[ 30 ] و من كتاب له ع إلى معاویة

فَاتَّقِ اَللَّهَ فِیمَا لَدَیْكَ وَ اُنْظُرْ فِی حَقِّهِ عَلَیْكَ وَ اِرْجِعْ إِلَى مَعْرِفَةِ مَا لاَ تُعْذَرُ بِجَهَالَتِهِ فَإِنَّ لِلطَّاعَةِ أَعْلاَماً وَاضِحَةً وَ سُبُلاً نَیِّرَةً وَ مَحَجَّةً نَهْجَةً وَ غَایَةً مُطَّلَبَةً یَرِدُهَا اَلْأَكْیَاسُ وَ یُخَالِفُهَا اَلْأَنْكَاسُ مَنْ نَكَبَ عَنْهَا جَارَ عَنِ اَلْحَقِّ وَ خَبَطَ فِی اَلتِّیهِ وَ غَیَّرَ اَللَّهُ نِعْمَتَهُ وَ أَحَلَّ بِهِ نِقْمَتَهُ فَنَفْسَكَ نَفْسَكَ فَقَدْ بَیَّنَ اَللَّهُ لَكَ سَبِیلَكَ وَ حَیْثُ تَنَاهَتْ بِكَ أُمُورُكَ فَقَدْ أَجْرَیْتَ إِلَى غَایَةِ خُسْرٍ وَ مَحَلَّةِ كُفْرٍ فَإِنَّ نَفْسَكَ قَدْ أَوْلَجَتْكَ شَرّاً وَ أَقْحَمَتْكَ غَیّاً وَ أَوْرَدَتْكَ اَلْمَهَالِكَ وَ أَوْعَرَتْ عَلَیْكَ اَلْمَسَالِكَ

30

از نامه آن حضرت ( ع )

به معاویه

پس از خداى بترس . در آنچه به تو ارزانى داشته و در حقى كه بر گردن تو نهاده نظر كن و به شناخت چیزهایى كه به ناشناختنشان معذور نیستى باز گرد .

زیرا فرمانبردارى را نشانه‏هایى آشكار است و راههایى روشن و جاده‏هایى راست و دور از كژى و نهایتى مطلوب همگان . راهى كه زیركان و خردمندان در آن گام نهند و سفلگان سرافكنده از آن دور مى‏شوند . هر كه از آن راه پاى بیرون نهد ،

از راه حق بیرون شده و در بیابان گمراهى سرگردان گشته است . خدا نعمتش را بر او دگرگون كند و خشم خود را بر سر او فرستد . پس خود را بپاى ، خود را بپاى ،

خداوند براى تو راهت را آشكار ساخته . هر جا كه هستى ، همانجا بایست كه كار را به حد نهایت رسانده‏اى . نهایتى كه خسران است و كفر . نفس تو ، تو را به بدى گرفتار ساخته و به گمراهى در انداخته و به مهلكه كشیده و راهها را بر تو دشوار گردانیده است .


[ 29 ] و من كتاب له ع إلى أهل البصرة

وَ قَدْ كَانَ مِنِ اِنْتِشَارِ حَبْلِكُمْ وَ شِقَاقِكُمْ مَا لَمْ تَغْبَوْا عَنْهُ فَعَفَوْتُ عَنْ مُجْرِمِكُمْ وَ رَفَعْتُ اَلسَّیْفَ عَنْ مُدْبِرِكُمْ وَ قَبِلْتُ مِنْ مُقْبِلِكُمْ فَإِنْ خَطَتْ بِكُمُ اَلْأُمُورُ اَلْمُرْدِیَةُ وَ سَفَهُ اَلْآرَاءِ اَلْجَائِرَةِ إِلَى مُنَابَذَتِی وَ خِلاَفِی فَهَا أَنَا ذَا قَدْ قَرَّبْتُ جِیَادِی وَ رَحَلْتُ رِكَابِی وَ لَئِنْ أَلْجَأْتُمُونِی إِلَى اَلْمَسِیرِ إِلَیْكُمْ لَأُوقِعَنَّ بِكُمْ وَقْعَةً لاَ یَكُونُ یَوْمُ اَلْجَمَلِ إِلَیْهَا إِلاَّ كَلَعْقَةِ لاَعِقٍ مَعَ أَنِّی عَارِفٌ لِذِی اَلطَّاعَةِ مِنْكُمْ فَضْلَهُ وَ لِذِی اَلنَّصِیحَةِ حَقَّهُ غَیْرُ مُتَجَاوِزٍ مُتَّهَماً إِلَى بَرِیٍّ وَ لاَ نَاكِثاً إِلَى وَفِیٍّ


29

از نامه آن حضرت ( ع )

به مردم بصره

شما خود مى‏دانید كه چسان رشته فرمانبردارى را گسستید و قدم در راه جدایى

[ 655 ]

و دشمنى نهادید . من گناهكارتان را عفو كردم و از گریختگانتان شمشیر برداشتم و آنان را كه به ما روى آوردند ، پذیرفتم . حال اگر اعمال مرگ‏آور و آراء سفیهانه دور از صوابتان ، شما را وادارد كه پیمان بشكنید و به خلاف من برخیزید ، بدانید ، كه من مهیاى پیكارم و اسبان خود را پیش آورده‏ام و بر اشتران خویش پالان نهاده‏ام . اگر ناچارم سازید كه بر شما بتازم ، آنچنان جنگى آغاز مى‏كنم كه نبرد جمل در برابر آن حقیر نماید . با اینهمه ، ارج فرمانبرداریتان را مى‏شناسم و حق نیكخواهانتان را ادا مى‏كنم و بیگناه را به جاى گناهكار نمى‏گیرم و وفاكننده به عهد و بیعت را به جاى پیمان شكنان مؤاخذه نمى‏كنم .



[ 28 ] و من كتاب له ع إلى معاویة جوابا قال الشریف و هو من محاسن الكتب

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَانِی كِتَابُكَ تَذْكُرُ فِیهِ اِصْطِفَاءَ اَللَّهِ مُحَمَّداً ص لِدِینِهِ وَ تَأْیِیدَهُ إِیَّاهُ لِمَنْ أَیَّدَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ فَلَقَدْ خَبَّأَ لَنَا اَلدَّهْرُ مِنْكَ عَجَباً إِذْ طَفِقْتَ تُخْبِرُنَا بِبَلاَءِ اَللَّهِ تَعَالَى عِنْدَنَا وَ نِعْمَتِهِ عَلَیْنَا فِی نَبِیِّنَا فَكُنْتَ فِی ذَلِكَ كَنَاقِلِ اَلتَّمْرِ إِلَى هَجَرَ أَوْ دَاعِی مُسَدِّدِهِ إِلَى اَلنِّضَالِ وَ زَعَمْتَ أَنَّ أَفْضَلَ اَلنَّاسِ فِی اَلْإِسْلاَمِ فُلاَنٌ وَ فُلاَنٌ فَذَكَرْتَ أَمْراً إِنْ تَمَّ اِعْتَزَلَكَ كُلُّهُ وَ إِنْ نَقَصَ لَمْ یَلْحَقْكَ ثَلْمُهُ وَ مَا أَنْتَ وَ اَلْفَاضِلَ وَ اَلْمَفْضُولَ وَ اَلسَّائِسَ وَ اَلْمَسُوسَ وَ مَا لِلطُّلَقَاءِ وَ أَبْنَاءِ اَلطُّلَقَاءِ وَ اَلتَّمْیِیزَ بَیْنَ اَلْمُهَاجِرِینَ اَلْأَوَّلِینَ وَ تَرْتِیبَ دَرَجَاتِهِمْ وَ تَعْرِیفَ طَبَقَاتِهِمْ هَیْهَاتَ لَقَدْ حَنَّ قِدْحٌ لَیْسَ مِنْهَا وَ طَفِقَ یَحْكُمُ فِیهَا مَنْ عَلَیْهِ اَلْحُكْمُ لَهَا أَ لاَ تَرْبَعُ أَیُّهَا اَلْإِنْسَانُ عَلَى ظَلْعِكَ وَ تَعْرِفُ قُصُورَ ذَرْعِكَ وَ تَتَأَخَّرُ حَیْثُ أَخَّرَكَ اَلْقَدَرُ فَمَا عَلَیْكَ غَلَبَةُ اَلْمَغْلُوبِ وَ لاَ ظَفَرُ اَلظَّافِرِ وَ إِنَّكَ لَذَهَّابٌ فِی اَلتِّیهِ رَوَّاغٌ عَنِ اَلْقَصْدِ أَ لاَ تَرَى غَیْرَ مُخْبِرٍ لَكَ وَ لَكِنْ بِنِعْمَةِ اَللَّهِ أُحَدِّثُ أَنَّ قَوْماً اُسْتُشْهِدُوا فِی سَبِیلِ اَللَّهِ تَعَالَى مِنَ اَلْمُهَاجِرِینَ وَ اَلْأَنْصَارِ وَ لِكُلٍّ فَضْلٌ حَتَّى إِذَا اُسْتُشْهِدَ شَهِیدُنَا قِیلَ سَیِّدُ اَلشُّهَدَاءِ وَ خَصَّهُ رَسُولُ اَللَّهِ ص بِسَبْعِینَ تَكْبِیرَةً عِنْدَ صَلاَتِهِ عَلَیْهِ أَ وَ لاَ تَرَى أَنَّ قَوْماً قُطِّعَتْ أَیْدِیهِمْ فِی سَبِیلِ اَللَّهِ وَ لِكُلٍّ فَضْلٌ حَتَّى إِذَا فُعِلَ بِوَاحِدِنَا مَا فُعِلَ بِوَاحِدِهِمْ قِیلَ اَلطَّیَّارُ فِی اَلْجَنَّةِ وَ ذُو اَلْجَنَاحَیْنِ وَ لَوْ لاَ مَا نَهَى اَللَّهُ عَنْهُ مِنْ تَزْكِیَةِ اَلْمَرْءِ نَفْسَهُ لَذَكَرَ ذَاكِرٌ فَضَائِلَ جَمَّةً تَعْرِفُهَا قُلُوبُ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ لاَ تَمُجُّهَا آذَانُ اَلسَّامِعِینَ فَدَعْ عَنْكَ مَنْ مَالَتْ بِهِ اَلرَّمِیَّةُ فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ اَلنَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا لَمْ یَمْنَعْنَا قَدِیمُ عِزِّنَا وَ لاَ عَادِیُّ طَوْلِنَا عَلَى قَوْمِكَ أَنْ خَلَطْنَاكُمْ بِأَنْفُسِنَا فَنَكَحْنَا وَ أَنْكَحْنَا فِعْلَ اَلْأَكْفَاءِ وَ لَسْتُمْ هُنَاكَ وَ أَنَّى یَكُونُ ذَلِكَ وَ مِنَّا اَلنَّبِیُّ وَ مِنْكُمُ اَلْمُكَذِّبُ وَ مِنَّا أَسَدُ اَللَّهِ وَ مِنْكُمْ أَسَدُ اَلْأَحْلاَفِ وَ مِنَّا سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ اَلْجَنَّةِ وَ مِنْكُمْ صِبْیَةُ اَلنَّارِ وَ مِنَّا خَیْرُ نِسَاءِ اَلْعَالَمِینَ وَ مِنْكُمْ حَمَّالَةُ اَلْحَطَبِ فِی كَثِیرٍ مِمَّا لَنَا وَ عَلَیْكُمْ فَإِسْلاَمُنَا قَدْ سُمِعَ وَ جَاهِلِیَّتُنَا لاَ تُدْفَعُ وَ كِتَابُ اَللَّهِ یَجْمَعُ لَنَا مَا شَذَّ عَنَّا وَ هُوَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى وَ أُولُوا اَلْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى‏ بِبَعْضٍ فِی كِتابِ اَللَّهِ وَ قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ أَوْلَى اَلنَّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اِتَّبَعُوهُ وَ هذَا اَلنَّبِیُّ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ اَللَّهُ وَلِیُّ اَلْمُؤْمِنِینَ فَنَحْنُ مَرَّةً أَوْلَى بِالْقَرَابَةِ وَ تَارَةً أَوْلَى بِالطَّاعَةِ وَ لَمَّا اِحْتَجَّ اَلْمُهَاجِرُونَ عَلَى اَلْأَنْصَارِ یَوْمَ اَلسَّقِیفَةِ بِرَسُولِ اَللَّهِ ص فَلَجُوا عَلَیْهِمْ فَإِنْ یَكُنِ اَلْفَلَجُ بِهِ فَالْحَقُّ لَنَا دُونَكُمْ وَ إِنْ یَكُنْ بِغَیْرِهِ فَالْأَنْصَارُ عَلَى دَعْوَاهُمْ وَ زَعَمْتَ أَنِّی لِكُلِّ اَلْخُلَفَاءِ حَسَدْتُ وَ عَلَى كُلِّهِمْ بَغَیْتُ فَإِنْ یَكُنْ ذَلِكَ كَذَلِكَ فَلَیْسَتِ اَلْجِنَایَةُ عَلَیْكَ فَیَكُونَ اَلْعُذْرُ إِلَیْكَ وَ تِلْكَ شَكَاةٌ ظَاهِرٌ عَنْكَ عَارُهَا وَ قُلْتَ إِنِّی كُنْتُ أُقَادُ كَمَا یُقَادُ اَلْجَمَلُ اَلْمَخْشُوشُ حَتَّى أُبَایِعَ وَ لَعَمْرُ اَللَّهِ لَقَدْ أَرَدْتَ أَنْ تَذُمَّ فَمَدَحْتَ وَ أَنْ تَفْضَحَ فَافْتَضَحْتَ وَ مَا عَلَى اَلْمُسْلِمِ مِنْ غَضَاضَةٍ فِی أَنْ یَكُونَ مَظْلُوماً مَا لَمْ یَكُنْ شَاكّاً فِی دِینِهِ وَ لاَ مُرْتَاباً بِیَقِینِهِ وَ هَذِهِ حُجَّتِی إِلَى غَیْرِكَ قَصْدُهَا وَ لَكِنِّی أَطْلَقْتُ لَكَ مِنْهَا بِقَدْرِ مَا سَنَحَ مِنْ ذِكْرِهَا ثُمَّ ذَكَرْتَ مَا كَانَ مِنْ أَمْرِی وَ أَمْرِ عُثْمَانَ فَلَكَ أَنْ تُجَابَ عَنْ هَذِهِ لِرَحِمِكَ مِنْهُ فَأَیُّنَا كَانَ أَعْدَى لَهُ وَ أَهْدَى إِلَى مَقَاتِلِهِ أَ مَنْ بَذَلَ لَهُ نُصْرَتَهُ فَاسْتَقْعَدَهُ وَ اِسْتَكَفَّهُ أَمْ مَنِ اِسْتَنْصَرَهُ فَتَرَاخَى عَنْهُ وَ بَثَّ اَلْمَنُونَ إِلَیْهِ حَتَّى أَتَى قَدَرُهُ عَلَیْهِ كَلاَّ وَ اَللَّهِ لَ قَدْ یَعْلَمُ اَللَّهُ اَلْمُعَوِّقِینَ مِنْكُمْ وَ اَلْقائِلِینَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنا وَ لا یَأْتُونَ اَلْبَأْسَ إِلاَّ قَلِیلاً وَ مَا كُنْتُ لِأَعْتَذِرَ مِنْ أَنِّی كُنْتُ أَنْقِمُ عَلَیْهِ أَحْدَاثاً فَإِنْ كَانَ اَلذَّنْبُ إِلَیْهِ إِرْشَادِی وَ هِدَایَتِی لَهُ فَرُبَّ مَلُومٍ لاَ ذَنْبَ لَهُ وَ قَدْ یَسْتَفِیدُ اَلظِّنَّةَ اَلْمُتَنَصِّحُ وَ مَا أَرَدْتُ إِلاَّ اَلْإِصْلاحَ مَا اِسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفِیقِی إِلاَّ بِاللَّهِ عَلَیْهِ تَوَكَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ وَ ذَكَرْتَ أَنَّهُ لَیْسَ لِی وَ لِأَصْحَابِی عِنْدَكَ إِلاَّ اَلسَّیْفُ فَلَقَدْ أَضْحَكْتَ بَعْدَ اِسْتِعْبَارٍ مَتَى أَلْفَیْتَ بَنِی عَبْدِ اَلْمُطَّلِبِ عَنِ اَلْأَعْدَاءِ نَاكِلِینَ وَ بِالسَّیْفِ مُخَوَّفِینَ فَلَبِّثْ قَلِیلاً یَلْحَقِ اَلْهَیْجَا حَمَلْ فَسَیَطْلُبُكَ مَنْ تَطْلُبُ وَ یَقْرُبُ مِنْكَ مَا تَسْتَبْعِدُ وَ أَنَا مُرْقِلٌ نَحْوَكَ فِی جَحْفَلٍ مِنَ اَلْمُهَاجِرِینَ وَ اَلْأَنْصَارِ وَ اَلتَّابِعِینَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ شَدِیدٍ زِحَامُهُمْ سَاطِعٍ قَتَامُهُمْ مُتَسَرْبِلِینَ سَرَابِیلَ اَلْمَوْتِ أَحَبُّ اَللِّقَاءِ إِلَیْهِمْ لِقَاءُ رَبِّهِمْ وَ قَدْ صَحِبَتْهُمْ ذُرِّیَّةٌ بَدْرِیَّةٌ وَ سُیُوفٌ هَاشِمِیَّةٌ قَدْ عَرَفْتَ مَوَاقِعَ نِصَالِهَا فِی أَخِیكَ وَ خَالِكَ وَ جَدِّكَ وَ أَهْلِكَ وَ ما هِیَ مِنَ اَلظَّالِمِینَ بِبَعِیدٍ


[ 647 ]

28

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

در پاسخ معاویه و این از بهترین نامه‏هاى امام ( ع ) است

اما بعد ، نامه‏ات به من رسید . در آن نوشته بودى كه خداوند ، محمد ( صلى الله علیه و آله ) را براى دین خود اختیار كرد و او را به كسانى كه خود نیرویشان داده بود ،

یارى نمود .

روزگار شگفت چیزى را از ما نهان داشته بود و تو اكنون آشكارش ساختى .

مى‏خواهى ما را از نعمتى كه خداوند به ما ارزانى داشته و پیامبر خود را به میان ما فرستاده است ، خبر دهى ؟ تو ، در این حال ، همانند كسى هستى كه خرما به هجر 1 مى‏برد یا كسى را كه به او تیر انداختن آموخته است به مبارزت طلبد .

پنداشته‏اى كه برترین مردم در اسلام فلان و فلان هستند . سخنى گفتى كه اگر سراسر درست باشد ، تو را از آن بهره‏اى نیست و اگر درست نباشد تو را از آن زیانى نرسد . تو را چه كار چه كسى از چه كسى برتر است یا برتر نیست ؟ یا چه كسى زبردست است و چه كسى زیردست ؟ آزادشدگان 2 و فرزندان آزادشدگان را چه رسد كه میان مهاجران نخستین فرق نهند و درجات و طبقات ایشان را تعیین كنند ، یا ترتیب دهند . هیهات ، آن تیر كه نه از جنس تیرهاى ( 3 ) دیگر بود ، آواز داد و خود را شناساند و كسى در این قضیه زبان به داورى گشود كه خود محكوم بود . اى آدمى ،

چرا به جاى خود نمى‏نشینى و نمى‏خواهى كه كاستیهاى خود را بشناسى . چرا در آن رتبه واپسین كه براى تو مقدّر شده قرار نمى‏گیرى ، چه زیان تو را كه چه كسى مغلوب شد و چه سود تو را كه چه كسى پیروز گردید . تو در بیابان ضلالت

[ 649 ]

گمشگشته‏اى و از راه راست منحرف شده‏اى . آیا نمى‏بینى البته نمى‏خواهم تو را خبر دهم بلكه از نعمتى كه خداوند به ما ارزانى داشته سخن مى‏گویم كه گروهى از مهاجران در راه خدا به شهادت رسیدند . آرى ، هر یك را فضیلتى بود ، تا شهادت نصیب شهید خاندان ما شد او را سید الشهدا ( 1 ) خواندند و رسول الله ( ص ) بر كشته او نماز گزارد و به هفتاد تكبیرش اختصاص داد ؟ یا نمى‏بینى كسانى دستهاشان در راه خدا از تن جدا افتاد ، البته هر یك را فضیلتى بود ، تا دست یكى از ما را جدا كردند ، او را « طیار » و « ذو الجناحین » ( 2 ) خواندند و گفتند كه در بهشت با دو بال پرواز مى‏كند . اگر خداوند خودستایى را منع نفرموده بود ، گوینده براى تو از فضایلى سخن مى‏گفت كه دلهاى مؤمنان به آنها خو گرفته است و گوشهاى شنوندگان آنها را ناخوش ندارد . این شكار را واگذار كه صید آن كار تو نیست . ما پروردگان خداییم و دیگر مردم پروردگان ما هستند . اگر با خاندان شما در آمیختیم و چون همتایان با شما رفتار كردیم ، در عزّت و شرف دیرین ما نقصانى پدید نیامد . از شما زن گرفتیم و به شما زن دادیم ، در حالى كه ، همتایان ما نبودید . به راستى شما را با ما چه نسبت ؟ رسول الله ( ص ) از ماست و آن دروغگو كه تكذیبش نمود از شماست . « اسد الله » ( 3 ) از ماست و « اسد الأحلاف » ( 4 ) از شماست . سرور جوانان بهشت ( 5 ) از ماست و « صبیبة النار » ( 6 ) از شماست . بهترین زنان جهان ( 7 ) از ماست و حمّالة الحطب ( 8 ) از شماست . و بسا چیزهایى دیگر كه از فضایل ما هستند و یادكردنشان به زیان شماست .

[ 651 ]

فضیلت ما را در اسلام ، همگان شنیده‏اند و ارج و مقام ما هم در عصر جاهلى بر كس پوشیده نیست . آنچه از ما پراكنده بوده در كتاب خدا گرد آمده است . آنجا كه گوید « به حكم كتاب خدا خویشاوندان به یكدیگر سزاوارترند . » ( 1 ) و نیز سخن حق تعالى كه « نزدیكترین كسان به ابراهیم همانا پیروان او و این پیامبر و مؤمنان هستند و خدا یاور مؤمنان است . » 2 ما یك بار به سبب خویشاوندى با پیامبر به خلافت سزاواریم و یك بار به سبب طاعت و متابعت . چون در روز سقیفه مهاجران بر انصار حجت آوردند كه ما از نزدیكان رسول الله ( ص ) هستیم ، بر همه پیروز گردیدند . اگر خویشاوندى با رسول الله ( ص ) سبب پیروزى در حجت است ، پس این حق از آن ماست نه شما و اگر عنوان خویشاوندى سبب پیروزى نشود ، پس انصار بر دعوى خویش باقى هستند .

پنداشته‏اى كه من بر همه خلفا رشك برده‏ام و به خلاف همه برخاسته‏ام ، اگر چنین باشد كه تو گویى ، تو را نرسد كه بازخواست كنى . جنایتى بر تو نیامده است كه از تو عذر خواهند « و تلك شكاة ظاهر عنك عارها این گناهى است كه ننگ آن از تو دور است . » و گفتى كه مرا چون شتر ، مهار در بینى كشیدند تا بیعت كنم . به خدا سوگند ،

خواستى مرا نكوهش كنى ولى ستودى . خواستى مرا رسوا سازى ، خود را رسوا ساختى . مسلمانان را چه نقصان كه بر او ستم رود ، هرگاه در دین خود به شك نیفتد و یقینش به تردید نیالاید . قصد من از بیان این سخنان اقامه حجت و دلیل براى چون تویى نیست ، این شمه‏اى است كه به خاطر آمد و آن را اظهار داشتم .

سپس ، از ماجراى من و عثمان سخن گفتى . باید پاسخ این پرسش را به تو داد كه خویشاوند او هستى . حال بگو ، كدام یك از ما در حق عثمان بیشتر دشمنى كرد و به كشتن او مردم را راه نمود ؟ آیا آنكه خواست به یاریش برخیزد ولى عثمان خود نخواست و گفتش در خانه‏ات بنشین و از یارى من دست بدار ؟ یا آنكه عثمان

[ 653 ]

از او یارى خواست ولى او درنگ كرد و اسباب هلاكت او مهیا داشت تا قضاى الهى بر سر او آمد ؟ به خدا سوگند ، « خدا مى‏داند چه كسانى از شما مردم را از جنگ بازمى‏دارند و نیز مى‏شناسد كسانى را كه به برادران خود مى‏گویند : به نزد ما بیایید و جز اندكى به جنگ نمى‏آیند . » 1 من نمى‏خواهم اكنون به سبب خرده گرفتنم از اعمال بدعت‏آمیز او پوزش بطلبم . گناه من این است كه او را راه نموده‏ام و ارشاد كرده‏ام . بسا كسى را ملامت كنند كه او را گناهى نیست .

« و قد یستفید الظنة المتنصّح گاه اتفاق افتد كه نصیحت‏گر خود در معرض بدگمانى افتد . » « تا آنجا كه بتوانم قصدى جز به صلاح آوردنتان ندارم . توفیق من تنها با خداست ،

به او توكل كرده‏ام و به درگاه او روى مى‏آورم . » 2 و گفتى كه مرا و یارانم را جز شمشیر پاسخى نیست . به راستى تو خنداندى پس از آنكه گریانیدى . كى دیده‏اى كه فرزندان عبد المطلب از برابر دشمن واپس نشینند یا از شمشیرش بترسند .

« لبّث قلیلا یلحق الهیجا حمل اندكى درنگ كن تا حمل به جنگ پیوندد » .

بزودى آنكه او را مى‏جویى تو را بجوید ، و آنچه از تو دور است به تو نزدیك شود .

من با سپاهى گران از مهاجران و انصار و تابعین آنان كه نیكو پرورش یافته‏اند ، بر سر تو مى‏تازم . لشكرى انبوه كه غبارشان فضا را پر كند ، همه جامه مرگ بر تن كه محبوبترین دیدارهایشان دیدار با پروردگارشان است . همراه ایشان‏اند فرزندان اهل بدر و شمشیرهاى بنى هاشم و تو از شیوه جنگیدن آنان آگاه هستى آنگاه كه با برادرت 3 و دایى‏ات ( 4 ) و جدت 5 و خویشاوندانت مى‏جنگیدند . « و آن از ستمكاران دور نخواهد بود . » 6


[ 27 ] و من عهد له ع إلى محمد بن أبی بكر رضی الله عنه حین قلده مصر

فَاخْفِضْ لَهُمْ جَنَاحَكَ وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَكَ وَ اُبْسُطْ لَهُمْ وَجْهَكَ وَ آسِ بَیْنَهُمْ فِی اَللَّحْظَةِ وَ اَلنَّظْرَةِ حَتَّى لاَ یَطْمَعَ اَلْعُظَمَاءُ فِی حَیْفِكَ لَهُمْ وَ لاَ یَیْأَسَ اَلضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِكَ عَلَیْهِمْ فَإِنَّ اَللَّهَ تَعَالَى یُسَائِلُكُمْ مَعْشَرَ عِبَادِهِ عَنِ اَلصَّغِیرَةِ مِنْ أَعْمَالِكُمْ وَ اَلْكَبِیرَةِ وَ اَلظَّاهِرَةِ وَ اَلْمَسْتُورَةِ فَإِنْ یُعَذِّبْ فَأَنْتُمْ أَظْلَمُ وَ إِنْ یَعْفُ فَهُوَ أَكْرَمُ وَ اِعْلَمُوا عِبَادَ اَللَّهِ أَنَّ اَلْمُتَّقِینَ ذَهَبُوا بِعَاجِلِ اَلدُّنْیَا وَ آجِلِ اَلْآخِرَةِ فَشَارَكُوا أَهْلَ اَلدُّنْیَا فِی دُنْیَاهُمْ وَ لَمْ یُشَارِكُوا أَهْلَ اَلدُّنْیَا فِی آخِرَتِهِمْ سَكَنُوا اَلدُّنْیَا بِأَفْضَلِ مَا سُكِنَتْ وَ أَكَلُوهَا بِأَفْضَلِ مَا أُكِلَتْ فَحَظُوا مِنَ اَلدُّنْیَا بِمَا حَظِیَ بِهِ اَلْمُتْرَفُونَ وَ أَخَذُوا مِنْهَا مَا أَخَذَهُ اَلْجَبَابِرَةُ اَلْمُتَكَبِّرُونَ ثُمَّ اِنْقَلَبُوا عَنْهَا بِالزَّادِ اَلْمُبَلِّغِ وَ اَلْمَتْجَرِ اَلرَّابِحِ أَصَابُوا لَذَّةَ زُهْدِ اَلدُّنْیَا فِی دُنْیَاهُمْ وَ تَیَقَّنُوا أَنَّهُمْ جِیرَانُ اَللَّهِ غَداً فِی آخِرَتِهِمْ لاَ تُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَةٌ وَ لاَ یَنْقُصُ لَهُمْ نَصِیبٌ مِنْ لَذَّةٍ فَاحْذَرُوا عِبَادَ اَللَّهِ اَلْمَوْتَ وَ قُرْبَهُ وَ أَعِدُّوا لَهُ عُدَّتَهُ فَإِنَّهُ یَأْتِی بِأَمْرٍ عَظِیمٍ وَ خَطْبٍ جَلِیلٍ بِخَیْرٍ لاَ یَكُونُ مَعَهُ شَرٌّ أَبَداً أَوْ شَرٍّ لاَ یَكُونُ مَعَهُ خَیْرٌ أَبَداً فَمَنْ أَقْرَبُ إِلَى اَلْجَنَّةِ مِنْ عَامِلِهَا وَ مَنْ أَقْرَبُ إِلَى اَلنَّارِ مِنْ عَامِلِهَا وَ أَنْتُمْ طُرَدَاءُ اَلْمَوْتِ إِنْ أَقَمْتُمْ لَهُ أَخَذَكُمْ وَ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنْهُ أَدْرَكَكُمْ وَ هُوَ أَلْزَمُ لَكُمْ مِنْ ظِلِّكُمْ اَلْمَوْتُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِیكُمْ وَ اَلدُّنْیَا تُطْوَى مِنْ خَلْفِكُمْ فَاحْذَرُوا نَاراً قَعْرُهَا بَعِیدٌ وَ حَرُّهَا شَدِیدٌ وَ عَذَابُهَا جَدِیدٌ دَارٌ لَیْسَ فِیهَا رَحْمَةٌ وَ لاَ تُسْمَعُ فِیهَا دَعْوَةٌ وَ لاَ تُفَرَّجُ فِیهَا كُرْبَةٌ وَ إِنِ اِسْتَطَعْتُمْ أَنْ یَشْتَدَّ خَوْفُكُمْ مِنَ اَللَّهِ وَ أَنْ یَحْسُنَ ظَنُّكُمْ بِهِ فَاجْمَعُوا بَیْنَهُمَا فَإِنَّ اَلْعَبْدَ إِنَّمَا یَكُونُ حُسْنُ ظَنِّهِ بِرَبِّهِ عَلَى قَدْرِ خَوْفِهِ مِنْ رَبِّهِ وَ إِنَّ أَحْسَنَ اَلنَّاسِ ظَنّاً بِاللَّهِ أَشَدُّهُمْ خَوْفاً لِلَّهِ وَ اِعْلَمْ یَا مُحَمَّدَ بْنَ أَبِی بَكْرٍ أَنِّی قَدْ وَلَّیْتُكَ أَعْظَمَ أَجْنَادِی فِی نَفْسِی أَهْلَ مِصْرَ فَأَنْتَ مَحْقُوقٌ أَنْ تُخَالِفَ عَلَى نَفْسِكَ وَ أَنْ تُنَافِحَ عَنْ دِینِكَ وَ لَوْ لَمْ یَكُنْ لَكَ إِلاَّ سَاعَةٌ مِنَ اَلدَّهْرِ وَ لاَ تُسْخِطِ اَللَّهَ بِرِضَا أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ فَإِنَّ فِی اَللَّهِ خَلَفاً مِنْ غَیْرِهِ وَ لَیْسَ مِنَ اَللَّهِ خَلَفٌ فِی غَیْرِهِ صَلِّ اَلصَّلاَةَ لِوَقْتِهَا اَلْمُؤَقَّتِ لَهَا وَ لاَ تُعَجِّلْ وَقْتَهَا لِفَرَاغٍ وَ لاَ تُؤَخِّرْهَا عَنْ وَقْتِهَا لاِشْتِغَالٍ وَ اِعْلَمْ أَنَّ كُلَّ شَیْ‏ءٍ مِنْ عَمَلِكَ تَبَعٌ لِصَلاَتِكَ وَ مِنْهُ فَإِنَّهُ لاَ سَوَاءَ إِمَامُ اَلْهُدَى وَ إِمَامُ اَلرَّدَى وَ وَلِیُّ اَلنَّبِیِّ وَ عَدُوُّ اَلنَّبِیِّ وَ لَقَدْ قَالَ لِی رَسُولُ اَللَّهِ ص إِنِّی لاَ أَخَافُ عَلَى أُمَّتِی مُؤْمِناً وَ لاَ مُشْرِكاً أَمَّا اَلْمُؤْمِنُ فَیَمْنَعُهُ اَللَّهُ بِإِیمَانِهِ وَ أَمَّا اَلْمُشْرِكُ فَیَقْمَعُهُ اَللَّهُ بِشِرْكِهِ وَ لَكِنِّی أَخَافُ عَلَیْكُمْ كُلَّ مُنَافِقِ اَلْجَنَانِ عَالِمِ اَللِّسَانِ یَقُولُ مَا تَعْرِفُونَ وَ یَفْعَلُ مَا تُنْكِرُونَ

27

عهدنامه‏اى از آن حضرت

به محمد بن ابى بكر ( 1 ) هنگامى كه او را حكومت مصر داد .

با ایشان فروتن باش و نرمخوى و گشاده‏رو . همه را یكسان بنگر . اگر یكى را به

[ 643 ]

گوشه چشم نگریستى به دیگرى رو در رو نگاه مكن تا بزرگان از تو نخواهند كه بر ناتوانان ستم كنى و ناتوانان از عدالت تو نومید نشوند . خداوند تعالى ،

شما بندگانش را از اعمالتان مى‏پرسد ، چه خرد باشد و چه كلان ، چه آشكار و چه پنهان . پس اگر عذاب كند از ستمكارى شماست ، و اگر ببخشاید از بزرگوارى اوست .

و بدانید ، اى بندگان خدا ، كه پرهیزگاران ، هم در این دنیاى زودگذر سود برند و هم در جهان آینده آخرت . آنها با مردم دنیا در كارهاى دنیوى شریك شدند و مردم دنیا با ایشان در كارهاى اخروى شریك نشدند . در دنیا زیستند ، نیكوترین زیستنها و از نعمت دنیا خوردند ، بهترین خوردنیها و از دنیا بهره‏مند شدند آنسان ، كه اهل ناز و نعمت بهره‏مند شدند و از آن كامیاب گردیدند ، چونان كه جباران خودكامه كام گرفتند . سپس ، رخت به جهان دیگر كشیدند با ره توشه‏اى كه آنان را به مقصد رسانید و با سودایى كه سود فراوانشان داد . لذت زهد را در دنیا چشیدند و یقین كردند كه در آخرت در جوار خداوندند . اگر دست به دعا بردارند ، دستشان را واپس نگرداند و بهره‏شان از خوشى و آسایش نقصان نگیرد .

اى بندگان خدا ، از مرگ و نزدیكى آن بترسید و ساز و برگ آن مهیا دارید ، زیرا مرگ كارى بزرگ و حادثه‏اى خطیر را با خود آورد . مرگ یا هر چه مى‏آورد خیر است كه با آن شرّى همراه نیست یا شرّى است كه در آن از خیر نشانى نیست . چه كسى به بهشت نزدیكتر از كسى است كه براى بهشت كار مى‏كند ؟ و چه كسى به دوزخ نزدیكتر از كسى است كه براى دوزخ كار مى‏كند ؟ مرگ در پى شماست . اگر بایستید ،

مى‏گیردتان و اگر بگریزید ، باز هم به شما مى‏رسد . از سایه‏هایتان به شما نزدیكتر است ، مرگ بر پیشانیهایتان بسته است و دنیا از پشت سرتان چون بساطى پیچیده مى‏شود .

از آتشى كه ژرفاى آن بسیار است و گرمایش سخت است و شكنجه‏اش تازه

[ 645 ]

است ، بترسید . خانه‏اى كه در آن نشانى از شفقت و بخشش نیست ، به نداى كسى گوش فرا ندهند و گرهى از اندوه كسى نمى‏گشایند .

اگر توانستید كه میان شدّت خوفتان از خدا و حسن ظن به او جمع كنید ، چنین كنید . زیرا بنده خدا باید حسن ظنش به خدا به قدر خوفش از او باشد . از میان بندگان خدا ، كسانى حسن ظنشان به خدا بیشتر است كه خوفشان بیشتر باشد .

و بدان ، اى محمد بن ابى بكر ، تو را بزرگترین سپاهیانم ، یعنى مردم مصر ، والى گردانیدم ، پس موظّف هستى كه با نفس خود مخالفت كنى و از دین خویش حمایت نمایى . حتى اگر یك ساعت از زندگیت در این جهان باقى نمانده باشد . براى خشنودى یكى از آفریدگان خدا را به خشم میاور . زیرا خشنودى خدا جانشین هر چیز شود و چیزى جانشین خشنودى خدا نشود .

نماز را در وقتى كه برایش معین شده به جاى آر و به سبب فراغت از كار نماز را پیش مینداز و به سبب اشتغال به كارهاى دیگر نماز را به تأخیر میفكن و باید كه همه كارهاى تو تابع نماز تو باشد .

هم از این عهدنامه

برابر نیستید ، پیشوایى كه مردم را به هدایت خواند و پیشوایى ، كه به گمراهى دعوت كند . رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) فرمود كه من بر امت خود از مؤمن و مشرك باك ندارم ، زیرا مؤمن را خدا به سبب ایمانش باز مى‏دارد و مشرك را به سبب شركش سركوب مى‏سازد ، ولى بر شما از آنكه به دل منافق است و به گفتار عالم ، مى‏ترسم كه چیزهایى مى‏گوید كه مى‏پسندید و كارهایى مى‏كند كه نمى‏پسندید .


[ 26 ] و من عهد له ع إلى بعض عماله و قد بعثه على الصدقة

أَمَرَهُ بِتَقْوَى اَللَّهِ فِی سَرَائِرِ أَمْرِهِ وَ خَفِیَّاتِ عَمَلِهِ حَیْثُ لاَ شَهِیدَ غَیْرُهُ وَ لاَ وَكِیلَ دُونَهُ وَ أَمَرَهُ أَلاَّ یَعْمَلَ بِشَیْ‏ءٍ مِنْ طَاعَةِ اَللَّهِ فِیمَا ظَهَرَ فَیُخَالِفَ إِلَى غَیْرِهِ فِیمَا أَسَرَّ وَ مَنْ لَمْ یَخْتَلِفْ سِرُّهُ وَ عَلاَنِیَتُهُ وَ فِعْلُهُ وَ مَقَالَتُهُ فَقَدْ أَدَّى اَلْأَمَانَةَ وَ أَخْلَصَ اَلْعِبَادَةَ وَ أَمَرَهُ أَلاَّ یَجْبَهَهُمْ وَ لاَ یَعْضَهَهُمْ وَ لاَ یَرْغَبَ عَنْهُمْ تَفَضُّلاً بِالْإِمَارَةِ عَلَیْهِمْ فَإِنَّهُمُ اَلْإِخْوَانُ فِی اَلدِّینِ وَ اَلْأَعْوَانُ عَلَى اِسْتِخْرَاجِ اَلْحُقُوقِ وَ إِنَّ لَكَ فِی هَذِهِ اَلصَّدَقَةِ نَصِیباً مَفْرُوضاً وَ حَقّاً مَعْلُوماً وَ شُرَكَاءَ أَهْلَ مَسْكَنَةٍ وَ ضُعَفَاءَ ذَوِی فَاقَةٍ وَ إِنَّا مُوَفُّوكَ حَقَّكَ فَوَفِّهِمْ حُقُوقَهُمْ وَ إِلاَّ تَفْعَلْ فَإِنَّكَ مِنْ أَكْثَرِ اَلنَّاسِ خُصُوماً یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ وَ بُؤْسَى لِمَنْ خَصْمُهُ عِنْدَ اَللَّهِ اَلْفُقَرَاءُ وَ اَلْمَسَاكِینُ وَ اَلسَّائِلُونَ وَ اَلْمَدْفُوعُونَ وَ اَلْغَارِمُونَ وَ اِبْنُ اَلسَّبِیلِ وَ مَنِ اِسْتَهَانَ بِالْأَمَانَةِ وَ رَتَعَ فِی اَلْخِیَانَةِ وَ لَمْ یُنَزِّهْ نَفْسَهُ وَ دِینَهُ عَنْهَا فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ اَلذُّلَّ وَ اَلْخِزْیَ فِی اَلدُّنْیَا وَ هُوَ فِی اَلْآخِرَةِ أَذَلُّ وَ أَخْزَى وَ إِنَّ أَعْظَمَ اَلْخِیَانَةِ خِیَانَةُ اَلْأُمَّةِ وَ أَفْظَعَ اَلْغِشِّ غِشُّ اَلْأَئِمَّةِ وَ اَلسَّلاَمُ


26

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به یكى از كارگزاران خود هنگامى كه او را براى گردآورى زكات فرستاد .

او را به ترس از خدا فرمان مى‏دهم ، چه در امور نهانى و چه اعمال پوشیده از

[ 641 ]

نظرها . جایى كه جز خداى ناظر اعمال او نیست و جز خداى كارسازى نبود .

فرمانش مى‏دهم كه به آشكارا اطاعت خداوند نكند و در نهان كارى به خلاف آن . زیرا كسى كه نهان و آشكارش و گفتار و كردارش یكى باشد ، امانت خدا را ادا كرده و در عبادتش اخلاص ورزیده . او را فرمان مى‏دهم كه مردم را نرنجاند و دروغگویشان نخواند و تهمت ننهد . و به این دستاویز كه بر آنان امارت دارد ، روى از ایشان برمتابد . زیرا آنها برادران دینى او و در گرفتن حقوق خداوند یاران او هستند . تو را در این صدقه نصیبى است ثابت و حقى است معلوم و نیز مسكینان و ناتوانان و بینوایان با تو شریك‏اند . من حق تو را بتمامى مى‏پردازم ، تو نیز ، حق آنان را بتمامى بپرداز . كه اگر چنین نكنى در روز جزا مدعیان تو از همه بیش است و بدا به حال كسى كه مدعیانش ، در پیشگاه عدل الهى ، فقیران و مسكینان و سائلان و رانده‏شدگان و وامداران و در راه ماندگان باشند . هر كه امانت را بى‏ارج شمارد و در مزرع خیانت چرد و خود و دین خود را از لوث آن پاكیزه نسازد ، خود را در دنیا گرفتار خوارى و رسوایى ساخته و در آخرت خوارتر و رسواتر است . بزرگترین خیانت ،

خیانت به مسلمانان است و بزرگترین دغلكارى ، دغلكارى با پیشوایان . والسلام .



[ 25 ] و من وصیة له ع كان یكتبها لمن یستعمله على الصدقات قال الشریف و إنما ذكرنا هنا جملا لیعلم بها أنه علیه السلام كان یقیم عماد الحق و یشرع أمثلة العدل فی صغیر الأمور و كبیرها و دقیقها و جلیلها

اِنْطَلِقْ عَلَى تَقْوَى اَللَّهِ وَحْدَهُ لاَ شَرِیكَ لَهُ وَ لاَ تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً وَ لاَ تَجْتَازَنَّ عَلَیْهِ كَارِهاً وَ لاَ تَأْخُذَنَّ مِنْهُ أَكْثَرَ مِنْ حَقِّ اَللَّهِ فِی مَالِهِ فَإِذَا قَدِمْتَ عَلَى اَلْحَیِّ فَانْزِلْ بِمَائِهِمْ مِنْ غَیْرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْیَاتَهُمْ ثُمَّ اِمْضِ إِلَیْهِمْ بِالسَّكِینَةِ وَ اَلْوَقَارِ حَتَّى تَقُومَ بَیْنَهُمْ فَتُسَلِّمَ عَلَیْهِمْ وَ لاَ تُخْدِجْ بِالتَّحِیَّةِ لَهُمْ ثُمَّ تَقُولَ عِبَادَ اَللَّهِ أَرْسَلَنِی إِلَیْكُمْ وَلِیُّ اَللَّهِ وَ خَلِیفَتُهُ لِآخُذَ مِنْكُمْ حَقَّ اَللَّهِ فِی أَمْوَالِكُمْ فَهَلْ لِلَّهِ فِی أَمْوَالِكُمْ مِنْ حَقٍّ فَتُؤَدُّوهُ إِلَى وَلِیِّهِ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ لاَ فَلاَ تُرَاجِعْهُ وَ إِنْ أَنْعَمَ لَكَ مُنْعِمٌ فَانْطَلِقْ مَعَهُ مِنْ غَیْرِ أَنْ تُخِیفَهُ أَوْ تُوعِدَهُ أَوْ تَعْسِفَهُ أَوْ تُرْهِقَهُ فَخُذْ مَا أَعْطَاكَ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ فَإِنْ كَانَ لَهُ مَاشِیَةٌ أَوْ إِبِلٌ فَلاَ تَدْخُلْهَا إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَإِنَّ أَكْثَرَهَا لَهُ فَإِذَا أَتَیْتَهَا فَلاَ تَدْخُلْ عَلَیْهَا دُخُولَ مُتَسَلِّطٍ عَلَیْهِ وَ لاَ عَنِیفٍ بِهِ وَ لاَ تُنَفِّرَنَّ بَهِیمَةً وَ لاَ تُفْزِعَنَّهَا وَ لاَ تَسُوأَنَّ صَاحِبَهَا فِیهَا وَ اِصْدَعِ اَلْمَالَ صَدْعَیْنِ ثُمَّ خَیِّرْهُ فَإِذَا اِخْتَارَ فَلاَ تَعْرِضَنَّ لِمَا اِخْتَارَهُ ثُمَّ اِصْدَعِ اَلْبَاقِیَ صَدْعَیْنِ ثُمَّ خَیِّرْهُ فَإِذَا اِخْتَارَ فَلاَ تَعْرِضَنَّ لِمَا اِخْتَارَهُ فَلاَ تَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى یَبْقَى مَا فِیهِ وَفَاءٌ لِحَقِّ اَللَّهِ فِی مَالِهِ فَاقْبِضْ حَقَّ اَللَّهِ مِنْهُ فَإِنِ اِسْتَقَالَكَ فَأَقِلْهُ ثُمَّ اِخْلِطْهُمَا ثُمَّ اِصْنَعْ مِثْلَ اَلَّذِی صَنَعْتَ أَوَّلاً حَتَّى تَأْخُذَ حَقَّ اَللَّهِ فِی مَالِهِ وَ لاَ تَأْخُذَنَّ عَوْداً وَ لاَ هَرِمَةً وَ لاَ مَكْسُورَةً وَ لاَ مَهْلُوسَةً وَ لاَ ذَاتَ عَوَارٍ وَ لاَ تَأْمَنَنَّ عَلَیْهَا إِلاَّ مَنْ تَثِقُ بِدِینِهِ رَافِقاً بِمَالِ اَلْمُسْلِمِینَ حَتَّى یُوَصِّلَهُ إِلَى وَلِیِّهِمْ فَیَقْسِمَهُ بَیْنَهُمْ وَ لاَ تُوَكِّلْ بِهَا إِلاَّ نَاصِحاً شَفِیقاً وَ أَمِیناً حَفِیظاً غَیْرَ مُعْنِفٍ وَ لاَ مُجْحِفٍ وَ لاَ مُلْغِبٍ وَ لاَ مُتْعِبٍ ثُمَّ اُحْدُرْ إِلَیْنَا مَا اِجْتَمَعَ عِنْدَكَ نُصَیِّرْهُ حَیْثُ أَمَرَ اَللَّهُ بِهِ فَإِذَا أَخَذَهَا أَمِینُكَ فَأَوْعِزْ إِلَیْهِ أَلاَّ یَحُولَ بَیْنَ نَاقَةٍ وَ بَیْنَ فَصِیلِهَا وَ لاَ یَمْصُرَ لَبَنَهَا فَیَضُرَّ فَیُضِرَّ ذَلِكَ بِوَلَدِهَا وَ لاَ یَجْهَدَنَّهَا رُكُوباً وَ لْیَعْدِلْ بَیْنَ صَوَاحِبَاتِهَا فِی ذَلِكَ وَ بَیْنَهَا وَ لْیُرَفِّهْ عَلَى اَللاَّغِبِ وَ لْیَسْتَأْنِ بِالنَّقِبِ وَ اَلظَّالِعِ وَ لْیُورِدْهَا مَا تَمُرُّ بِهِ مِنَ اَلْغُدُرِ وَ لاَ یَعْدِلْ بِهَا عَنْ نَبْتِ اَلْأَرْضِ إِلَى جَوَادِّ اَلطُّرُقِ وَ لْیُرَوِّحْهَا فِی اَلسَّاعَاتِ وَ لْیُمْهِلْهَا عِنْدَ اَلنِّطَافِ وَ اَلْأَعْشَابِ حَتَّى تَأْتِیَنَا بِإِذْنِ اَللَّهِ بُدَّناً مُنْقِیَاتٍ غَیْرَ مُتْعَبَاتٍ وَ لاَ مَجْهُودَاتٍ لِنَقْسِمَهَا عَلَى كِتَابِ اَللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ ص فَإِنَّ ذَلِكَ أَعْظَمُ لِأَجْرِكَ وَ أَقْرَبُ لِرُشْدِكَ إِنْ شَاءَ اَللَّهُ


[ 637 ]

25

سفارشى از آن حضرت ( ع )

آن را براى كسى مى‏نوشت كه به گرفتن زكاتش مى‏فرستاد . جمله‏هایى از آن را در اینجا مى‏آوریم تا همگان بدانند كه على ( ع ) ستون حق را برپاى مى‏داشت و نشانه‏هاى عدالت را در كارهاى خرد و كلان و كلى و جزئى آشكار مى‏نمود .

در حركت آى ، با پرهیزگارى و ترس از خداوندى كه یگانه است و او را شریكى نیست . زنهار ، مسلمانى را مترسانى و اگر خود نخواهد به سراغش مروى و بیش از آنچه حق خداوند است ، از او مستانى . چون به قبیله‏اى برسى بر سر آب آنها فرود آى و به خانه‏هایشان داخل مشو . آنگاه با آرامش و وقار به سوى ایشان رو تا به میانشان برسى . سلامشان كن و تحیّت گوى و در سلام و تحیّت امساك منماى . سپس ، بگوى كه اى بندگان خدا ، ولىّ خدا و خلیفه او مرا به نزد شما فرستاده تا سهمى را كه خدا در اموالتان دارد بستانم . آیا خدا را در اموالتان سهمى هست ، كه آن را به ولىّ خدا بپردازید ؟ اگر كسى گفت : نه ، به سراغش مرو و اگر كسى گفت : آرى ، بى‏آنكه او را بترسانى یا تهدیدش كنى ، یا بر او سخت گیرى ، یا به دشواریش افكنى ، به همراهش برو و آنچه از زر و سیم دهد ، بستان و اگر او را گاو و گوسفند و شتر باشد ، جز به اجازت صاحبانش به میان رمه مرو ، زیرا بیشتر آنها از آن اوست و چون به رمه چارپایان رسیدى ، مانند كسى مباش كه خود را بر صاحب آنها مسلط مى‏شمارد یا مى‏خواهد بر او سخت گیرد . چارپایى را رم مده و مترسان و صاحبش را در گرفتن آن مرنجان . پس مال را هر چه هست به دو بخش كن و صاحب مال را به گزینش یكى از آن دو بخش مخیّر گردان و در آنچه براى خود برمى‏گزیند ، متعرضش مشو . سپس ،

باقى را باز به دو بخش كن و باز او را در گرفتن یكى از آن دو بخش مخیر نماى و در آنچه براى خود برمى‏گزیند سرزنش منماى . و پیوسته چنین كن تا آن قسمت ، كه حق خداوند در آن است ، بر جاى ماند . پس سهم خدا را از او بستان و اگر پنداشت كه

[ 639 ]

مغبون شده و خواست آنگونه قسمت كردن را بر هم زند ، از او بپذیر و بار دیگر دو قسمت را یكى كن و باز قسمت از سر گیر . تا سهم خدا را از مال او معین كنى و بستانى . و ستور پیر و سالخورده و پاى و پشت شكسته و بیمار و لاغر و معیوب را مگیر .

و چون مال مسلمانان را مى‏فرستى ، آن را به كسى بسپار كه به دیندارى او مطمئن باشى تا آن را به ولىّ امر مسلمانان برساند و او میان مسلمانان قسمت نماید . و به نگهدارى آنها مگمار ، مگر مردى نیكخواه و مهربان و امین را كه نیكو نگهبانى كند . كسى كه با ستوران درشتى نكند و آنها را تند نراند و خسته‏شان نگرداند .

پس ، هر چه گرد آورده‏اى ، زود به نزد ما فرست تا ما نیز در جایى كه خداوند مقرر فرموده ، صرف نماییم .

چون امین تو ستوران زكات را گرفت ، از او بخواه كه در راه میان مادر و كره شیرخواره‏اش جدایى نیفكند و آن قدر آن را ندوشد كه كره‏اش را زیان رسد و با سوار شدن بر آنها خسته نكند و میان آن شتر كه بر آن سوار مى‏شود یا آن را مى‏دوشد و دیگر شترها عدالت ورزد . و چنان كند كه شتر خسته بیاساید و با شترى كه پایش مجروح شده و رفتن نتواند بمدارا رفتار كند و آنها را بر سر آبگیرها برد و آب دهد و از راههایى براند كه به علفزارها نزدیك باشد ، نه از راههاى خشك و عارى از گیاه ، و ساعتها مهلت آسایش دهد تا آب خورند یا علف بچرند . تا به اذن خدا آنها را به ما برساند ، فربه و پرتوان نه خسته و لاغر ، و ما آنها را ، چنانكه در كتاب خدا و سنت پیامبر ( صلى الله علیه و آله ) آمده ، تقسیم كنیم . اگر چنین كنى ، اجر تو بزرگ باشد و تو را به رستگارى ، ان شاء الله ، نزدیكتر سازد .