهُ وَ نَهَارَهُ وَ لَقَدْ كُنْتُ أَتَّبِعُهُ اِتِّبَاعَ اَلْفَصِیلِ أَثَرَ أُمِّهِ یَرْفَعُ لِی فِی كُلِّ یَوْمٍ مِنْ أَخْلاَقِهِ عَلَماً وَ یَأْمُرُنِی بِالاِقْتِدَاءِ بِهِ وَ لَقَدْ كَانَ یُجَاوِرُ فِی كُلِّ سَنَةٍ بِحِرَاءَ فَأَرَاهُ وَ لاَ یَرَاهُ غَیْرِی وَ لَمْ یَجْمَعْ بَیْتٌ وَاحِدٌ یَوْمَئِذٍ فِی اَلْإِسْلاَمِ غَیْرَ رَسُولِ اَللَّهِ ص وَ خَدِیجَةَ وَ أَنَا ثَالِثُهُمَا أَرَى نُورَ اَلْوَحْیِ وَ اَلرِّسَالَةِ وَ أَشُمُّ رِیحَ اَلنُّبُوَّةِ وَ لَقَدْ سَمِعْتُ رَنَّةَ اَلشَّیْطَانِ حِینَ نَزَلَ اَلْوَحْیُ عَلَیْهِ ص فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اَللَّهِ مَا هَذِهِ اَلرَّنَّةُ فَقَالَ هَذَا اَلشَّیْطَانُ قَدْ أَیِسَ مِنْ عِبَادَتِهِ إِنَّكَ تَسْمَعُ مَا أَسْمَعُ وَ تَرَى مَا أَرَى إِلاَّ أَنَّكَ لَسْتَ بِنَبِیٍّ وَ لَكِنَّكَ لَوَزِیرٌ وَ إِنَّكَ لَعَلَى خَیْرٍ وَ لَقَدْ كُنْتُ مَعَهُ ص لَمَّا أَتَاهُ اَلْمَلَأُ مِنْ قُرَیْشٍ فَقَالُوا لَهُ یَا مُحَمَّدُ إِنَّكَ قَدِ اِدَّعَیْتَ عَظِیماً لَمْ یَدَّعِهِ آبَاؤُكَ وَ لاَ أَحَدٌ مِنْ بَیْتِكَ وَ نَحْنُ نَسْأَلُكَ أَمْراً إِنْ أَنْتَ أَجَبْتَنَا إِلَیْهِ وَ أَرَیْتَنَاهُ عَلِمْنَا أَنَّكَ نَبِیٌّ وَ رَسُولٌ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ عَلِمْنَا أَنَّكَ سَاحِرٌ كَذَّابٌ فَقَالَ ص وَ مَا تَسْأَلُونَ قَالُوا تَدْعُو لَنَا هَذِهِ اَلشَّجَرَةَ حَتَّى تَنْقَلِعَ بِعُرُوقِهَا وَ تَقِفَ بَیْنَ یَدَیْكَ فَقَالَ ص إِنَّ اَللَّهَ عَلى‏ كُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ فَإِنْ فَعَلَ اَللَّهُ لَكُمْ ذَلِكَ أَ تُؤْمِنُونَ وَ تَشْهَدُونَ بِالْحَقِّ قَالُوا نَعَمْ قَالَ فَإِنِّی سَأُرِیكُمْ مَا تَطْلُبُونَ وَ إِنِّی لَأَعْلَمُ أَنَّكُمْ لاَ تَفِیئُونَ إِلَى خَیْرٍ وَ إِنَّ فِیكُمْ مَنْ یُطْرَحُ فِی اَلْقَلِیبِ وَ مَنْ یُحَزِّبُ اَلْأَحْزَابَ ثُمَّ قَالَ ص یَا أَیَّتُهَا اَلشَّجَرَةُ إِنْ كُنْتِ تُؤْمِنِینَ بِاللَّهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ تَعْلَمِینَ أَنِّی رَسُولُ اَللَّهِ فَانْقَلِعِی بِعُرُوقِكِ حَتَّى تَقِفِی بَیْنَ یَدَیَّ بِإِذْنِ اَللَّهِ فَوَالَّذِی بَعَثَهُ بِالْحَقِّ لاَنْقَلَعَتْ بِعُرُوقِهَا وَ جَاءَتْ وَ لَهَا دَوِیٌّ شَدِیدٌ وَ قَصْفٌ كَقَصْفِ أَجْنِحَةِ اَلطَّیْرِ حَتَّى وَقَفَتْ بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اَللَّهِ ص مُرَفْرِفَةً وَ أَلْقَتْ بِغُصْنِهَا اَلْأَعْلَى عَلَى رَسُولِ اَللَّهِ ص وَ بِبَعْضِ أَغْصَانِهَا عَلَى مَنْكِبِی وَ كُنْتُ عَنْ یَمِینِهِ ص فَلَمَّا نَظَرَ اَلْقَوْمُ إِلَى ذَلِكَ قَالُوا عُلُوّاً وَ اِسْتِكْبَاراً فَمُرْهَا فَلْیَأْتِكَ نِصْفُهَا وَ یَبْقَى نِصْفُهَا فَأَمَرَهَا بِذَلِكَ فَأَقْبَلَ إِلَیْهِ نِصْفُهَا كَأَعْجَبِ إِقْبَالٍ وَ أَشَدِّهِ دَوِیّاً فَكَادَتْ تَلْتَفُّ بِرَسُولِ اَللَّهِ ص فَقَالُوا كُفْراً وَ عُتُوّاً فَمُرْ هَذَا اَلنِّصْفَ فَلْیَرْجِعْ إِلَى نِصْفِهِ كَمَا كَانَ فَأَمَرَهُ ص فَرَجَعَ فَقُلْتُ أَنَا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ إِنِّی أَوَّلُ مُؤْمِنٍ بِكَ یَا رَسُولَ اَللَّهِ وَ أَوَّلُ مَنْ أَقَرَّ بِأَنَّ اَلشَّجَرَةَ فَعَلَتْ مَا فَعَلَتْ بِأَمْرِ اَللَّهِ تَعَالَى تَصْدِیقاً بِنُبُوَّتِكَ وَ إِجْلاَلاً لِكَلِمَتِكَ فَقَالَ اَلْقَوْمُ كُلُّهُمْ بَلْ ساحِرٌ كَذَّابٌ عَجِیبُ اَلسِّحْرِ خَفِیفٌ فِیهِ وَ هَلْ یُصَدِّقُكَ فِی أَمْرِكَ إِلاَّ مِثْلُ هَذَا یَعْنُونَنِی وَ إِنِّی لَمِنْ قَوْمٍ لاَ تَأْخُذُهُمْ فِی اَللَّهِ لَوْمَةُ لاَئِمٍ سِیمَاهُمْ سِیمَا اَلصِّدِّیقِینَ وَ كَلاَمُهُمْ كَلاَمُ اَلْأَبْرَارِ عُمَّارُ اَللَّیْلِ وَ مَنَارُ اَلنَّهَارِ مُتَمَسِّكُونَ بِحَبْلِ اَلْقُرْآنِ یُحْیُونَ سُنَنَ اَللَّهِ وَ سُنَنَ رَسُولِهِ لاَ یَسْتَكْبِرُونَ وَ لاَ یَعْلُونَ وَ لاَ یَغُلُّونَ وَ لاَ یُفْسِدُونَ قُلُوبُهُمْ فِی اَلْجِنَانِ وَ أَجْسَادُهُمْ فِی اَلْعَمَلِ

[ 565 ]

234





خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

بعضى این خطبه را « قاصعه » ( 1 ) نامیده‏اند و آن در نكوهش ابلیس ( لعنه الله ) است به سبب خودپسندى او و سجده نكردنش براى آدم ( ع ) . او نخستین كسى است كه عصبیت را آشكار ساخت و از حمیّت پیروى نمود . این خطبه مردم را از رفتن به راه ابلیس برحذر مى‏دارد .

ستایش خداوندى را كه كسوت عزّت و بزرگى پوشید و آن دو را خاص خود گردانید نه آفریدگانش و ، آن دو را بر دیگران ممنوع و حرام نمود . عزّت و بزرگى را تنها براى جلالت شأن خویش برگزید و لعنت را نصیب كسى از بندگانش نمود كه در عزّت و بزرگى با او به منازعت برخاست . سپس ملایكه مقرّب خود را بیاموزد تا متواضعانشان را از متكبّرانشان تمیز دهد . آنگاه خداى سبحان كه از راز درون دلها آگاه است و آنچه را در پرده نهان است مى‏داند ، گفت : « پروردگارت به فرشتگان گفت : من بشرى را از گل مى‏آفرینم چون تمامش كردم و در آن از روح خود دمیدم همه سجده‏اش كنید . همه فرشتگان سجده كردند ، مگر ابلیس . » ( 2 ) ابلیس بر آدم رشك برد و به آفرینش خود بر او بالید و به اصل خود نازیدن گرفت . ابلیس دشمن خدا و پیشواى متعصبان و پیشرو مستكبران و گردنكشان است . او بود كه عصبیت را پایه نهاد و با خداى تعالى بر سر كسوت عزّت و جبروت به نزاع پرداخت و خود چنان كسوتى پوشید و جامه خوارى و مذلّت از تن به در نمود .

آیا نمى‏بینید كه خداوند چگونه او را به سبب تكبرش حقیر ساخت و به سبب بلند پروازیش پست و بیقدر نمود و در دنیا مطرودش ساخت و در آخرت هم به عذاب آتش گرفتار خواهد نمود ؟

اگر خداى تعالى مى‏خواست كه آدم را از نورى بیافریند كه پرتوش دیده‏ها را خیره سازد و زیباییش بر خردها چیره شود و بوى خوشش دماغ جانها را معطر سازد ، مى‏توانست . اگر چنین كرده بود ، گردن همگان در برابر او به خضوع خم

[ 567 ]

مى‏گردید و كار آزمایش بر ملایكه هم آسان مى‏شد . ولى خداى سبحان ،

آفریدگان خود را به بعضى چیزهایى ، كه از اصل آن بى‏خبرند ، مى‏آزماید ، تا فرمانبرداران از نافرمانان جدا شوند و آنان را از لوث خودكامگى و گردنكشى پاك دارد و تكبر و خودپسندى را از آنان دور گرداند . پس ، از آن معاملت كه خداوند با ابلیس كرد عبرت گیرید . آن همه اعمال نیكویش را باطل گردانید و آن همه سعى و كوشش او را بى‏ثمر ساخت . ابلیس شش هزار سال خدا را عبادت كرد ، حال از سالهاى دنیا بود یا سالهاى آخرت كس نداند ، ولى یك ساعت تكبر ورزید . بعد از ابلیس چه كسى ممكن است كه از اینگونه نافرمانیها در برابر ذات احدیت در امان ماند ؟

هرگز خداوند انسانى را به بهشت نمى‏برد كه مرتكب عملى شده باشد كه ملكى را به سبب آن از بهشت رانده است . حكم او بر اهل آسمانها و مردم روى زمین یكسان است . و میان خدا و هیچیك از بندگانش مصالحه‏اى نیست كه چیزى را كه بر همه جهانیان حرام كرده بر آن بنده مباح نموده باشد .

پس ، اى بندگان خدا بترسید از این كه دشمن خدا شیطان شما را به بیمارى خود [ تكبر و خودپسندى ] دچار گرداند و به نداى خود شما را از جاى برانگیزد و سواران و پیادگان خود را به سر شما آورد . به جان خودم سوگند كه او تیر تهدید در كمان رانده و كمانش را سخت كشیده است و از جایى نزدیك بر شما تیر مى‏بارد . و گفت : « اى پروردگار من چون مرا نومید كردى . در روى زمین بدیها را در نظرشان بیارایم و همگان را گمراه كنم . » ( 1 ) با این سخن تیر به تاریكى مى‏افكند ، تیرى كه هرگز به هدف نمى‏رسید . ولى جماعتى از زادگان حمیّت و قومى از متعصبان و سواركاران میدان تكبر و جهالت سخنش را راست پنداشتند .

تا آنگاه كه آن سركش و طاغى از میان شما برپاى خاست و مطیع فرمان وى شد .

شما در او طمع بستید و در طمع خود پاى فشردید تا آن وسوسه‏ها كه در دل داشتید ،

آشكار گردید و استیلاى او بر شما نیرو گرفت و لشكرهاى خود بر سر شما كشید ،

[ 569 ]

و در مغاك خوارى و مذلتتان افكندند ، و در ورطه هلاكتان سرنگون ساختند و با تنى مجروح پایمالتان نمودند . نیزه‏ها در چشمانتان ، نشاندند و گلوهایتان را بریدند و بینى‏هایتان را خرد كردند بدین قصد كه شما را بكشند و مهار در بینى كرده به سوى آتشى كه برایتان مهیا شده است بكشند . پس شیطان به سبب آسیب رساندنش به دین شما و آتش افروزیش در دنیاى شما بزرگتر از كسانى است كه به نبردشان برخاسته‏اید و براى پیكار به آنان آرایش لشكر داده‏اید . پس همه سعى خود را بر دفع او گمارید . به خدا سوگند كه او بر پدر شما فخر كرد و بر حسب و نسب شما عیب گرفت و سوارانش را بر سر شما آورد و پیادگانش را بر سر راهتان بداشت . چنانكه ، در هر جا شكارتان مى‏كند و سر انگشتانتان را مى‏برد . به هیچ حیله خود را در امان نتوانید داشت و به هیچ افسون دفع آن نتوانید كرد . در لجّه خوارى گرفتار مانده‏اید ، در چنبر تنگى افتاده‏اید و در عرصه مرگ و فنا و جولانگاه بلا اسیر شده‏اید . آتش عصبیت و كینه‏هاى جاهلى را كه در اعماق دلتان كمین گرفته است ، خاموش سازید كه این حمیّت براى مسلمانان از خطرهاى شیطان است و از خودكامگیها و تباهكاریها و وسوسه‏هاى اوست . بر آن مصمم شوید كه فروتنى را بر فرق خود جاى دهید و تكبر و خودخواهى را زیر پاى افكنید و خودكامگى را از گردنهایتان فرو هلید .

فروتنى را چون مرزدارانى میان خود و دشمن بگمارید ، یعنى میان خود و شیطان كه او را از هر ملت و قومى لشكرها و یارانى است . چه پیاده و چه سواره .

و مباشید ، همانند آن كس كه بر برادر خود كبر ورزید ( 1 ) بى‏آنكه ، خدا او را بر برادرش فضیلتى داده باشد . جز آنكه كبر و خودپسندى كه از حسد برخاسته بود ، بر او روى نهاد و حمیّت در دل او آتش غضب افروخت و شیطان در بینى او باد غرور دمید . خداوند كیفر او را پشیمانى داد و گناه همه آدمكشان را تا روز قیامت بر گردن او نهاد .

بدانید كه شما در ستمگرى سخت پیش راندید و در زمین فساد كردید كه هم بصراحت با خدا در افتادید و هم در نبرد رویاروى مؤمنان قرار گرفتید . خدا را ، خدا را ،

[ 571 ]

حذر كنید از بزرگى فروختن به سبب حمیّت و تفاخر كردن به روش اهل جاهلیت .

كه حمیت زادگاه دشمنیهاست و جایگاه افسون دمیدن شیطان . شیطان با افسونهاى خود امتهاى پیشین و مردمان روزگاران دیرین را فریب داد ، تا آنگاه كه در ظلمات جهالت او و مغاكهاى ضلالت او سرنگون گشتند . در حالى كه ، تسلیم او بودند كه به هر جا كه خواهد براندشان و رام او ، كه به هر سو كه خواهد بكشاندشان و شتافتند به سوى چیزى كه دلها در پذیرفتنش همانند یكدیگرند و بسا سالها كه در پى آن روان بوده‏اند ، در حالى كه ، سینه‏ها از تكبر به تنگى افتاده بوده است .

هان . حذر كنید ، حذر كنید از اطاعت سروران و مهترانتان كه به حیثیت و شرف پدران خود نازیدند و رفعت جستند به نیاكان خود بر دیگران . و چیزى را كه خود عیب مى‏شمردند به پروردگار خود نسب دادند و نعمتى را كه خدا ارزانیشان داشته بود ، انكار كردند و با قضا و قدر او به ستیزه برخاستند و با نعمتهاى او سر پیكار داشتند . اینها پایه‏ها و اساس عصبیت‏اند و اركان فتنه و شمشیرهاى نازش به شیوه زمان جاهلیت .

پس ، از خدا بترسید و با نعمتهایى كه شما را داده است مستیزید و به فضیلتى كه به یكى از شما عنایت كرده است رشك مبرید و از مدعیان دروغین نسب پیروى مكنید . اینان كسانى هستند كه شما آب صافى و گواراى خود را با آب گل آلود آنان نوشیدید و بیماریشان را با تندرستى خود در آمیختید و سخن باطلشان را بر سخن حق خود در افزودید . اینان اساس بزهكارى هستند و ملازمان نافرمانى و معصیت خداوندند ، شیطان بار ضلالت خود بر پشت آنها نهاده كه خود لشكریان شیطان‏اند كه به نیرویشان بر مردم مى‏تازد و چون ترجمانى به زبانشان سخن مى‏گوید تا عقلهایتان را بدزدد و در چشمانتان داخل شود و بر گوشهایتان افسون دمد و شما را هدف تیرهاى خود سازد و به زیر پاى خود بسپرد و شما را دستمایه اغواى خود گرداند . پس عبرت گیرید از آنچه مستكبران پیش از شما را رسید ، از عذاب و خشم خدا و سختگیریها و عقوبتهاى او . و پند گیرید از چهره بر خاك نهاده آنها و از پهلوهاى بر خاك خفته آنها و به خدا پناه برید از آنچه تكبر آورد ، آنسان ، كه از حوادث روزگار به او پناه مى‏برید .

[ 573 ]

اگر خداى تعالى بندگانش را رخصت كبر ورزیدن مى‏داد ، همانا به خواص پیامبران و دوستان خود رخصت مى‏داد . ولى خداى سبحان ، كبر ورزیدن را براى ایشان ناپسند شمرد و از تواضعشان خشنودى نمود . آنان چهره‏هاى خود را بر زمین هشتند و رویهاى خود به خاك بیالودند و در برابر مومنان فروتنى نمودند و خود مردمانى بودند به ناتوانى موصوف . خداوندشان به گرسنگى امتحان نمود و به سختیها مبتلا كرد و به وحشتها بیازمود و به جفاها و ناخوشیها بپالود .

مبادا كه مال و فرزند را ترازوى خشم و خشنودى خداوند پندارید ، در حالى كه ،

ندانید كه اگر توانگرى و قدرت عطا مى‏كند ، چیزى جز آزمایش شما نیست . خداى سبحان فرماید : « آیا مى‏پندارند كه آن مال و فرزند كه ارزانیشان مى‏داریم . براى آن است كه مى‏كوشیم خیرى به آنها برسانیم ؟ نه ، كه آنان در نمى‏یابند . » ( 1 ) او بندگان خودپسند و سركش خود را به ارزش و اعتبارى كه بندگان زبون و ناتوان او در دیده آنها دارد مى‏آزماید . چنانكه موسى بن عمران با برادرش هارون بر فرعون داخل شدند . آن دو جامه پشمین بر تن داشتند و هر یك را عصایى در مشت بود . به فرعون گفتند كه اگر اسلام آورد عزّت و پادشاهیش باقى خواهد ماند . فرعون گفت : آیا از این دو در شگفت نیستید كه با من در باب بقاى عزّت و سلطنتم شرط مى‏كنند و خود چنانكه مى‏بینید در عین بینوایى و خوارى هستند . چرا دستبندهاى زرین به دستهایشان آویخته نیست ؟ زیرا فرعون زر و زراندوزى را بزرگ مى‏داشت و جامه پشمین پوشیدن را حقیر مى‏شمرد .

اگر خداى سبحان ، مى‏خواست كه هنگام مبعوث داشتن پیامبران خود گنجها و معادن زر را برایشان بگشاید و باغهاى بهشت گونه را به آنان دهد و پرندگان آسمان و وحوش زمین را به فرمان ایشان در آورد ، چنان مى‏كرد . ولى اگر چنان كرده بود ،

آزمایشها را موردى نبود و پاداش روز جزا باطل مى‏شد و اخبار آسمان تباه

[ 575 ]

مى‏گردید . و اجر و مزد امتحان شدگان بر پذیرندگان دعوت تعلق نمى‏گرفت و مؤمنان مستحق ثواب نیكوكاران نمى‏شدند . نامهاى مؤمن و كافر ، معانى خود را از دست مى‏دادند .

ولى خداى سبحان ، پیامبران خود را به اراده و تصمیم ، نیرومندى داد و بظاهر در چشم دیگران ناتوانشان نمود . با قناعتى كه دلها و دیدگان را از بى‏نیازى پرسازد و بینوایى و فقرى كه چشمها و گوشها را بیازارد . اگر پیامبران را نیرویى بود ، چنانكه ،

كس را یاراى ستیز با آنان نبود و یا عزّت و جاهى بود كه مورد ستم واقع نمى‏شدند یا سلطنتى بود ، كه مردم به سویشان گردن مى‏كشیدند تا هیبت و شوكتشان را بنگرند و از هر سو بار سفر بسته آهنگ ایشان مى‏نمودند ، در این حال مردم اندرزهایشان را آسانتر مى‏پذیرفتند و در برابر آنان كمتر سركشى مى‏كردند ، آنگاه به آنان ایمان مى‏آوردند و این ایمان یا از وحشتى بود كه بر آنها چیره شده بود یا رغبتى بود كه به ایمانشان متمایل كرده بود . یعنى نیتهایشان خالص نبود و اعمال نیكشان میان مؤمن حقیقى و ظاهرى منقسم شده بود . اما خداوند مى‏خواهد كه پیروى از رسولانش و تصدیق به كتابهایش و خشوع در برابرش و فروتنى در برابر فرمانش و تسلیم به طاعتش امورى باشند خاصّ او و از هر شایبه و آمیزه‏اى پاك كه هر چه آزمایش بزرگتر باشد ثواب و جزاى آن بیشتر خواهد بود .

آیا نمى‏بینید كه خداوند سبحان پیشینیان را از زمان آدم ( ع ) تا كسانى كه پس از آنها آمده‏اند از این عالم بیازمود ، به سنگهایى كه نه سود مى‏رسانیدند و نه زیان ، نه مى‏دیدند و نه مى‏شنیدند ، و آن سنگها را بیت الحرام خود قرار داد و آن را براى مردم برپا ساخت در سخت‏ترین سنگلاخهاى زمین در ریگزارى كه در آنجا از هر جاى دیگر كمتر گیاه مى‏روید . در درّه‏اى از دیگر درّه‏ها تنگتر ، بین كوههاى سخت و ریگهاى نرم ، آنسان ، كه گذر كردن از آنها دشوار باشد و چشمه‏هاى كم آب و دهكده‏هاى دور از یكدیگر كه در آنجا نه اشترى فربه مى‏شود و نه اسب و گاو و گوسفندى . آدم ( ع ) و فرزندان او را فرمان داد كه به آن خانه روى نهند و آنجا

[ 577 ]

بازارگاهى شد براى كسانى كه در سفرها در پى سودند و بارگاهى براى افكندن بارها .

مردم ، شتابان روى به بیت الحرام آوردند . از بیابانهاى بى‏آب و گیاه و از عمق درّه‏هاى ژرف و جزیره‏هاى پراكنده و دریاها . تا از روى خوارى شانه‏هاى خود را بجنبانند و گرد آن بگردند و آواز به تهلیل ( 1 ) بردارند . موى پریشان و خاك‏آلود ، نه دوان و نه آهسته گام بردارند جامه‏ها از تن به در كنند و با رها كردن موى ، چهره نیكوى خود را زشت نمایند . این است آزمایش بزرگ و امتحانى سخت و آزمونى آشكار . خداوند آن را سبب رحمت خود ساخت و وسیله رسیدن به بهشت خویش .

اگر خداى مى‏خواست بیت الحرام خود را و پرستشگاههاى بزرگش را در میان باغها و نهرها قرار مى‏داد و در جایى كه زمین نرم و هموار باشد ، در مكانى پر درخت و درختان سرشار از میوه . در میان خانه‏ها و عمارات بسیار و روستاهاى به هم پیوسته .

در میان گندمزارهاى قهوه‏اى رنگ و اراضى پرباران و باغستانهاى خرم و راههاى آباد . در این حال ، پاداش اندك بود ، زیرا رنج سفر اندك بود . اگر بنیانى كه كعبه بر روى آن ساخته شده و سنگهایى كه دیوارهایش را برآورده ، زمرد سبز و یاقوت سرخ و نور و روشنى بود ، از دودلیها و تردیدهایى كه در سینه‏ها جارى كرده مى‏كاست و سعى و كوشش شیطان را از دلها دور مى‏ساخت و اضطراب و نگرانى را از قلب مردم مى‏زدود . ولى خداوند بندگانش را به گونه‏گونه سختى مى‏آزماید و به انواع مجاهدتها به بندگى وامى‏دارد . و به كارهاى ناخوش آیند امتحان مى‏كند تا تكبر و خودپسندى را از دلهایشان بیرون كند و خوارى و فروتنى را جانشین آن سازد .

اینهاست درهایى كه به عوالم فضل و احسان او گشوده مى‏شود و سببهایى مهیا براى آنكه بندگانش را بیامرزد و گناهانشان را ببخشاید .

خدا را ، بترسید از تبهكارى در این جهان و كیفر ستمگرى در آن جهان ، و از سرانجام بد خودخواهى و خودپسندى كه دام بزرگ ابلیس است . حیله و مكر او بر

[ 579 ]

دلها چنگ مى‏افكند ، آنسان ، كه زهر كشنده . او در كار خود ناتوان نگردد و در كشتن ،

شمشیرش خطا نكند و كس را از فریب خود مجال رهایى ندهد ، خواه عالمى باشد ،

به سبب علمش یا بینوایى باشد ، در جامه كهنه‏اش .

خداوند بندگان مؤمن خود را از دامهاى شیطان نگه مى‏دارد ، به نمازها و زكاتها و مجاهدتها در گرفتن روزه در روزهایى كه واجب است . تا جسمشان آرامش یابد و در دیدگانشان خشوع آشكار شود و در نفسهاشان فروتنى پدید آید . و آتش شهوت در دلهاشان فروكش كند و كبر و نخوت از آنان دور شود . زیرا در نماز است كه به تواضع چهرههاى نیكو به خاك مى‏آلایند و براى اظهار خردى ، اعضا و جوارح بر زمین مى‏سایند و شكمها در روزه‏دارى ، از روى خضوع ، به پشت مى‏چسبند . و در زكات است كه ثمرات زمین و غیر آن به مستمندان و مسكینان داده مى‏شود .

بنگرید ، كه در این كارها چه فوایدى نهفته است ، از سركوبى كبر و غرور ، آنگاه كه تازه سر بر مى‏دارد و دفع خودپسندى آنگاه كه تازه مجال ظهور مى‏یابد . نگریستم و هیچیك از مردم جهان را ندیدم كه در چیزى تعصب ورزد ، مگر آنكه تعصبش را علت و سببى بود ، كه یا فریب و اشتباه نادانان را در برداشت یا تراوشهاى ذهن مشتى مردم بیخرد را . و اینها شما نیستید ، زیرا شما به چیزى تعصب مى‏ورزید كه سبب و علتش ناشناخته است .

شیطان به سبب اصل و نژاد خود بر آدم تعصب ورزید و گردنكشى كرد . بر آفرینش او طعن زد و گفت كه من از آتش آفریده شده‏ام و تو از گل . و توانگران و صاحب نعمتان ، تعصبشان به مال و ثروت خود بود . چون خود را در آن همه نعمت و آسایش دیدند گفتند : « ما را مال و فرزند بیش است و ما عذاب نمى‏شویم » ( 1 ) پس اگر بناگزیر تعصبى باید ، تعصبتان به خصال والا و كارهاى پسندیده باشد ،

كه بزرگواران و دلیر مردان از خاندانهاى عرب و سروران و مهتران قبایل به آن خصال

[ 581 ]

و صفات بر یكدیگر برترى مى‏جستند . چون نیكخویى و خردمندى فراوان و توانایى در كارهاى بزرگ و رفتارهاى پسندیده . شما نیز اگر تعصب مى‏ورزید ، باید كه در خصال پسندیده بود ، چون پناه دادن كسانى كه به شما پناه مى‏آورند و وفاى به عهد و پیمان و اطاعت از نیكان و نافرمانى در برابر متكبران و انتخاب فضایل و دورى از ستم و رذایل و پرهیز از قتل و عدالت با مردم و فرو خوردن خشم و اجتناب از فساد كردن در زمین . و بترسید از عذابهایى كه در اثر رفتارهاى ناپسند و كردارهاى نكوهیده بر امتهاى پیش از شما رسیده است . پس بیاد آرید ، احوال نیك و بد آنان را و حذر كنید از اینكه همانند آنان باشید . چون در تفاوت حالاتشان اندیشیدید ، روشى را برگزینید كه به سبب آن مقامشان ارجمندى یافت و دشمنانشان از سرشان رانده شد و عافیت بر سرشان سایه گسترد و نعمت مطیع و منقادشان شد . و به بركت آن كرامت ، رشته اتحاد در میانشان استوار گردید و از تفرقه اجتناب كردند و الفت و مهربانى را شعار خود ساختند و یكدیگر را بر آن تحریض نمودند و سفارش كردند ،

و از هر كارى كه پشتشان را مى‏شكست و بنیان قدرتشان را سست مى‏نمود ، چون رخنه كردن كینه‏ها در دلها و افروخته شدن آتش عداوتها در سینه‏ها و از یكدیگر روى گردانیدن و از یارى هم دست كشیدن ، دورى نمودند .

پس در احوال مؤمنانى كه پیش از شما مى‏زیستند ، تأمّل كنید . كه در هنگام آزمون و رنج چگونه بودند . آیا از همه آفریدگان بارشان سنگینتر و از همه بندگان خدا به هنگام آزمایش كوشنده‏تر نبودند و زندگیشان از همه مردم جهان تنگتر نبود ؟

فرعونان آنان را برده خود مى‏ساختند و سخت شكنجه‏شان مى‏نمودند و شرنگ جانگزا ، جرعه جرعه ، به كامشان مى‏ریختند و همواره با خوارى و هلاكت دست به گریبان بودند . و مقهور قهر و غلبه آنان . براى سر بر تافتن از ستم چاره‏اى نمى‏دانستند و دفاع از خود را راهى نمى‏شناختند . تا آنگاه كه خداى سبحان دید كه چگونه در راه محبت او ، بر آن همه آزار ، شكیبایى مى‏ورزند و چسان از خوف او هر ناگوارى را تحمل مى‏كنند . پس از آن تنگناهاى بلا ، راهشان را بگشود و خواریشان را به عزّت

[ 583 ]

بدل نمود و وحشتشان را به ایمنى ، پادشاهان و حاكمان شدند و پیشوایانى سرفراز . كرامت خداوندى در حق ایشان به جایى رسید كه هرگز آرزوى آن را در دل نپرورده بودند . بنگر كه حال آنان چگونه بود ، آنگاه كه جماعتشان متفق بودند و آرایشان یكى بود و شمشیرهاشان آخته به یارى هم . و دیده بصیرتشان ژرف‏نگر و عزم و آهنگشان یگانه بود . آیا در آن روزگاران مهتران روى زمین و ملوك فرمانروا بر مردم جهان نبودند ؟ آنگاه به پایان كارشان بنگرید ، زمانى كه میانشان تفرقه افتاد و الفتشان به پراكندگى كشید و میان آنها به دل و زبان خلاف و پراكندگى افتاد . با یكدیگر به نزاع برخاستند و خداوند جامه كرامت خود از تنشان به در كرد و نعمت سرشارش را از آنان بستد . داستانشان در میان شما بماند تا مگر عبرت گیرندگان عبرت گیرند .

از حال فرزندان اسماعیل و اسحاق و فرزندان اسرائیل [ درود بر آنان ] پند گیرید حالاتشان چه به هم شبیه است و شباهتشان نزدیك . در كار آنها بیندیشید و به پراكندگى و تفرقه آنها در روزگارى كه كسراها و قیصرها سرورانشان بودند . آنها را از آبادیهاى آفاق و دریاى عراق و اراضى سبز و خرم مى‏راندند و به جایهایى كه « درمنه » مى‏روید و بادهاى سخت مى‏وزد ، مى‏فرستادند و آنان گرفتار زندگى سخت و ناگوارى شدند . آنان را ، چون گروهى درویش و مسكین با چند اشتر پشت ریش و مشتى كرك رها كردند . از حیث مساكنشان ، خوارترین ملتها بودند و سرزمینشان بى آب و گیاه‏ترین زمینها . نه به دعوتى پیوسته بودند ، كه بر آن تعصب ورزند و نه سایه‏سار محبتى داشتند ، كه در آنجا بیارامند و به عزّت و ارجمندى متكى شوند . احوالشان پریشان بود و آرایشان گونه‏گون . با آنكه به شمار بیش بودند ، در پراكندگى مى‏زیستند ، گرفتار بلاهاى سخت و نادانیهاى تو بر تو ، چون زنده به گور كردن دختران و پرستش بتان و بریدن از خویش و پیوند و رفتن در پى غارت و تاراج .

سپس این قوم را بنگرید ، آنگاه كه خداوند نعمتهاى خویش به آنان ارزانى داشت

[ 585 ]

و برایشان پیامبرى فرستاد و آنان را فرمانبردار آیین او نمود و به دعوت او پراكندگیهاشان را به یگانگى بدل كرد . و نعمت ، بال كرامت بر سرشان بگسترد و جویبارهاى خود را به سویشان روان داشت . دین خدا آنان را در سودها و بركات خود درپیچید . در نعمت اسلام غرقه شدند و در مرغزارهاى زندگى خوش به شادمانى بیارمیدند .

در سایه سلطانى قاهر و غالب كارهاشان به سامان آمد و حالشان به گونه‏اى نیكو شد كه در كنف عزّت و پیروزمندى جاى گرفتند . كارها به آسانى مى‏راندند و بر اوج اقتدار جاى گرفتند و بر همه جهانیان فرمانروا شدند . پادشاهانى شدند فرمانروا بر سراسر زمین . از هر كس كه بر آنها فرمان رانده بود ، فرمانروایى بستدند و كسانى را كه روزگارى بر آنان حكومت مى‏كردند به زیر فرمان در آوردند .

دیگر نه كسى را اندیشه آن بود كه نیزه‏اى بر آنان راند و نه سنگى به سوى ایشان افكند .

بدانید كه شما بند طاعت اسلام از دستها گشودید و آن دژ خدایى را كه گرداگردتان را فرا گرفته بود با به كار بستن احكام جاهلیت ، سوراخ كردید .

خداى سبحان بر جماعت این امت منت نهاد ، آنگاه كه میانشان عقد الفت بست .

الفتى كه در سایه آن قدم مى‏زدند و در پناه آن مى‏آرمیدند . همراه با نعمتى كه هیچیك از آفریدگان بهاى آن ندانند ، زیرا بهایش از هر بهایى بیش است و ارجش از هر ارجمندى برتر .

بدانید كه شما بعد از هجرت بار دیگر شیوه اعراب بادیه‏نشین را پیش گرفتید و پس از عقد مودت گروه گروه شدید . از اسلام تنها نام آن بر خود بستید و از ایمان تنها به ظاهر آن بسنده كردید .

مى‏گویید : آتش ، آرى و ننگ و عار ، نه . گویى مى‏خواهید كه چهره اسلام را وارونه سازید و پرده حرمتش بردرید و پیمانى را كه خدا با شما بسته است بگسلید .

همان پیمان كه آن را در زمین پناهگاه خود ساخت و جاى امن و آسایش در میان

[ 587 ]

آفریدگان خود قرار داد . اگر از اسلام به غیر اسلام پناه جویید كافران به پیكار شما خواهند خاست . نه جبرئیل به یاریتان خواهد آمد و نه میكائیل ، نه مهاجران و نه انصار . و یاورى جز ضربه‏هاى شمشیر نخواهید داشت تا آنگاه كه خدا در میان شما حكم كند .

هر آینه ، شما را نمونه‏هاى عبرت‏آمیزى است ، از عذابهاى و سختیهاى كوبنده الهى بر امتهاى پیشین و روزهاى نزول عذاب و حوادث سخت او .

فرا رسیدن عذاب خدا را دیر مینگارید ، بدین بهانه كه از مؤاخذه او بیخبرید یا خشم و غضب او را سهل مى‏شمارید و چنان پندارید كه عذاب او به شما نخواهد رسید .

خداوند سبحان گذشتگان را كه پیش از شما بودند ، از رحمت خود دور نساخت ،

مگر بدین سبب كه امر به معروف و نهى از منكر را ترك كردند . خداوند سفیهان را به خاطر ارتكاب معاصى و اهل خرد را به سبب واگذاشتن نهى از منكر لعنت نموده است .

آگاه باشید كه شما رشته اسلام را بریده‏اید و حدود آن را اجرا نكرده‏اید و احكامش را میرانده‏اید . بدانید كه خدا مرا به جنگ با سركشان و پیمان‏شكنان و كسانى كه در زمین فساد مى‏كنند ، فرمان داده است و من با پیمان شكنان جنگیدم و با آنان كه حق را واگذاشتند ، جهاد كردم و بیرون شدگان از دین را خوار و زبون نمودم .

اما شیطان ردهه ( 1 ) با بانگى كه بر او زدم ، كارش را تمام كردم . بانگى كه در اثر آن صداى قلبش را و لرزش سینه‏اش را شنیدم . بقیتى از باغیان و تجاوزگران باقى مانده‏اند ، اگر خدا مرا اجازت دهد باز بر آنها مى‏تازم و دولتشان را مى‏ستانم ، جز اندك مردمى از ایشان كه در اطراف زمین پراكنده باشند .

[ 589 ]

من در خردى پشت عرب را به خاك رسانیدم و شاخهاى ربیعه و مضر را شكستم و شما از منزلت من در نزد رسول الله آگاه هستید ، هم از جهت خویشاوندى و هم از جهت حرمت خاصى كه براى من مى‏شناخت . من خردسال بودم كه مرا در كنار خود مى‏نشاند و بر سینه خود مى‏چسباند و در بستر خود مى‏خوابانید و تن من به تن او مى‏سایید و بوى خوش خود را به مشام من مى‏رسانید . گاه چیزى را مى‏جوید و در دهان من مى‏نهاد . او هرگز نه دروغى را از من شنید و نه در رفتارم خطایى دید . از آن زمان كه رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) از شیر باز گرفته شد ،

خداوند ، بزرگترین ملك خود را شب و روز همنشین او ساخت تا او را به راه بزرگواریها و خصال و اخلاق نیكو برد . من همواره ، چون بچه شترى كه در پى مادر رود در پى او مى‏رفتم و او هر روز یكى از صفات پسندیده‏اش را بر من آشكار مى‏نمود و مرا مى‏فرمود كه بدان اقتدا كنم . هر سال در غار حراء ، زمانى چند خلوت مى‏گزید . من او را مى‏دیدم و جز من كسى نمى‏دید . روزگارى جز خانه‏اى كه رسول الله ( ص ) و خدیجه و من در آن مى‏زیستیم ، اسلام را دیگر خانه‏اى نبود . نور وحى و رسالت را به چشم مى‏دیدم و بوى نبوت را مى‏شنیدم . هنگامى كه وحى نازل مى‏شد صداى ناله شیطان را مى‏شنیدم . مى‏پرسیدم یا رسول الله ، این صداى چیست ؟ مى‏گفت كه صداى شیطان است ، از اینكه او را بپرستند ، نومید شده است .

تو هم مى‏شنوى ، هر چه من مى‏شنوم و مى‏بینى آنچه من مى‏بینم ، جز آنكه تو پیامبر نیستى ولى تو وزیر منى ، تو به راه خیر مى‏روى .

من با آن حضرت ( صلى الله علیه و آله ) بودم كه گروهى از بزرگان قریش بیامدند و گفتند : یا محمد تو ادعاى بزرگى كرده‏اى كه نه پدرانت چنان كرده بودند و نه یكى از خاندانت . ما از تو چیزى مى‏خواهیم كه اگر بپذیرى و به ما نشان بدهى ، دانیم كه تو پیامبر و فرستاده او هستى و اگر نكنى دانیم كه جادوگر و دروغگویى . پیامبر ( صلى الله علیه و آله ) پرسید : چه مى‏خواهید ، گفتند : این درخت را فراخوان تا از ریشه به درآید و بیاید و پیش روى تو بایستد . پیامبر ( ص ) گفت : خدا بر هر كارى

[ 591 ]

تواناست . آیا اگر خدا براى شما چنین كند ، ایمان مى‏آورید و به حق شهادت مى‏دهید ؟ گفتند : آرى ، گفت : اكنون هر چه خواسته‏اید به شما نشان خواهم داد . ولى مى‏دانم كه به راه خیر باز نمى‏گردید . در میان شما كسى است كه به چاه قلیب افكنده شود ( 1 ) و كسى است كه گروهها را گرد آورد ( 2 ) .

سپس گفت : اى درخت ، اگر به خدا و روز جزا ایمان دارى و مى‏دانى كه پیامبر خدا هستم ، به اذن خداى از ریشه به درآى و بیا و در برابر من بایست .

سوگند به كسى كه او را به رسالت مبعوث داشته ، درخت از جاى برآمد و بیامد . آوازى سخت داشت و چون پرندگان بال زنان بیامد و در برابر رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) بایستاد و شاخه‏هاى بالاى خود را بر رسول الله ( ص ) سایبان ساخت و یكى از شاخه‏هایش را بر شانه من نهاد كه در طرف راست آن حضرت ( ص ) بودم .

مردم به آن نگریستند و از روى بلندگرایى و گردنكشى گفتند : اكنون فرمانش ده كه نیمى از آن نزد تو آید و آن نیم دیگر برجاى بماند . پیامبر ( ص ) فرمان داد . نیمى از درخت با رفتارى عجیب و آوازى بلندتر ، نزد او آمد . آنقدر كه نزدیك بود به گرد او پیچیده شود . آنها از روى كبر و سركشى گفتند : حال بفرماى تا به نیم دیگر خود ملحق شود . پس پیامبر ( ص ) امر فرمود و درخت بازگشت . من گفتم : لا اله الا الله . من نخستین كسى هستم كه به تو ایمان آورده‏ام . اى رسول خدا و نخستین كسى هستم كه گواهى مى‏دهم كه به امر خداى تعالى براى تصدیق نبوت تو و ارج نهادن بر سخن تو ، درخت چه كرد .

همه آن قوم گفتند كه این مرد جادوگرى دروغگوست . شگفت جادوگرى و در

[ 593 ]

جادوگرى چه سبك دست . آنها گفتند : آیا جز همانند این [ مقصودشان من بودم ] كسى تو را در كارت تصدیق كند ؟

من از قومى هستم كه ملامت هیچ ملامتگرى آنان را از راه خداى بازنمى‏دارد .

چهره آنان چهره راستگویان است و سخنشان سخن نیكان . شب را به عبادت بیدارند و روزها ، مردم را چراغ هدایت‏اند . چنگ در ریسمان قرآن زده‏اند و سنتهاى خدا و سنتهاى پیامبرش را زنده نگه مى‏دارند . نه گردنكشى مى‏كنند و نه برترى مى‏فروشند .

از نادرستى و تبهكارى به دورند . دلهایشان در بهشت است و تنهایشان در كار عبادت .