[ 24 ] و من وصیة له ع بما یعمل فی أمواله كتبها بعد منصرفه من صفین

هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اَللَّهِ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ فِی مَالِهِ اِبْتِغَاءَ وَجْهِ اَللَّهِ لِیُولِجَهُ بِهِ اَلْجَنَّةَ وَ یُعْطِیَهُ بِهِ اَلْأَمَنَةَ مِنْهَا فَإِنَّهُ یَقُومُ بِذَلِكَ اَلْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ یَأْكُلُ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ وَ یُنْفِقُ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ حَدَثَ بِحَسَنٍ حَدَثٌ وَ حُسَیْنٌ حَیٌّ قَامَ بِالْأَمْرِ بَعْدَهُ وَ أَصْدَرَهُ مَصْدَرَهُ وَ إِنَّ لاِبْنَیْ فَاطِمَةَ مِنْ صَدَقَةِ عَلِیٍّ مِثْلَ اَلَّذِی لِبَنِی عَلِیٍّ وَ إِنِّی إِنَّمَا جَعَلْتُ اَلْقِیَامَ بِذَلِكَ إِلَى اِبْنَیْ فَاطِمَةَ اِبْتِغَاءَ وَجْهِ اَللَّهِ وَ قُرْبَةً إِلَى رَسُولِ اَللَّهِ ص وَ تَكْرِیماً لِحُرْمَتِهِ وَ تَشْرِیفاً لِوُصْلَتِهِ وَ یَشْتَرِطُ عَلَى اَلَّذِی یَجْعَلُهُ إِلَیْهِ أَنْ یَتْرُكَ اَلْمَالَ عَلَى أُصُولِهِ وَ یُنْفِقَ مِنْ ثَمَرِهِ حَیْثُ أُمِرَ بِهِ وَ هُدِیَ لَهُ وَ أَلاَّ یَبِیعَ مِنْ أَوْلاَدِ نَخِیلِ هَذِهِ اَلْقُرَى وَدِیَّةً حَتَّى تُشْكِلَ أَرْضُهَا غِرَاساً وَ مَنْ كَانَ مِنْ إِمَائِی اَللاَّتِی أَطُوفُ عَلَیْهِنَّ لَهَا وَلَدٌ أَوْ هِیَ حَامِلٌ فَتُمْسَكُ عَلَى وَلَدِهَا وَ هِیَ مِنْ حَظِّهِ فَإِنْ مَاتَ وَلَدُهَا وَ هِیَ حَیَّةٌ فَهِیَ عَتِیقَةٌ قَدْ أَفْرَجَ عَنْهَا اَلرِّقُّ وَ حَرَّرَهَا اَلْعِتْقُ قال الشریف قوله ع فی هذه الوصیة و ألا یبیع من نخلها ودیة الودیة الفسیلة و جمعها ودی و قوله ع حتى تشكل أرضها غراسا هو من أفصح الكلام و المراد به أن الأرض یكثر فیها غراس النخل حتى یراها الناظر على غیر تلك الصفة التی عرفها بها فیشكل علیه أمرها و یحسبها غیرها

24

وصیتى از آن حضرت ( ع )

كه پس از او با اموالش چه كنند . آن را هنگامى كه از صفین باز مى‏گشت نوشته است .

این وصیتى است كه بنده ، خدا ، على بن ابیطالب ، امیر المؤمنین ، درباره دارایى

[ 635 ]

خود بدان فرمان داده است . براى خشنودى خداوند تا او را به بهشت برد و در سراى امن خود فرود آورد .

از این وصیت

حسن بن على به انجام دادن این وصیت قیام مى‏كند . خود از دارایى من هزینه مى‏كند آنسان ، كه شایسته است ، و از آن انفاق مى‏كند آنسان ، كه شایسته است . اگر براى حسن حادثه‏اى پیش آید و حسین زنده باشد ، او كار را بر عهده خواهد گرفت و وصیتم را مانند برادرش به انجام خواهد رسانید .

نصیب دو پسر فاطمه از صدقه على همان مقدار است كه دیگر فرزندان على را .

و اگر پسران فاطمه را براى این كار تعیین كرده‏ام ، براى خشنودى خدا و تقرب به رسول الله ( ص ) و پاس حرمت و شرف خویشاوندى اوست . و با كسى كه این كار را بر عهده دارد ، شرط مى‏كنم كه اصل مال را به همان گونه كه هست باقى گذارد و از ثمره آن هزینه كند ، به شیوه‏اى كه بدان مأمور شده و راهنمایى گشته است . دیگر اینكه ، نهالهاى نخلهاى آن قریه‏ها را نفروشد تا به قدرى فراوان گردند كه شناختن نخلستانها براى كسى ، كه آنها را پیش از این دیده است ، دشوار باشد .

از كنیزان من هر كه با او همبستر بوده‏ام و صاحب فرزندى باشد یا فرزندى در شكم داشته باشد ، به فرزندش واگذار مى‏شود و مادر بهره فرزند است . اگر فرزندش بمیرد و او زنده باشد آزاد مى‏شود و نام كنیز از او برداشته مى‏شود و آزادى نصیب او گردد .

سخن آن حضرت كه مى‏گوید از نخلها « ودیّه » را نفروشند ، « ودیّه » نهال نخل است و جمع آن « ودىّ » است و آنجا كه مى‏فرماید « حتى تشكل ارضها غراسا » از فصیحترین سخنان است .

مراد این است ، كه نخلها چنان بسیار شود كه كسى كه آن را پیش از این به گونه دیگر دیده است ، اكنون شناختش براى او دشوار باشد و پندارد كه زمین دیگر است .


[ 23 ] و من كلام له ع قاله قبل موته على سبیل الوصیة لما ضربه ابن ملجم لعنه الله

وَصِیَّتِی لَكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَیْئاً وَ مُحَمَّدٌ ص فَلاَ تُضَیِّعُوا سُنَّتَهُ أَقِیمُوا هَذَیْنِ اَلْعَمُودَیْنِ وَ أَوْقِدُوا هَذَیْنِ اَلْمِصْبَاحَیْنِ وَ خَلاَكُمْ ذَمٌّ أَنَا بِالْأَمْسِ صَاحِبُكُمْ وَ اَلْیَوْمَ عِبْرَةٌ لَكُمْ وَ غَداً مُفَارِقُكُمْ إِنْ أَبْقَ فَأَنَا وَلِیُّ دَمِی وَ إِنْ أَفْنَ فَالْفَنَاءُ مِیعَادِی وَ إِنْ أَعْفُ فَالْعَفْوُ لِی قُرْبَةٌ وَ هُوَ لَكُمْ حَسَنَةٌ فَاعْفُوا أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اَللَّهُ لَكُمْ وَ اَللَّهِ مَا فَجَأَنِی مِنَ اَلْمَوْتِ وَارِدٌ كَرِهْتُهُ وَ لاَ طَالِعٌ أَنْكَرْتُهُ وَ مَا كُنْتُ إِلاَّ كَقَارِبٍ وَرَدَ وَ طَالِبٍ وَجَدَ وَ ما عِنْدَ اَللَّهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرارِ قال السید الشریف رضی الله عنه أقول و قد مضى بعض هذا الكلام فیما تقدم من الخطب إلا أن فیه هاهنا زیادة أوجبت تكریره


[ 633 ]

23

سخنى از آن حضرت ( ع )

هنگامى كه ابن ملجم ، لعنة الله علیه ، او را ضربت زد ، كمى پیش از وفاتش این وصیت را بیان فرمود :

شما را وصیت مى‏كنم كه به خدا هیچ شرك میاورید و سنت محمد ( صلى الله علیه و آله ) را ضایع مگذارید و این دو ستون را همواره برپاى دارید ، تا كسى را یاراى نكوهش شما نباشد .

من دیروز یار و مصاحب شما بودم و امروز مایه عبرت شما هستم و فردا از میان شما مى‏روم . اگر زنده بمانم ، خود اختیار خون خود را دارم و اگر بمیرم ، مرگ میعادگاه من است . اگر عفو كنم ، موجب تقرب من به خداست و براى شما حسنه است . پس عفو كنید : « آیا دوست ندارید كه خدا بیامرزدتان ؟ » 1 به خدا سوگند ، چون بمیرم ، چیزى كه آن را ناخوش دارم ، به سراغم نخواهد آمد یا كسى كه دیدارش را نخواسته باشم بر من آشكار نخواهد شد . من همانند تشنه‏اى هستم كه به طلب آب مى‏رود و آب مى‏یابد . « آنچه نزد خداوند است براى نیكان بهتر است . » 2 من مى‏گویم : بعضى از این سخنان پیش از این در خطبه‏ها گذشت ولى در اینجا چیزهایى افزون شده كه تكرار آن را سبب مى‏شد .



[ 22 ] و من كتاب له ع إلى عبد الله بن العباس رحمه الله تعالى و كان عبد

اللّه یقول ما انتفعت بكلام بعد كلام رسول الله صلى اللّه علیه و آله كانتفاعی بهذا الكلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اَلْمَرْءَ قَدْ یَسُرُّهُ دَرْكُ مَا لَمْ یَكُنْ لِیَفُوتَهُ وَ یَسُوؤُهُ فَوْتُ مَا لَمْ یَكُنْ لِیُدْرِكَهُ فَلْیَكُنْ سُرُورُكَ بِمَا نِلْتَ مِنْ آخِرَتِكَ وَ لْیَكُنْ أَسَفُكَ عَلَى مَا فَاتَكَ مِنْهَا وَ مَا نِلْتَ مِنْ دُنْیَاكَ فَلاَ تُكْثِرْ بِهِ فَرَحاً وَ مَا فَاتَكَ مِنْهَا فَلاَ تَأْسَ عَلَیْهِ جَزَعاً وَ لْیَكُنْ هَمُّكَ فِیمَا بَعْدَ اَلْمَوْتِ


22

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

این نامه را به ابن عباس نوشته و او مى‏گفت كه پس از سخن رسول الله ( ص ) از هیچ سخنى بدین پایه سود نبرده‏ام .

اما بعد . گاه آدمى را دست یافتن به چیزى كه براى او مقدّر بوده ، شادمان مى‏سازد ، و گاه از دست دادن چیزى كه دست یافتن به آن برایش مقدر نبوده است ،

غمگین مى‏كند . پس باید شادمانى تو به چیزى باشد كه براى آخرتت به دست آورده‏اى ، و اندوهت به چیزى باشد كه از آخرتت از دست داده‏اى . به آنچه از دنیا به دست آورده‏اى فراوان شادى مكن ، و بر آنچه از دنیایت از دست میدهى ، تأسف مخور و زارى منماى . و باید همه همّ تو منحصر به كارهاى پس از مرگ باشد .



[ 21 ] و من كتاب له ع إلى زیاد أیضا

فَدَعِ اَلْإِسْرَافَ مُقْتَصِداً وَ اُذْكُرْ فِی اَلْیَوْمِ غَداً وَ أَمْسِكْ مِنَ اَلْمَالِ بِقَدْرِ ضَرُورَتِكَ وَ قَدِّمِ اَلْفَضْلَ لِیَوْمِ حَاجَتِكَ أَ تَرْجُو أَنْ یُعْطِیَكَ اَللَّهُ أَجْرَ اَلْمُتَوَاضِعِینَ وَ أَنْتَ عِنْدَهُ مِنَ اَلْمُتَكَبِّرِینَ وَ تَطْمَعُ وَ أَنْتَ مُتَمَرِّغٌ فِی اَلنَّعِیمِ تَمْنَعُهُ اَلضَّعِیفَ وَ اَلْأَرْمَلَةَ أَنْ یُوجِبَ لَكَ ثَوَابَ اَلْمُتَصَدِّقِینَ وَ إِنَّمَا اَلْمَرْءُ مَجْزِیٌّ بِمَا أَسْلَفَ وَ قَادِمٌ عَلَى مَا قَدَّمَ وَ اَلسَّلاَمُ


[ 631 ]

21

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

نیز به زیاد .

از زیاده‏روى بپرهیز و میانه‏روى پیشه كن . امروز به فكر فردایت باش . از مال به قدر نیازت نگهدار و آنچه افزون آید ، پیشاپیش براى روزى كه بدان نیازمند گردى ،

روانه دار . آیا امید آن دارى كه خداوندت پاداش متواضعان دهد ، در حالى كه ، در نزد او از متكبران هستى . آیا در حالى كه ، خود در ناز و نعمت فرو رفته‏اى و آن را از ناتوانان و بیوه زنان دریغ مى‏دارى ، طمع در آن بسته‏اى كه ثواب صدقه‏دهندگانت دهند ؟ آدمى به آنچه پیشاپیش فرستاده ، پاداش بیند و بر سر آن رود كه از پیش روانه داشته . والسلام .



[ 20 ] و من كتاب له ع إلى زیاد ابن أبیه و هو خلیفة عامله عبد الله بن عباس على البصرة و عبد الله عامل أمیر المؤمنین ع یومئذ علیها و على كور الأهواز و فارس و كرمان و غیرها

وَ إِنِّی أُقْسِمُ بِاللَّهِ قَسَماً صَادِقاً لَئِنْ بَلَغَنِی أَنَّكَ خُنْتَ مِنْ فَیْ‏ءِ اَلْمُسْلِمِینَ شَیْئاً صَغِیراً أَوْ كَبِیراً لَأَشُدَّنَّ عَلَیْكَ شَدَّةً تَدَعُكَ قَلِیلَ اَلْوَفْرِ ثَقِیلَ اَلظَّهْرِ ضَئِیلَ اَلْأَمْرِ وَ اَلسَّلاَمُ


20

از نامه آن حضرت ( ع )

این نامه را به زیاد بن ابیه ( 1 ) نوشته است كه از سوى عبد الله بن عباس بر بصره فرمان مى‏راند و ابن عباس خود از جانب على ( ع ) فرمانروایى اهواز و فارس و كرمان را داشت .

به خدا سوگند مى‏خورم ، سوگندى راست كه اگر به من خبر رسد كه در غنایم مسلمانان به اندك یا بسیار خیانت كرده‏اى ، چنان بر تو سخت گیرم كه كم مایه مانى و بار هزینه عیال بر دوشت سنگینى كند و حقیر و خوار شوى . و السلام .



[ 19 ] و من كتاب له ع إلى بعض عماله

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ دَهَاقِینَ أَهْلِ بَلَدِكَ شَكَوْا مِنْكَ غِلْظَةً وَ قَسْوَةً وَ اِحْتِقَاراً وَ جَفْوَةً وَ نَظَرْتُ فَلَمْ أَرَهُمْ أَهْلاً لِأَنْ یُدْنَوْا لِشِرْكِهِمْ وَ لاَ أَنْ یُقْصَوْا وَ یُجْفَوْا لِعَهْدِهِمْ فَالْبَسْ لَهُمْ جِلْبَاباً مِنَ اَللِّینِ تَشُوبُهُ بِطَرَفٍ مِنَ اَلشِّدَّةِ وَ دَاوِلْ لَهُمْ بَیْنَ اَلْقَسْوَةِ وَ اَلرَّأْفَةِ وَ اُمْزُجْ لَهُمْ بَیْنَ اَلتَّقْرِیبِ وَ اَلْإِدْنَاءِ وَ اَلْإِبْعَادِ وَ اَلْإِقْصَاءِ إِنْ شَاءَ اَللَّهُ


[ 629 ]

19

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به یكى از عاملانش

اما بعد . دهقانان شهر تو ، از درشتخویى و سخت دلیت شكایت كرده‏اند كه ایشان را تحقیر مى‏كنى و برایشان ستم روا مى‏دارى . نگریستم و دیدم كه آنان هنوز مشرك‏اند و سزاوار آن نیستند كه به خود نزدیكشان سازى و چون در پناه اسلام‏اند نشاید كه آنان را برانى یا برایشان ستم روا دارى . پس شعار خود ساز ، درشتى كردن را آمیخته به نرمخویى . و روشى پیش گیر ، میان شدت و رأفت . گاه آنها را به خود نزدیك نماى و گاه از خود دور دار ، اگر خدا خواهد .


[ 18 ] و من كتاب له ع إلى عبد الله بن عباس و هو عامله على البصرة

وَ اِعْلَمْ أَنَّ اَلْبَصْرَةَ مَهْبِطُ إِبْلِیسَ وَ مَغْرِسُ اَلْفِتَنِ فَحَادِثْ أَهْلَهَا بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِمْ وَ اُحْلُلْ عُقْدَةَ اَلْخَوْفِ عَنْ قُلُوبِهِمْ وَ قَدْ بَلَغَنِی تَنَمُّرُكَ لِبَنِی تَمِیمٍ وَ غِلْظَتُك عَلَیْهِمْ وَ إِنَّ بَنِی تَمِیمٍ لَمْ یَغِبْ لَهُمْ نَجْمٌ إِلاَّ طَلَعَ لَهُمْ آخَرُ وَ إِنَّهُمْ لَمْ یُسْبَقُوا بِوَغْمٍ فِی جَاهِلِیَّةٍ وَ لاَ إِسْلاَمٍ وَ إِنَّ لَهُمْ بِنَا رَحِماً مَاسَّةً وَ قَرَابَةً خَاصَّةً نَحْنُ مَأْجُورُونَ عَلَى صِلَتِهَا وَ مَأْزُورُونَ عَلَى قَطِیعَتِهَا فَارْبَعْ أَبَا اَلْعَبَّاسِ رَحِمَكَ اَللَّهُ فِیمَا جَرَى عَلَى لِسَانِكَ وَ یَدِكَ مِنْ خَیْرٍ وَ شَرٍّ فَإِنَّا شَرِیكَانِ فِی ذَلِكَ وَ كُنْ عِنْدَ صَالِحِ ظَنِّی بِكَ وَ لاَ یَفِیلَنَّ رَأْیِی فِیكَ وَ اَلسَّلاَمُ

18

از نامه آن حضرت ( ع ) به ابن عباس ، عامل او در بصره

بدان ، كه بصره جایگاه فرود آمدن ابلیس است و كشتگاه فتنه‏ها و آشوبها . پس ،

مردم آنجا را به نیكى كردن خوشدل نماى و گره وحشت از دلهایشان بگشاى . به من خبر رسیده كه با بنى تمیم بدخویى و درشتى كرده‏اى . از میان بنى تمیم ستاره‏اى غروب نكرد ، مگر آنكه در میان آنها ستاره دیگرى طلوع نمود . در جاهلیت و اسلام ،

در كینه‏جویى ، كس همانند آنها نبوده است . ایشان را با ما پیوند خویشاوندى و قرابت خاص است ، كه اگر آن را مراعات كنیم ، پاداش یابیم و اگر نكنیم ، مرتكب گناه شده‏ایم . پس اى ابو العباس 1 خدایت رحمت كناد ، در آنچه از نیكى و بدى بر دست تو جارى مى‏شود ، مدارا كن ، كه ما هر دو در آن شریكیم و چنان باش كه گمانم به تو نیكو گردد و اندیشه‏ام درباره تو بد نگردد .


[ 17 ] و من كتاب له ع إلى معاویة جوابا عن كتاب منه إلیه

وَ أَمَّا طَلَبُكَ إِلَیَّ اَلشَّامَ فَإِنِّی لَمْ أَكُنْ لِأُعْطِیَكَ اَلْیَوْمَ مَا مَنَعْتُكَ أَمْسِ وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّ اَلْحَرْبَ قَدْ أَكَلَتِ اَلْعَرَبَ إِلاَّ حُشَاشَاتِ أَنْفُسٍ بَقِیَتْ أَلاَ وَ مَنْ أَكَلَهُ اَلْحَقُّ فَإِلَى اَلْجَنَّةِ وَ مَنْ أَكَلَهُ اَلْبَاطِلُ فَإِلَى اَلنَّارِ وَ أَمَّا اِسْتِوَاؤُنَا فِی اَلْحَرْبِ وَ اَلرِّجَالِ فَلَسْتَ بِأَمْضَى عَلَى اَلشَّكِّ مِنِّی عَلَى اَلْیَقِینِ وَ لَیْسَ أَهْلُ اَلشَّامِ بِأَحْرَصَ عَلَى اَلدُّنْیَا مِنْ أَهْلِ اَلْعِرَاقِ عَلَى اَلْآخِرَةِ وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّا بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ فَكَذَلِكَ نَحْنُ وَ لَكِنْ لَیْسَ أُمَیَّةُ كَهَاشِمٍ وَ لاَ حَرْبٌ كَعَبْدِ اَلْمُطَّلِبِ وَ لاَ أَبُو سُفْیَانَ كَأَبِی طَالِبٍ وَ لاَ اَلْمُهَاجِرُ كَالطَّلِیقِ وَ لاَ اَلصَّرِیحُ كَاللَّصِیقِ وَ لاَ اَلْمُحِقُّ كَالْمُبْطِلِ وَ لاَ اَلْمُؤْمِنُ كَالْمُدْغِلِ وَ لَبِئْسَ اَلْخَلْفُ خَلْفٌ یَتْبَعُ سَلَفاً هَوَى فِی نَارِ جَهَنَّمَ وَ فِی أَیْدِینَا بَعْدُ فَضْلُ اَلنُّبُوَّةِ اَلَّتِی أَذْلَلْنَا بِهَا اَلْعَزِیزَ وَ نَعَشْنَا بِهَا اَلذَّلِیلَ وَ لَمَّا أَدْخَلَ اَللَّهُ اَلْعَرَبَ فِی دِینِهِ أَفْوَاجاً وَ أَسْلَمَتْ لَهُ هَذِهِ اَلْأُمَّةُ طَوْعاً وَ كَرْهاً كُنْتُمْ مِمَّنْ دَخَلَ فِی اَلدِّینِ إِمَّا رَغْبَةً وَ إِمَّا رَهْبَةً عَلَى حِینَ فَازَ أَهْلُ اَلسَّبْقِ بِسَبْقِهِمْ وَ ذَهَبَ اَلْمُهَاجِرُونَ اَلْأَوَّلُونَ بِفَضْلِهِمْ فَلاَ تَجْعَلَنَّ لِلشَّیْطَانِ فِیكَ نَصِیباً وَ لاَ عَلَى نَفْسِكَ سَبِیلاً وَ اَلسَّلاَمُ


17

از نامه آن حضرت ( ع )

در پاسخ نامه معاویه

شام را از من مى‏خواهى و من چیزى را كه دیروز از تو منع مى‏كرده‏ام امروز به تو نخواهم داد .

امّا اینكه مى‏گویى كه جنگ ، عرب را خرد و تباه كرد و اكنون او را جز نیم نفسى نمانده است ، بدان كه هر كس كه در راه حق كشته شده به بهشت رفته و هر كه در راه باطل جان باخته به جهنم . اما این سخن تو كه ما در جنگ و مردان جنگى برابریم ، نه چنین است . تو اهل شكى و من مرد یقینم . و آن قدر كه مردم شام به دنیا آزمندند ،

بیشتر از آن مردم عراق به آخرت دلبسته‏اند .

اما این سخنت كه گویى ، ما فرزندان عبد مناف هستیم ، آرى ما نیز چنین هستیم ،

ولى امیه كجا و هاشم كجا ؟ حرب كجا و عبد المطلب كجا ؟ ابو سفیان كجا و ابو طالب كجا ؟ مهاجر در راه خدا را با آزاد كرده 1 چه نسبت . و آنكه نسبى صریح و آشكار دارد ،

با آنكه خود را به خاندانى بسته است ، هرگز برابر نباشد . آنكه بر حق است همتاى آنكه بر باطل است نبود ، و مؤمن كجا ؟ و دغلكار كجا ؟ و چه بد فرزندى است ، آنكه پیرو پدرانى است كه همه در دوزخ سرنگون شده‏اند . افزون بر اینها ، ما را فضیلت

[ 627 ]

نبوّت است كه به نیروى آن عزیزان را ذلیل كردیم و ذلیلان را نیرو و توان بخشیدیم .

هنگامى كه خداوند عرب را گروه گروه به دین خود درآورد و این امت برخى برضا اسلام آورد و برخى بكراهت ، شما از آن گروه بودید كه اگر اسلام را پذیرفتند یا به سبب رغبت به دنیا بود یا از بیم جان . و این به هنگامى بود كه پیشى گرفتگان به سبب پیشى گرفتنشان ، به پیروزى رسیده بودند و مهاجران ، نخستین نصیب خود از فضیلت برده بودند . پس شیطان را از خود بهره‏مند مساز و او را بر نفس خود مسلط منماى .



[ 16 ] و كان یقول ع لأصحابه عند الحرب

لاَ تَشْتَدَّنَّ عَلَیْكُمْ فَرَّةٌ بَعْدَهَا كَرَّةٌ وَ لاَ جَوْلَةٌ بَعْدَهَا حَمْلَةٌ وَ أَعْطُوا اَلسُّیُوفَ حُقُوقَهَا وَ وَطِّئُوا لِلْجُنُوبِ مَصَارِعَهَا وَ اُذْمُرُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَى اَلطَّعْنِ اَلدَّعْسِیِّ وَ اَلضَّرْبِ اَلطِّلَحْفِیِّ وَ أَمِیتُوا اَلْأَصْوَاتَ فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ فَوَ اَلَّذِی فَلَقَ اَلْحَبَّةَ وَ بَرَأَ اَلنَّسَمَةَ مَا أَسْلَمُوا وَ لَكِنِ اِسْتَسْلَمُوا وَ أَسَرُّوا اَلْكُفْرَ فَلَمَّا وَجَدُوا أَعْوَاناً عَلَیْهِ أَظْهَرُوهُ


16

هنگام جنگ به یاران خود مى‏فرمود

بر شما گران نیاید ، گریختنى كه پس از آن بازگشتنى باشد ، یا واپس نشستنى كه از پى آن حمله‏اى بود . حقّ شمشیرهاتان را ادا كنید و پهلوهاى دشمن را بر خاك هلاك آورید . همواره آزمند آن باشید كه نیزه‏هایتان تن‏ها را بشكافد و ضربتهایتان سخت و كشنده باشد . آوازها را در سینه‏ها حبس كنید ، كه این سكوت سستى را از

[ 625 ]

مرد جنگجو دور مى‏كند . سوگند به كسى كه دانه را شكافته و جانداران را آفریده ، كه اینان اسلام را نپذیرفته‏اند بلكه تسلیم شده‏اند . و كفر را در دل نهان داشته‏اند و چون یارانى بیابند ، آشكارش سازند .



[ 15 ] و من دعاء له ع كان ع یقول إذا لقی العدو محاربا

اَللَّهُمَّ إِلَیْكَ أَفْضَتِ اَلْقُلُوبُ وَ مُدَّتِ اَلْأَعْنَاقُ وَ شَخَصَتِ اَلْأَبْصَارُ وَ نُقِلَتِ اَلْأَقْدَامُ وَ أُنْضِیَتِ اَلْأَبْدَانُ اَللَّهُمَّ قَدْ صَرَّحَ مَكْنُونُ اَلشَّنَآنِ وَ جَاشَتْ مَرَاجِلُ اَلْأَضْغَانِ اَللَّهُمَّ إِنَّا نَشْكُو إِلَیْكَ غَیْبَةَ نَبِیِّنَا وَ كَثْرَةَ عَدُوِّنَا وَ تَشَتُّتَ أَهْوَائِنَا رَبَّنَا اِفْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ اَلْفاتِحِینَ


15

هنگامى كه آن حضرت ( علیه السلام ) به عزم جنگ ، با دشمن روبرو مى‏شد چنین مى‏فرمود :

بارخدایا ، دلها به تو نزدیك شده و گردنها به سوى تو كشیده شده و چشمها به درگاه تو خیره و پاها به آستان تو به راه افتاده و بدنها نزار گردیده . بار خدایا ، كینه‏هاى پنهان آشكار گشته و دیك كینه‏ها به جوشش آمده . بارخدایا ، به تو شكوه مى‏كنم ،

نبودن پیامبرمان را و فراوانى دشمنانمان را و پراكندگى خواستهایمان را . « اى پروردگار ، ما میان ما و قوم ما بحق راهى بگشا كه تو بهترین راهگشایان هستى » 1 .



[ 14 ] و من وصیة له ع لعسكره قبل لقاء العدو بصفین

لاَ تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّى یَبْدَءُوكُمْ فَإِنَّكُمْ بِحَمْدِ اَللَّهِ عَلَى حُجَّةٍ وَ تَرْكُكُمْ إِیَّاهُمْ حَتَّى یَبْدَءُوكُمْ حُجَّةٌ أُخْرَى لَكُمْ عَلَیْهِمْ فَإِذَا كَانَتِ اَلْهَزِیمَةُ بِإِذْنِ اَللَّهِ فَلاَ تَقْتُلُوا مُدْبِراً وَ لاَ تُصِیبُوا مُعْوِراً وَ لاَ تُجْهِزُوا عَلَى جَرِیحٍ وَ لاَ تَهِیجُوا اَلنِّسَاءَ بِأَذًى وَ إِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَكُمْ وَ سَبَبْنَ أُمَرَاءَكُمْ فَإِنَّهُنَّ ضَعِیفَاتُ اَلْقُوَى وَ اَلْأَنْفُسِ وَ اَلْعُقُولِ إِنْ كُنَّا لَنُؤْمَرُ بِالْكَفِّ عَنْهُنَّ وَ إِنَّهُنَّ لَمُشْرِكَاتٌ وَ إِنْ كَانَ اَلرَّجُلُ لَیَتَنَاوَلُ اَلْمَرْأَةَ فِی اَلْجَاهِلِیَّةِ بِالْفَهْرِ أَوِ اَلْهِرَاوَةِ فَیُعَیَّرُ بِهَا وَ عَقِبُهُ مِنْ بَعْدِهِ


14

سفارشى از آن حضرت ( ع )

به سپاهش پیش از دیدار با دشمن در صفین .

با آنان مجنگید تا آنان جنگ را بیاغازند . سپاس خدا را ، كه حجت با شماست . و اگر واگذارید تا آنان جنگ را آغاز كنند ، این هم حجتى دیگر است به سود شما و زیان ایشان . هرگاه ، به اذن خدا ، روى به هزیمت نهادند ، كسى را كه پشت كرده و مى‏گریزد ،

مكشید و آن را كه از پاى افتاده است ، آسیب مرسانید و مجروح را زخم مزنید و زنان را میازارید و آنان را به خشم میاورید ، هرچند ، آبروى شما بریزند یا امیرانتان

[ 623 ]

را دشنام دهند . كه زنان به جسم ناتوان‏اند و به نفس و عقل ضعیف . حتى در زمانى كه زنان مشرك بودند ، ما را گفته بودند كه از آنان دست باز داریم . در زمان جاهلیت ، رسم بر آن بود كه اگر مردى با سنگ یا چوبدستى به زنى تعرض مى‏كرد او را و فرزندانش را ، كه پس از او مى‏آمدند ، عیب مى‏كردند و سرزنش مى‏نمودند .



[ 13 ] و من كتاب له ع إلى أمیرین من أمراء جیشه

وَ قَدْ أَمَّرْتُ عَلَیْكُمَا وَ عَلَى مَنْ فِی حَیِّزِكُمَا مَالِكَ بْنَ اَلْحَارِثِ اَلْأَشْتَرَ فَاسْمَعَا لَهُ وَ أَطِیعَا وَ اِجْعَلاَهُ دِرْعاً وَ مِجَنّاً فَإِنَّهُ مِمَّنْ لاَ یُخَافُ وَهْنُهُ وَ لاَ سَقْطَتُهُ وَ لاَ بُطْؤُهُ عَمَّا اَلْإِسْرَاعُ إِلَیْهِ أَحْزَمُ وَ لاَ إِسْرَاعُهُ إِلَى مَا اَلْبُطْءُ عَنْهُ أَمْثَلُ


13

از نامه آن حضرت ( ع )

به دو تن از امیران لشكرش

من ، مالك بن الحارث الاشتر را بر شما و همه سپاهیانى كه در فرمان شماست امیر كردم . به سخنش گوش دهید و فرمانش برید . او را زره و سپر خود قرار دهید . زیرا مالك كسى است كه نه در كار سستى مى‏كند و نه خطا و نه آنجا كه باید درنگ كند ،

شتاب مى‏ورزد و نه آنجا كه باید شتاب ورزد ، درنگ مى‏كند .


[ 12 ] و من وصیة له ع وصى بها معقل بن قیس الریاحی حین أنفذه إلى الشام فی ثلاثة آلاف مقدمة له

اِتَّقِ اَللَّهَ اَلَّذِی لاَ بُدَّ لَكَ مِنْ لِقَائِهِ وَ لاَ مُنْتَهَى لَكَ دُونَهُ وَ لاَ تُقَاتِلَنَّ إِلاَّ مَنْ قَاتَلَكَ وَ سِرِ اَلْبَرْدَیْنِ وَ غَوِّرْ بِالنَّاسِ وَ رَفِّهْ فِی اَلسَّیْرِ وَ لاَ تَسِرْ أَوَّلَ اَللَّیْلِ فَإِنَّ اَللَّهَ جَعَلَهُ سَكَناً وَ قَدَّرَهُ مُقَاماً لاَ ظَعْناً فَأَرِحْ فِیهِ بَدَنَكَ وَ رَوِّحْ ظَهْرَكَ فَإِذَا وَقَفْتَ حِینَ یَنْبَطِحُ اَلسَّحَرُ أَوْ حِینَ یَنْفَجِرُ اَلْفَجْرُ فَسِرْ عَلَى بَرَكَةِ اَللَّهِ فَإِذَا لَقِیتَ اَلْعَدُوَّ فَقِفْ مِنْ أَصْحَابِكَ وَسَطاً وَ لاَ تَدْنُ مِنَ اَلْقَوْمِ دُنُوَّ مَنْ یُرِیدُ أَنْ یُنْشِبَ اَلْحَرْبَ وَ لاَ تَبَاعَدْ عَنْهُمْ تَبَاعُدَ مَنْ یَهَابُ اَلْبَأْسَ حَتَّى یَأْتِیَكَ أَمْرِی وَ لاَ یَحْمِلَنَّكُمُ شَنَآنُهُمْ عَلَى قِتَالِهِمْ قَبْلَ دُعَائِهِمْ وَ اَلْإِعْذَارِ إِلَیْهِمْ


12

سفارشى از آن حضرت ( ع )

به معقل بن قیس الریاحى فرمود ، آنگاه كه او را به سه‏هزار سپاهى بر مقدمه به شام مى‏فرستاد .

از خدایى كه بناچار ، روزى با او دیدار خواهى كرد و جز درگاه او پایانى ندارى ،

بترس . جنگ مكن مگر با آنكه با تو بجنگد .

و لشكرت را در ابتدا یا انتهاى روز به حركت درآور و به هنگام گرماى نیمروز فرود آر . و مركبها را خسته مدار ، و در آغاز شب ، لشكر را به حركت در میاور كه خداوند شب را براى آسودن قرار داده . و آن را براى درنگ كردن مقرر كرده نه سیر و سفر . به هنگام شب خود و مركبت را از خستگى برآور . و چون برآسودى ، یا هنگام سحر و یا زمان دمیدن سپیده به بركت خداوندى حركت كن هرگاه با دشمن

[ 621 ]

رویاروى شدى ، خود در میانه لشكرت قرار گیر . و به دشمن چنان نزدیك مشو كه پندارد قصد حمله دارى و چندان دور مایست كه چون كسى باشى كه از جنگ بیمناك است تا فرمان من به تو رسد . كینه آنان تو را وادار نكند كه پیش از آنكه به اطاعتشان فراخوانى و حجّت را بر آنان تمام كنى ، جنگ را بیاغازى .