[ 11 ] و من وصیة له ع وصى بها جیشا بعثه إلى العدو

فَإِذَا نَزَلْتُمْ بِعَدُوٍّ أَوْ نَزَلَ بِكُمْ فَلْیَكُنْ مُعَسْكَرُكُمْ فِی قُبُلِ اَلْأَشْرَافِ أَوْ سِفَاحِ اَلْجِبَالِ أَوْ أَثْنَاءِ اَلْأَنْهَارِ كَیْمَا یَكُونَ لَكُمْ رِدْءاً وَ دُونَكُمْ مَرَدّاً وَ لْتَكُنْ مُقَاتَلَتُكُمْ مِنْ وَجْهٍ وَاحِدٍ أَوِ اِثْنَیْنِ وَ اِجْعَلُوا لَكُمْ رُقَبَاءَ فِی صَیَاصِی اَلْجِبَالِ وَ مَنَاكِبِ اَلْهِضَابِ لِئَلاَّ یَأْتِیَكُمُ اَلْعَدُوُّ مِنْ مَكَانِ مَخَافَةٍ أَوْ أَمْنٍ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ مُقَدِّمَةَ اَلْقَوْمِ عُیُونُهُمْ وَ عُیُونَ اَلْمُقَدِّمَةِ طَلاَئِعُهُمْ وَ إِیَّاكُمْ وَ اَلتَّفَرُّقَ فَإِذَا نَزَلْتُمْ فَانْزِلُوا جَمِیعاً وَ إِذَا اِرْتَحَلْتُمْ فَارْتَحِلُوا جَمِیعاً وَ إِذَا غَشِیَكُمُ اَللَّیْلُ فَاجْعَلُوا اَلرِّمَاحَ كِفَّةً وَ لاَ تَذُوقُوا اَلنَّوْمَ إِلاَّ غِرَاراً أَوْ مَضْمَضَةً

[ 619 ]

11

سفارشى از آن حضرت ( ع )

هنگامى كه سپاهى بر سر دشمن مى‏فرستاد

چون بر دشمن فرود آمدید یا دشمن بر شما فرود آمد ، باید كه لشكرگاهتان بر فراز بلندیها یا دامنه كوهها یا در بین رودخانه‏ها باشد تا شما را پناهگاه بود و دشمن را مانع . و باید كه جنگتان در یك سو باشد یا دو سو . و دیده‏بانها بر سر كوهها و تپه‏ها بگمارید تا مباد ، كه دشمن از جایى كه مى‏ترسید یا خود را در امان مى‏دانید ، بناگاه ،

بر شما تاخت آورد . بدانید كه مقدمه لشكر ، همان چشمان لشكر است ، و چشمان مقدمه ، طلایه‏داران هستند . از پراكندگى بپرهیزید . چون فرود مى‏آیید همه فرود آیید ،

و چون كوچ مى‏كنید همه كوچ كنید . هنگامى كه شب در رسید ، نیزه‏ها را گرداگرد خود قرار دهید . به خواب مروید یا اندك اندك بخوابید .


[ 10 ] و من كتاب له ع إلیه أیضا

وَ كَیْفَ أَنْتَ صَانِعٌ إِذَا تَكَشَّفَتْ عَنْكَ جَلاَبِیبُ مَا أَنْتَ فِیهِ مِنْ دُنْیَا قَدْ تَبَهَّجَتْ بِزِینَتِهَا وَ خَدَعَتْ بِلَذَّتِهَا دَعَتْكَ فَأَجَبْتَهَا وَ قَادَتْكَ فَاتَّبَعْتَهَا وَ أَمَرَتْكَ فَأَطَعْتَهَا وَ إِنَّهُ یُوشِكُ أَنْ یَقِفَكَ وَاقِفٌ عَلَى مَا لاَ یُنْجِیكَ مِنْهُ مِجَنٌّ فَاقْعَسْ عَنْ هَذَا اَلْأَمْرِ وَ خُذْ أُهْبَةَ اَلْحِسَابِ وَ شَمِّرْ لِمَا قَدْ نَزَلَ بِكَ وَ لاَ تُمَكِّنِ اَلْغُوَاةَ مِنْ سَمْعِكَ وَ إِلاَّ تَفْعَلْ أُعْلِمْكَ مَا أَغْفَلْتَ مِنْ نَفْسِكَ فَإِنَّكَ مُتْرَفٌ قَدْ أَخَذَ اَلشَّیْطَانُ مِنْكَ مَأْخَذَهُ وَ بَلَغَ فِیكَ أَمَلَهُ وَ جَرَى مِنْكَ مَجْرَى اَلرُّوحِ وَ اَلدَّمِ وَ مَتَى كُنْتُمْ یَا مُعَاوِیَةُ سَاسَةَ اَلرَّعِیَّةِ وَ وُلاَةَ أَمْرِ اَلْأُمَّةِ بِغَیْرِ قَدَمٍ سَابِقٍ وَ لاَ شَرَفٍ بَاسِقٍ وَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ لُزُومِ سَوَابِقِ اَلشَّقَاءِ وَ أُحَذِّرُكَ أَنْ تَكُونَ مُتَمَادِیاً فِی غِرَّةِ اَلْأُمْنِیِّةِ مُخْتَلِفَ اَلْعَلاَنِیَةِ وَ اَلسَّرِیرَةِ وَ قَدْ دَعَوْتَ إِلَى اَلْحَرْبِ فَدَعِ اَلنَّاسَ جَانِباً وَ اُخْرُجْ إِلَیَّ وَ أَعْفِ اَلْفَرِیقَیْنِ مِنَ اَلْقِتَالِ لِتَعْلَمَ أَیُّنَا اَلْمَرِینُ عَلَى قَلْبِهِ وَ اَلْمُغَطَّى عَلَى بَصَرِهِ فَأَنَا أَبُو حَسَنٍ قَاتِلُ جَدِّكَ وَ أَخِیكَ وَ خَالِكَ شَدْخاً یَوْمَ بَدْرٍ وَ ذَلِكَ اَلسَّیْفُ مَعِی وَ بِذَلِكَ اَلْقَلْبِ أَلْقَى عَدُوِّی مَا اِسْتَبْدَلْتُ دِیناً وَ لاَ اِسْتَحْدَثْتُ نَبِیّاً وَ إِنِّی لَعَلَى اَلْمِنْهَاجِ اَلَّذِی تَرَكْتُمُوهُ طَائِعِینَ وَ دَخَلْتُمْ فِیهِ مُكْرَهِینَ وَ زَعَمْتَ أَنَّكَ جِئْتَ ثَائِراً بِدَمِ عُثْمَانَ وَ لَقَدْ عَلِمْتَ حَیْثُ وَقَعَ دَمُ عُثْمَانَ فَاطْلُبْهُ مِنْ هُنَاكَ إِنْ كُنْتَ طَالِباً فَكَأَنِّی قَدْ رَأَیْتُكَ تَضِجُّ مِنَ اَلْحَرْبِ إِذَا عَضَّتْكَ ضَجِیجَ اَلْجِمَالِ بِالْأَثْقَالِ وَ كَأَنِّی بِجَمَاعَتِكَ تَدْعُونِی جَزَعاً مِنَ اَلضَّرْبِ اَلْمُتَتَابِعِ وَ اَلْقَضَاءِ اَلْوَاقِعِ وَ مَصَارِعَ بَعْدَ مَصَارِعَ إِلَى كِتَابِ اَللَّهِ وَ هِیَ كَافِرَةٌ جَاحِدَةٌ أَوْ مُبَایِعَةٌ حَائِدَةٌ


10

از نامه آن حضرت ( ع )

به معاویه

چه مى‏كنى اگر این حجابهاى دنیوى ، كه خود را در آنها پوشیده‏اى ، به كنارى روند ؟ دنیایى كه آرایه‏هایش به زیبایى جلوه‏گرند و خوشیها و لذتهایش فریبنده است . دنیا تو را به خود فراخواند و تو پاسخش دادى ، و تو را در پى خود كشید و از پى او رفتى و فرمانت داد و اطاعتش كردى . چه بسا ، بناگاه ، كسى تو را از رفتن باز دارد ، به گونه‏اى كه هیچ سپرى تو را از آسیب او نرهاند . پس عنان بكش و از تاختن

[ 617 ]

باز ایست ، و براى روز حساب توشه‏اى برگیر ، و براى رویارویى با حادثه‏اى كه در راه است ، دامن بر كمر زن ، و به سخن گمراهان گوش فرامده . و اگر نكنى تو را از چیزى كه از آن غافل مانده‏اى ، مى‏آگاهانم . تو مردى هستى غرقه در ناز و نعمت . شیطانت به بند كشیده و آرزوى خویش در تو یافته است و اینك در سراسر وجود تو چون روح و خون در جریان است .

اى معاویه ، از چه زمان شما زمامداران رعیّت و والیان امر امّت بوده‏اید و حال آنكه ، نه در دین سابقه‏اى دیرین دارید و نه در شرف مقامى رفیع . پناه مى‏بریم به خدا از شقاوتى دامنگیر . و تو را بر حذر مى‏دارم از اینكه ، همچنان ، مفتون آرزوهاى خویش باشى و نهانت چون آشكارت نباشد .

مرا به جنگ فراخواندى . مردم را به یكسو نه ، خود به تن خویش به پیكار من آى . دو سپاه را از آن معاف دار تا همگان بدانند كه كدامیك از ما قلبش را زنگ گناه تیره كرده است و پرده غفلت بر دیدگانش افتاده .

من ابو الحسنم . كشنده نیاى تو ( 1 ) و دایى تو ( 2 ) و برادر تو 3 در روز بدر سرشان شكافتم . اكنون همان شمشیر با من است و با همان دل با دشمن روبرو مى‏شوم . نه دین دیگرى برگزیده‏ام و نه پیامبرى نو . بر همان راه و روشى هستم كه شما به اختیار تركش كردید و به اكراه در آن داخل شدید .

پنداشته‏اى كه براى خونخواهى عثمان آمده‏اى ، مى‏دانى كه خون عثمان در كجا ریخته شده ، پس آن را از همانجا بطلب ، اگر به خونخواهى او آمده‏اى . گویى چنان است كه مى‏بینمت كه چون جنگ بر تو دندان فرو برد ، مى‏نالى آنسان ، كه شتران گرانبار از سنگینى بار خود مى‏نالند . و مى‏بینم كه سپاهیانت درگیر و دار ضربتهاى پیاپى و حوادث دردناك و سرنگون شدنها مى‏نالند و مرا به كتاب خدا مى‏خوانند ،

حال آنكه ، مشتى كافرند و منكر یا بیعت كرده و بیعت شكسته .



[ 9 ] و من كتاب له ع إلى معاویة

فَأَرَادَ قَوْمُنَا قَتْلَ نَبِیِّنَا وَ اِجْتِیَاحَ أَصْلِنَا وَ هَمُّوا بِنَا اَلْهُمُومَ وَ فَعَلُوا بِنَا اَلْأَفَاعِیلَ وَ مَنَعُونَا اَلْعَذْبَ وَ أَحْلَسُونَا اَلْخَوْفَ وَ اِضْطَرُّونَا إِلَى جَبَلٍ وَعْرٍ وَ أَوْقَدُوا لَنَا نَارَ اَلْحَرْبِ فَعَزَمَ اَللَّهُ لَنَا عَلَى اَلذَّبِّ عَنْ حَوْزَتِهِ وَ اَلرَّمْیِ مِنْ وَرَاءِ حُرْمَتِهِ مُؤْمِنُنَا یَبْغِی بِذَلِكَ اَلْأَجْرَ وَ كَافِرُنَا یُحَامِی عَنِ اَلْأَصْلِ وَ مَنْ أَسْلَمَ مِنْ قُرَیْشٍ خِلْوٌ مِمَّا نَحْنُ فِیهِ بِحِلْفٍ یَمْنَعُهُ أَوْ عَشِیرَةٍ تَقُومُ دُونَهُ فَهُوَ مِنَ اَلْقَتْلِ بِمَكَانِ أَمْنٍ وَ كَانَ رَسُولُ اَللَّهِ ص إِذَا اِحْمَرَّ اَلْبَأْسُ وَ أَحْجَمَ اَلنَّاسُ قَدَّمَ أَهْلَ بَیْتِهِ فَوَقَى بِهِمْ أَصْحَابَهُ حَرَّ اَلسُّیُوفِ وَ اَلْأَسِنَّةِ فَقُتِلَ عُبَیْدَةُ بْنُ اَلْحَارِثِ یَوْمَ بَدْرٍ وَ قُتِلَ حَمْزَةُ یَوْمَ أُحُدٍ وَ قُتِلَ جَعْفَرٌ یَوْمَ مُؤْتَةَ وَ أَرَادَ مَنْ لَوْ شِئْتُ ذَكَرْتُ اِسْمَهُ مِثْلَ اَلَّذِی أَرَادُوا مِنَ اَلشَّهَادَةِ وَ لَكِنَّ آجَالَهُمْ عُجِّلَتْ وَ مَنِیَّتَهُ أُجِّلَتْ فَیَا عَجَباً لِلدَّهْرِ إِذْ صِرْتُ یُقْرَنُ بِی مَنْ لَمْ یَسْعَ بِقَدَمِی وَ لَمْ تَكُنْ لَهُ كَسَابِقَتِی اَلَّتِی لاَ یُدْلِی أَحَدٌ بِمِثْلِهَا إِلاَّ أَنْ یَدَّعِیَ مُدَّعٍ مَا لاَ أَعْرِفُهُ وَ لاَ أَظُنُّ اَللَّهَ یَعْرِفُهُ وَ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ مِنْ دَفْعِ قَتَلَةِ عُثْمَانَ إِلَیْكَ فَإِنِّی نَظَرْتُ فِی هَذَا اَلْأَمْرِ فَلَمْ أَرَهُ یَسَعُنِی دَفْعُهُمْ إِلَیْكَ وَ لاَ إِلَى غَیْرِكَ وَ لَعَمْرِی لَئِنْ لَمْ تَنْزِعْ عَنْ غَیِّكَ وَ شِقَاقِكَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ عَنْ قَلِیلٍ یَطْلُبُونَكَ لاَ یُكَلِّفُونَكَ طَلَبَهُمْ فِی بَرٍّ وَ لاَ بَحْرٍ وَ لاَ جَبَلٍ وَ لاَ سَهْلٍ إِلاَّ أَنَّهُ طَلَبٌ یَسُوءُكَ وِجْدَانُهُ وَ زَوْرٌ لاَ یَسُرُّكَ لُقْیَانُهُ وَ اَلسَّلاَمُ لِأَهْلِهِ


9

از نامه آن حضرت ( ع )

به معاویه

قوم ما [ قریش ] آهنگ كشتن پیامبر ما كردند و خواستند كه ریشه ما بركنند . پس درباره ما بارها نشستند و رأى زدند و بسا كارها كردند . از زندگى شیرین منعمان نمودند و با وحشت دست به گریبانمان ساختند . ما را وادار كردند كه بر كوهى صعب ( 2 ) زیستن گیریم ، سپس ، براى ما آتش جنگ افروختند . ولى خداوند خواسته بود كه ما از آیین بر حق او نگهدارى كنیم و نگذاریم كه كس به حریم حرمتش دست یازد . در میان ما ، آنان كه ایمان آورده بودند ، خواستاران پاداش آن جهانى بودند و آنان كه ایمان نیاورده بودند از خاندان و تبار خود حمایت مى‏كردند . از قریشیان هر كه ایمان مى‏آورد از آن آزار كه ما گرفتارش بودیم در امان بود . زیرا یا هم سوگندى بود كه از او دفاع مى‏كرد و یا عشیره‏اش به یاریش برمى‏خاست . به هر حال ، از كشته شدن در امان بود .

چون كارزار سخت مى‏شد و مردم پاى واپس مى‏نهادند ، رسول الله ( صلى الله

[ 615 ]

علیه و آله ) اهل بیت خود را پیش مى‏داشت و آنها را سپر اصحاب خود از ضربتهاى سخت شمشیر و نیزه مى‏نمود . چنانكه عبیدة بن الحارث ( 1 ) در روز بدر به شهادت رسید و حمزه ( 2 ) در روز احد ، و جعفر ( 3 ) در جنگ موته . یكى دیگر بود كه اگر خواهم نامش را بیاورم . او نیز چون آنان خواستار شهادت مى‏بود ، ولى مرگ آنها زودتر فرا رسید و مرگ او به تأخیر افتاد . و شگفتا از این روزگار كه مرا قرین كسى ساخته كه هرگز چون من براى اسلام قدمى برنداشته و او را در دین سابقه‏اى چون سابقه من نبوده است . سابقه‏اى كه كس را بدان دسترس نیست ، مگر كسى ادعایى كند كه من او را نمى‏شناسم و نپندارم كه خدا هم او را بشناسد . در هر حال ، خدا را مى‏ستایم .

و اما از من خواسته بودى كه قاتلان عثمان را نزد تو فرستم ، من در این كار اندیشیدم .

دیدم براى من میسر نیست كه آنها را به تو یا به دیگرى سپارم . به جان خودم سوگند ، كه اگر از این گمراهى بازنیایى و از تفرقه و جدایى باز نایستى ، بزودى آنها را خواهى شناخت كه تو را مى‏جویند و تو را به رنج نمى‏افكنند كه در بیابان و دریا و كوه و دشت به سراغشان روى .

البته تو در پى یافتن چیزى هستى كه یافتنش براى تو خوشایند نیست و اینان كسانى هستند كه دیدارشان تو را شادمان نخواهد كرد . سلام بر آنكه شایسته سلام باشد .



[ 8 ] و من كتاب له ع إلى جریر بن عبد الله البجلی لما أرسله إلى معاویة

أَمَّا بَعْدُ فَإِذَا أَتَاكَ كِتَابِی فَاحْمِلْ مُعَاوِیَةَ عَلَى اَلْفَصْلِ وَ خُذْهُ بِالْأَمْرِ اَلْجَزْمِ ثُمَّ خَیِّرْهُ بَیْنَ حَرْبٍ مُجْلِیَةٍ أَوْ سِلْمٍ مُخْزِیَةٍ فَإِنِ اِخْتَارَ اَلْحَرْبَ فَانْبِذْ إِلَیْهِ وَ إِنِ اِخْتَارَ اَلسِّلْمَ فَخُذْ بَیْعَتَهُ وَ اَلسَّلاَمُ


[ 613 ]

8

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به جریر بن عبد الله البجلى هنگامى كه او را نزد معاویه فرستاده بود ( 1 ) .

اما بعد . چون نامه من به تو رسد ، معاویه را وادار كه كارش را با ما یكسره كند و بخواه كه به طور جزم تصمیم بگیرد . آنگاه مخیّرش كن میان جنگى كه مردم را از خانه‏هایشان براند یا صلحى كه به خوارى بپذیرد . اگر جنگ را اختیار كرد ، همانند خودش عمل كن و اعلان جنگ نماى و اگر صلح را اختیار كرد ، از او بیعت بستان . والسلام .



[ 7 ] و من كتاب منه ع إلیه أیضا

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَتْنِی مِنْكَ مَوْعِظَةٌ مُوَصَّلَةٌ وَ رِسَالَةٌ مُحَبَّرَةٌ نَمَّقْتَهَا بِضَلاَلِكَ وَ أَمْضَیْتَهَا بِسُوءِ رَأْیِكَ وَ كِتَابُ اِمْرِئٍ لَیْسَ لَهُ بَصَرٌ یَهْدِیهِ وَ لاَ قَائِدٌ یُرْشِدُهُ قَدْ دَعَاهُ اَلْهَوَى فَأَجَابَهُ وَ قَادَهُ اَلضَّلاَلُ فَاتَّبَعَهُ فَهَجَرَ لاَغِطاً وَ ضَلَّ خَابِطاً وَ مِنْهُ لِأَنَّهَا بَیْعَةٌ وَاحِدَةٌ لاَ یُثَنَّى فِیهَا اَلنَّظَرُ وَ لاَ یُسْتَأْنَفُ فِیهَا اَلْخِیَارُ اَلْخَارِجُ مِنْهَا طَاعِنٌ وَ اَلْمُرَوِّی فِیهَا مُدَاهِنٌ


7

نامه‏اى دیگر از آن حضرت ( ع )

به معاویه

اما بعد ، اندرزنامه‏اى از تو به من رسید با جمله‏هایى بربافته و عباراتى كه به ضلالت خویش آراسته بودى و از روى بداندیشى روانه كرده بودى . این نامه ، نامه كسى است كه نه خود دیده بینا دارد تا راه هدایت را به او نشان دهد ، و نه او را رهبرى است كه راهش بنماید . هوا و هواس او را فراخوانده و او نیز پاسخش گفته و ضلالت رهنمونش گشته و او نیز متابعتش نموده . هذیانى در هم آمیخته ، گم گشته و به خطا رفته است .

و از این نامه

بیعت كردن فقط یك بار است و دوباره در آن نظر نتوان كرد . گزینش از سر گرفته نشود . هر كه از بیعت بیرون رود ، طعن زننده است ، و هر كه در پذیرفتنش درنگ كند و دو دلى نشان دهد ، منافق است .




[ 6 ] و من كتاب له ع إلى معاویة

إِنَّهُ بَایَعَنِی اَلْقَوْمُ اَلَّذِینَ بَایَعُوا أَبَا بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ عَلَى مَا بَایَعُوهُمْ عَلَیْهِ فَلَمْ یَكُنْ لِلشَّاهِدِ أَنْ یَخْتَارَ وَ لاَ لِلْغَائِبِ أَنْ یَرُدَّ وَ إِنَّمَا اَلشُّورَى لِلْمُهَاجِرِینَ وَ اَلْأَنْصَارِ فَإِنِ اِجْتَمَعُوا عَلَى رَجُلٍ وَ سَمَّوْهُ إِمَاماً كَانَ ذَلِكَ لِلَّهِ رِضًا فَإِنْ خَرَجَ عَنْ أَمْرِهِمْ خَارِجٌ بِطَعْنٍ أَوْ بِدْعَةٍ رَدُّوهُ إِلَى مَا خَرَجَ مِنْهُ فَإِنْ أَبَى قَاتَلُوهُ عَلَى اِتِّبَاعِهِ غَیْرَ سَبِیلِ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ وَلاَّهُ اَللَّهُ مَا تَوَلَّى وَ لَعَمْرِی یَا مُعَاوِیَةُ لَئِنْ نَظَرْتَ بِعَقْلِكَ دُونَ هَوَاكَ لَتَجِدَنِّی أَبْرَأَ اَلنَّاسِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ وَ لَتَعْلَمَنَّ أَنِّی كُنْتُ فِی عُزْلَةٍ عَنْهُ إِلاَّ أَنْ تَتَجَنَّى فَتَجَنَّ مَا بَدَا لَكَ وَ اَلسَّلاَمُ

6

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به معاویه

این مردمى كه با ابو بكر و عمر و عثمان بیعت كرده بودند ، به همان شیوه با من بیعت كردند . پس آن را كه حاضر است ، نرسد كه دیگرى را اختیار كند و آن را كه غایب بوده است نرسد كه آنچه حاضران پذیرفته‏اند نپذیرد . شورا از آن مهاجران و انصار است . اگر آنان بر مردى همرأى شدند و او را امام خواندند ، كارشان براى

[ 611 ]

خشنودى خدا بوده است ، و اگر كسى از فرمان شورا بیرون آمد و بر آن عیب گرفت یا بدعتى نهاد باید او را به جمعى كه از آن بیرون شده است باز آورند . اگر سر بر تافت با او پیكار كنند ، زیرا راهى را برگزیده كه خلاف راه مؤمنان است و خدا نیز در گردن او كند ، گناه آنچه را خود متولى آن شده است .

اى معاویه ، به جان خودم سوگند ، كه اگر به دیده خرد بنگرى ، نه از روى هوا و هوس ، در خواهى یافت كه من از هر كس دیگر از كشتن عثمان بیزارتر بودم و من از آن كنارى جسته بودم ، مگر آنكه بخواهى جنایت را به گردن من نهى و چیزى را كه بر تو آشكار است پنهان دارى . و السلام .


[ 5 ] و من كتاب له ع إلى أشعث بن قیس عامل أذربیجان

وَ إِنَّ عَمَلَكَ لَیْسَ لَكَ بِطُعْمَةٍ وَ لَكِنَّهُ فِی عُنُقِكَ أَمَانَةٌ وَ أَنْتَ مُسْتَرْعًى لِمَنْ فَوْقَكَ لَیْسَ لَكَ أَنْ تَفْتَاتَ فِی رَعِیَّةٍ وَ لاَ تُخَاطِرَ إِلاَّ بِوَثِیقَةٍ وَ فِی یَدَیْكَ مَالٌ مِنْ مَالِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنْتَ مِنْ خُزَّانِهِ حَتَّى تُسَلِّمَهُ إِلَیَّ وَ لَعَلِّی أَلاَّ أَكُونَ شَرَّ وُلاَتِكَ لَكَ وَ اَلسَّلاَمُ


5

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به اشعث بن قیس ، عامل خود در آذربایجان نوشته است .

حوزه فرمانرواییت طعمه تو نیست ، بلكه امانتى است بر گردن تو ، و از تو خواسته‏اند كه فرمانبردار كسى باشى كه فراتر از توست .

تو را نرسد كه خود هر چه خواهى رعیت را فرمان دهى . یا خود را درگیر كارى بزرگ كنى ، مگر آنكه ، دستورى به تو رسیده باشد . در دستان تو مالى است از اموال خداوند ، عزّ و جلّ ، و تو خزانه‏دار هستى تا آن را به من تسلیم كنى . امید است كه من براى تو بدترین والیان نباشم . و السلام .



[ 4 ] و من كتاب له ع إلى بعض أمراء جیشه

فَإِنْ عَادُوا إِلَى ظِلِّ اَلطَّاعَةِ فَذَاكَ اَلَّذِی نُحِبُّ وَ إِنْ تَوَافَتِ اَلْأُمُورُ بِالْقَوْمِ إِلَى اَلشِّقَاقِ وَ اَلْعِصْیَانِ فَانْهَدْ بِمَنْ أَطَاعَكَ إِلَى مَنْ عَصَاكَ وَ اِسْتَغْنِ بِمَنِ اِنْقَادَ مَعَكَ عَمَّنْ تَقَاعَسَ عَنْكَ فَإِنَّ اَلْمُتَكَارِهَ مَغِیبُهُ خَیْرٌ مِنْ مَشْهَدِهِ وَ قُعُودُهُ أَغْنَى مِنْ نُهُوضِهِ


4

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به یكى از فرماندهان سپاهش

اگر در سایه فرمانبردارى باز آیند ، این چیزى است كه ما خواستار آنیم و اگر حوادث و پیشامدها ، آنان را به جدایى و نافرمانى كشانید ، باید به یارى كسانى كه از

[ 609 ]

تو فرمان مى‏برند ، به خلاف آنكه فرمانت نمى‏برند ، برخیزى . و به پایمردى آنكه مطیع توست از آنكه به یاریت برنمى‏خیزد ، بى‏نیاز باشى . زیرا ، آنكه به اكراه همراه تو به نبرد مى‏آید ، غیبت او بهتر از حضور اوست و در خانه نشستنش ، بهتر است از به یارى برخاستنش .



[ 3 ] و من كتاب له ع لشریح بن الحارث قاضیه

وَ رُوِیَ أَنَّ شُرَیْحَ بْنَ اَلْحَارِثِ قَاضِیَ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ ع اِشْتَرَى عَلَى عَهْدِهِ دَاراً بِثَمَانِینَ دِینَاراً فَبَلَغَهُ ذَلِكَ فَاسْتَدْعَى شُرَیْحاً وَ قَالَ لَهُ بَلَغَنِی أَنَّكَ اِبْتَعْتَ دَاراً بِثَمَانِینَ دِینَاراً وَ كَتَبْتَ لَهَا كِتَاباً وَ أَشْهَدْتَ فِیهِ شُهُوداً فَقَالَ لَهُ شُرَیْحٌ قَدْ كَانَ ذَلِكَ یَا أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ قَالَ فَنَظَرَ إِلَیْهِ نَظَرَ اَلْمُغْضَبِ ثُمَّ قَالَ لَهُ یَا شُرَیْحُ أَمَا إِنَّهُ سَیَأْتِیكَ مَنْ لاَ یَنْظُرُ فِی كِتَابِكَ وَ لاَ یَسْأَلُكَ عَنْ بَیِّنَتِكَ حَتَّى یُخْرِجَكَ مِنْهَا شَاخِصاً وَ یُسْلِمَكَ إِلَى قَبْرِكَ خَالِصاً فَانْظُرْ یَا شُرَیْحُ لاَ تَكُونُ اِبْتَعْتَ هَذِهِ اَلدَّارَ مِنْ غَیْرِ مَالِكَ أَوْ نَقَدْتَ اَلثَّمَنَ مِنْ غَیْرِ حَلاَلِكَ فَإِذَا أَنْتَ قَدْ خَسِرْتَ دَارَ اَلدُّنْیَا وَ دَارَ اَلْآخِرَةِ أَمَا إِنَّكَ لَوْ كُنْتَ أَتَیْتَنِی عِنْدَ شِرَائِكَ مَا اِشْتَرَیْتَ لَكَتَبْتُ لَكَ كِتَاباً عَلَى هَذِهِ اَلنُّسْخَةِ فَلَمْ تَرْغَبْ فِی شِرَاءِ هَذِهِ اَلدَّارِ بِدِرْهَمٍ فَمَا فَوْقُ وَ اَلنُّسْخَةُ هَذِهِ هَذَا مَا اِشْتَرَى عَبْدٌ ذَلِیلٌ مِنْ مَیِّتٍ قَدْ أُزْعِجَ لِلرَّحِیلِ اِشْتَرَى مِنْهُ دَاراً مِنْ دَارِ اَلْغُرُورِ مِنْ جَانِبِ اَلْفَانِینَ وَ خِطَّةِ اَلْهَالِكِینَ وَ تَجْمَعُ هَذِهِ اَلدَّارَ حُدُودٌ أَرْبَعَةٌ اَلْحَدُّ اَلْأَوَّلُ یَنْتَهِی إِلَى دَوَاعِی اَلْآفَاتِ وَ اَلْحَدُّ اَلثَّانِی یَنْتَهِی إِلَى دَوَاعِی اَلْمُصِیبَاتِ وَ اَلْحَدُّ اَلثَّالِثُ یَنْتَهِی إِلَى اَلْهَوَى اَلْمُرْدِی وَ اَلْحَدُّ اَلرَّابِعُ یَنْتَهِی إِلَى اَلشَّیْطَانِ اَلْمُغْوِی وَ فِیهِ یُشْرَعُ بَابُ هَذِهِ اَلدَّارِ اِشْتَرَى هَذَا اَلْمُغْتَرُّ بِالْأَمَلِ مِنْ هَذَا اَلْمُزْعَجِ بِالْأَجَلِ هَذِهِ اَلدَّارَ بِالْخُرُوجِ مِنْ عِزِّ اَلْقَنَاعَةِ وَ اَلدُّخُولِ فِی ذُلِّ اَلطَّلَبِ وَ اَلضَّرَاعَةِ فَمَا أَدْرَكَ هَذَا اَلْمُشْتَرِی فِیمَا اِشْتَرَى مِنْهُ مِنْ دَرَكٍ فَعَلَى مُبَلْبِلِ أَجْسَامِ اَلْمُلُوكِ وَ سَالِبِ نُفُوسِ اَلْجَبَابِرَةِ وَ مُزِیلِ مُلْكِ اَلْفَرَاعِنَةِ مِثْلِ كِسْرَى وَ قَیْصَرَ وَ تُبَّعٍ وَ حِمْیَرَ وَ مَنْ جَمَعَ اَلْمَالَ عَلَى اَلْمَالِ فَأَكْثَرَ وَ مَنْ بَنَى وَ شَیَّدَ وَ زَخْرَفَ وَ نَجَّدَ وَ اِدَّخَرَ وَ اِعْتَقَدَ وَ نَظَرَ بِزَعْمِهِ لِلْوَلَدِ إِشْخَاصُهُمْ جَمِیعاً إِلَى مَوْقِفِ اَلْعَرْضِ وَ اَلْحِسَابِ وَ مَوْضِعِ اَلثَّوَابِ وَ اَلْعِقَابِ إِذَا وَقَعَ اَلْأَمْرُ بِفَصْلِ اَلْقَضَاءِ وَ خَسِرَ هُنالِكَ اَلْمُبْطِلُونَ شَهِدَ عَلَى ذَلِكَ اَلْعَقْلُ إِذَا خَرَجَ مِنْ أَسْرِ اَلْهَوَى وَ سَلِمَ مِنْ عَلاَئِقِ اَلدُّنْیَا


3

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به قاضى‏اش شریح بن الحارث

گویند كه شریح بن الحارث قاضى امیر المؤمنین ( ع ) در زمان او خانه‏اى خرید به هشتاد دینار .

این خبر به على ( ع ) رسید . او را فرا خواند . و گفت : شنیده‏ام خانه‏اى خریده‏اى به هشتاد دینار و براى آن قباله نوشته‏اى و چند تن را هم به شهادت گرفته‏اى . شریح گفت : چنین است یا امیر المؤمنین . على ( ع ) به خشم در او نظر كرد ، سپس فرمود :

اى شریح ، زودا كه كسى بر سر تو آید كه در قباله‏ات ننگرد و از شاهدانت نپرسد ،

تا از آنجا براندت و بى‏هیچ مال و خواسته‏اى به گورت سپارد . پس ، اى شریح ، بنگر ،

نكند كه این خانه را از دارایى خود نخریده باشى ، یا نقدى كه بر شمرده‏اى از حلال به دست نیامده باشد . كه اگر چنین باشد هم در دنیا زیان كرده‏اى و هم در آخرت .

اما اگر آنگاه كه این خانه را مى‏خریدى نزد من آمده بودى ، برایت قباله‏اى مى‏نوشتم به این نسخت و تو حتى یك درهم و چه جاى بیش از آن رغبت نمى‏كردى كه به بهاى این خانه دهى . و نسخه آن قباله چنین است :

این خانه‏اى است كه بنده‏اى ذلیل ، از مرده‏اى كه براى كوچ‏كردن او را از جاى خود برانگیخته‏اند ، خریده است . خانه‏اى از سراى فریب در كوى از دست شدگان و محلت به هلاكت رسیدگان . این خانه را چهار حدّ است : حد نخستین ، منتهى مى‏شود به آنجا

[ 607 ]

كه آفات كمین گرفته‏اند ، و حدّ دوم به آنجا كه مصیبتها را سبب است ، و حدّ سوم به خواهشهاى تباه‏كننده نفسانى ، و حدّ چهارم به شیطان اغواگر . و در آن از حد چهارم باز مى‏شود . خریدار كه فریب خورده آمال خویش است آن را از فروشنده‏اى كه اجل او را برانگیخته تا براندش ، به بهاى خارج شدن از عزّ قناعت و دخول در ذلّ طلب و خوارى خریده است . در این معامله ضرر و زیان خریدار در آنچه خریده است ، بر عهده كسى است كه اندامهاى پادشاهان را ویران سازد و جان از تن جباران بیرون كند و پادشاهى از فرعونان چون شهریاران ایران و قیصرهاى روم و تبّعهاى ( 1 ) یمن و حمیرها ( 2 ) بستانده است ، و نیز آن كس كه دارایى خود را گرد آورد و همواره بر آن در افزود و كاخهاى استوار برآورد و آنها را بیاراست و آرایه‏ها ساخت و اندوخته‏ها نهاد تا به گمان خود براى فرزند ، مرده ریگى نهد . همه اینان را براى عرضه در پیشگاه حسابگران و آنجا كه ثواب و عقاب را معین مى‏كنند ، حاضر آورد . در آنجا حكم قطعى صادر شود و كار داورى به پایان آید . « در آنجا تبهكاران زیانمند شوند » ( 3 ) عقل هر گاه كه از اسارت هوس بیرون آید و از علایق دنیوى در امان ماند ، به این رسند گواهى دهد .


[ 2 ] و من كتاب له ع إلیهم بعد فتح البصرة

وَ جَزَاكُمُ اَللَّهُ مِنْ أَهْلِ مِصْرٍ عَنْ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّكُمْ أَحْسَنَ مَا یَجْزِی اَلْعَامِلِینَ بِطَاعَتِهِ وَ اَلشَّاكِرِینَ لِنِعْمَتِهِ فَقَدْ سَمِعْتُمْ وَ أَطَعْتُمْ وَ دُعِیتُمْ فَأَجَبْتُمْ


[ 605 ]

2

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

پس از فتح بصره به مردم كوفه نوشته است .

خداوند به شما مردم شهر از جانب خاندان پیامبرتان پاداش نیكو دهد ، همان پاداش كه به فرمانبران و سپاسگویان نعمتش مى‏دهد . شما شنیدید و اطاعت كردید ،

فراخوانده شدید و پاسخ دادید .



[ 1 ] رسائل أمیر المؤمنین علیه السلام

باب المختار من كتب مولانا أمیر المؤمنین علی علیه السلام و رسائله إلى أعدائه و أمراء بلاده و یدخل فی ذلك ما اختیر من عهوده إلى عماله و وصایاه لأهله و أصحابه

و من كتاب له ع إلى أهل الكوفة عند مسیره من المدینة إلى البصرة

مِنْ عَبْدِ اَللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ إِلَى أَهْلِ اَلْكُوفَةِ جَبْهَةِ اَلْأَنْصَارِ وَ سَنَامِ اَلْعَرَبِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أُخْبِرُكُمْ عَنْ أَمْرِ عُثْمَانَ حَتَّى یَكُونَ سَمْعُهُ كَعِیَانِهِ إِنَّ اَلنَّاسَ طَعَنُوا عَلَیْهِ فَكُنْتُ رَجُلاً مِنَ اَلْمُهَاجِرِینَ أُكْثِرُ اِسْتِعْتَابَهُ وَ أُقِلُّ عِتَابَهُ وَ كَانَ طَلْحَةُ وَ اَلزُّبَیْرُ أَهْوَنُ سَیْرِهِمَا فِیهِ اَلْوَجِیفُ وَ أَرْفَقُ حِدَائِهِمَا اَلْعَنِیفُ وَ كَانَ مِنْ عَائِشَةَ فِیهِ فَلْتَةُ غَضَبٍ فَأُتِیحَ لَهُ قَوْمٌ فَقَتَلُوهُ وَ بَایَعَنِی اَلنَّاسُ غَیْرَ مُسْتَكْرَهِینَ وَ لاَ مُجْبَرِینَ بَلْ طَائِعِینَ مُخَیَّرِینَ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ دَارَ اَلْهِجْرَةِ قَدْ قَلَعَتْ بِأَهْلِهَا وَ قَلَعُوا بِهَا وَ جَاشَتْ جَیْشَ اَلْمِرْجَلِ وَ قَامَتِ اَلْفِتْنَةُ عَلَى اَلْقُطْبِ فَأَسْرِعُوا إِلَى أَمِیرِكُمْ وَ بَادِرُوا جِهَادَ عَدُوِّكُمْ إِنْ شَاءَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ


[ 603 ]

1

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به مردم كوفه هنگام حركتش از مدینه به بصره .

از بنده خدا ، على ، امیر المؤمنین به مردم كوفه كه بزرگواران یاران و ارجمندان عرب‏اند .

اما بعد . شما را از كار عثمان خبر مى‏دهم ، به گونه‏اى كه شنیدنش چون دیدن باشد : مردم بر او خرده گرفتند و من كه مردى از مهاجران بودم ، همواره خشنودى او را مى‏خواستم و كمتر سرزنش مى‏كردم . ولى طلحه و زبیر در باره او شیوه دیگر داشتند و آسانترین كارشان ، تاختن بر او بود و نرمترین رفتارشان ، رفتارى ناهموار بود . بناگاه ، عایشه بى‏تأمل بر او خشم گرفت و مردمى بر او شوریدند و كشتندش . آنگاه مردم با من بیعت كردند نه از روى اكراه یا اجبار ، بل به رضا و اختیار .

بدانید كه سراى هجرت [ مدینه ] مردمش را از خود راند و مردم نیز از آنجا رفتند .

ناگاه ، چون دیگى كه بر آتش باشد ، جوشیدن گرفت و فتنه سر برداشت . پس به سوى امیرتان بشتابید و اگر خدا خواهد ، براى جهاد با دشمن ، به پیش تازید .