[ 45 ] و من كتاب له ع إلى عثمان بن حنیف الأنصاری و كان عامله على البصرة و قد بلغه أنه دعی إلى ولیمة قوم من أهلها فمضى إلیها قوله

أَمَّا بَعْدُ یَا اِبْنَ حُنَیْفٍ فَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّ رَجُلاً مِنْ فِتْیَةِ أَهْلِ اَلْبَصْرَةِ دَعَاكَ إِلَى مَأْدُبَةٍ فَأَسْرَعْتَ إِلَیْهَا تُسْتَطَابُ لَكَ اَلْأَلْوَانُ وَ تُنْقَلُ إِلَیْكَ اَلْجِفَانُ وَ مَا ظَنَنْتُ أَنَّكَ تُجِیبُ إِلَى طَعَامِ قَوْمٍ عَائِلُهُمْ مَجْفُوٌّ وَ غَنِیُّهُمْ مَدْعُوٌّ فَانْظُرْ إِلَى مَا تَقْضَمُهُ مِنْ هَذَا اَلْمَقْضَمِ فَمَا اِشْتَبَهَ عَلَیْكَ عِلْمُهُ فَالْفِظْهُ وَ مَا أَیْقَنْتَ بِطِیبِ وُجُوهِهِ فَنَلْ مِنْهُ أَلاَ وَ إِنَّ لِكُلِّ مَأْمُومٍ إِمَاماً یَقْتَدِی بِهِ وَ یَسْتَضِی‏ءُ بِنُورِ عِلْمِهِ أَلاَ وَ إِنَّ إِمَامَكُمْ قَدِ اِكْتَفَى مِنْ دُنْیَاهُ بِطِمْرَیْهِ وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَیْهِ أَلاَ وَ إِنَّكُمْ لاَ تَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ وَ لَكِنْ أَعِینُونِی بِوَرَعٍ وَ اِجْتِهَادٍ وَ عِفَّةٍ وَ سَدَادٍ فَوَاللَّهِ مَا كَنَزْتُ مِنْ دُنْیَاكُمْ تِبْراً وَ لاَ اِدَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً وَ لاَ أَعْدَدْتُ لِبَالِی ثَوْبِی طِمْراً وَ لاَ حُزْتُ مِنْ أَرْضِهَا شِبْراً وَ لاَ أَخَذْتُ مِنْهُ إِلاَّ كَقُوتِ أَتَانٍ دَبِرَةٍ وَ لَهِیَ فِی عَیْنِی أَوْهَى وَ أَوْهَنُ مِنْ عَفْصَةٍ مَقِرَةٍ بَلَى كَانَتْ فِی أَیْدِینَا فَدَكٌ مِنْ كُلِّ مَا أَظَلَّتْهُ اَلسَّمَاءُ فَشَحَّتْ عَلَیْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ وَ سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِینَ وَ نِعْمَ اَلْحَكَمُ اَللَّهُ وَ مَا أَصْنَعُ بِفَدَكٍ وَ غَیْرِ فَدَكٍ وَ اَلنَّفْسُ مَظَانُّهَا فِی غَدٍ جَدَثٌ تَنْقَطِعُ فِی ظُلْمَتِهِ آثَارُهَا وَ تَغِیبُ أَخْبَارُهَا وَ حُفْرَةٌ لَوْ زِیدَ فِی فُسْحَتِهَا وَ أَوْسَعَتْ یَدَا حَافِرِهَا لَأَضْغَطَهَا اَلْحَجَرُ وَ اَلْمَدَرُ وَ سَدَّ فُرَجَهَا اَلتُّرَابُ اَلْمُتَرَاكِمُ وَ إِنَّمَا هِیَ نَفْسِی أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَى لِتَأْتِیَ آمِنَةً یَوْمَ اَلْخَوْفِ اَلْأَكْبَرِ وَ تَثْبُتَ عَلَى جَوَانِبِ اَلْمَزْلَقِ وَ لَوْ شِئْتُ لاَهْتَدَیْتُ اَلطَّرِیقَ إِلَى مُصَفَّى هَذَا اَلْعَسَلِ وَ لُبَابِ هَذَا اَلْقَمْحِ وَ نَسَائِجِ هَذَا اَلْقَزِّ وَ لَكِنْ هَیْهَاتَ أَنْ یَغْلِبَنِی هَوَایَ وَ یَقُودَنِی جَشَعِی إِلَى تَخَیُّرِ اَلْأَطْعِمَةِ وَ لَعَلَّ بِالْحِجَازِ أَوْ اَلْیَمَامَةِ مَنْ لاَ طَمَعَ لَهُ فِی اَلْقُرْصِ وَ لاَ عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ أَوْ أَبِیتَ مِبْطَاناً وَ حَوْلِی بُطُونٌ غَرْثَى وَ أَكْبَادٌ حَرَّى أَوْ أَكُونَ كَمَا قَالَ اَلْقَائِلُ وَ حَسْبُكَ دَاءً أَنْ تَبِیتَ بِبِطْنَةٍ وَ حَوْلَكَ أَكْبَادٌ تَحِنُّ إِلَى اَلْقِدِّ أَ أَقْنَعُ مِنْ نَفْسِی بِأَنْ یُقَالَ هَذَا أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ لاَ أُشَارِكُهُمْ فِی مَكَارِهِ اَلدَّهْرِ أَوْ أَكُونَ أُسْوَةً لَهُمْ فِی جُشُوبَةِ اَلْعَیْشِ فَمَا خُلِقْتُ لِیَشْغَلَنِی أَكْلُ اَلطَّیِّبَاتِ كَالْبَهِیمَةِ اَلْمَرْبُوطَةِ هَمُّهَا عَلَفُهَا أَوِ اَلْمُرْسَلَةِ شُغُلُهَا تَقَمُّمُهَا تَكْتَرِشُ مِنْ أَعْلاَفِهَا وَ تَلْهُو عَمَّا یُرَادُ بِهَا أَوْ أُتْرَكَ سُدًى أَوْ أُهْمَلَ عَابِثاً أَوْ أَجُرَّ حَبْلَ اَلضَّلاَلَةِ أَوْ أَعْتَسِفَ طَرِیقَ اَلْمَتَاهَةِ وَ كَأَنِّی بِقَائِلِكُمْ یَقُولُ إِذَا كَانَ هَذَا قُوتُ اِبْنِ أَبِی طَالِبٍ فَقَدْ قَعَدَ بِهِ اَلضَّعْفُ عَنْ قِتَالِ اَلْأَقْرَانِ وَ مُنَازَلَةِ اَلشُّجْعَانِ أَلاَ وَ إِنَّ اَلشَّجَرَةَ اَلْبَرِّیَّةَ أَصْلَبُ عُوداً وَ اَلرَّوَاتِعَ اَلْخَضِرَةَ أَرَقُّ جُلُوداً وَ اَلنَّابِتَاتِ اَلْعِذْیَةَ أَقْوَى وَقُوداً وَ أَبْطَأُ خُمُوداً وَ أَنَا مِنْ رَسُولِ اَللَّهِ كَالضَّوْءِ مِنَ اَلضَّوْءِ وَ اَلذِّرَاعِ مِنَ اَلْعَضُدِ وَ اَللَّهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ اَلْعَرَبُ عَلَى قِتَالِی لَمَا وَلَّیْتُ عَنْهَا وَ لَوْ أَمْكَنَتِ اَلْفُرَصُ مِنْ رِقَابِهَا لَسَارَعْتُ إِلَیْهَا وَ سَأَجْهَدُ فِی أَنْ أُطَهِّرَ اَلْأَرْضَ مِنْ هَذَا اَلشَّخْصِ اَلْمَعْكُوسِ وَ اَلْجِسْمِ اَلْمَرْكُوسِ حَتَّى تَخْرُجَ اَلْمَدَرَةُ مِنْ بَیْنِ حَبِّ اَلْحَصِیدِ وَ مِنْ هَذَا اَلْكِتَابِ وَ هُوَ آخِرُهُ إِلَیْكِ عَنِّی یَا دُنْیَا فَحَبْلُكِ عَلَى غَارِبِكِ قَدِ اِنْسَلَلْتُ مِنْ مَخَالِبِكِ وَ أَفْلَتُّ مِنْ حَبَائِلِكِ وَ اِجْتَنَبْتُ اَلذَّهَابَ فِی مَدَاحِضِكِ أَیْنَ اَلْقُرُونُ اَلَّذِینَ غَرَرْتِهِمْ بِمَدَاعِبِكِ أَیْنَ اَلْأُمَمُ اَلَّذِینَ فَتَنْتِهِمْ بِزَخَارِفِكِ فَهَا هُمْ رَهَائِنُ اَلْقُبُورِ وَ مَضَامِینُ اَللُّحُودِ وَ اَللَّهِ لَوْ كُنْتِ شَخْصاً مَرْئِیّاً وَ قَالَباً حِسِّیّاً لَأَقَمْتُ عَلَیْكِ حُدُودَ اَللَّهِ فِی عِبَادٍ غَرَرْتِهِمْ بِالْأَمَانِیِّ وَ أُمَمٍ أَلْقَیْتِهِمْ فِی اَلْمَهَاوِی وَ مُلُوكٍ أَسْلَمْتِهِمْ إِلَى اَلتَّلَفِ وَ أَوْرَدْتِهِمْ مَوَارِدَ اَلْبَلاَءِ إِذْ لاَ وِرْدَ وَ لاَ صَدَرَ هَیْهَاتَ مَنْ وَطِئَ دَحْضَكِ زَلِقَ وَ مَنْ رَكِبَ لُجَجَكِ غَرِقَ وَ مَنِ اِزْوَرَّ عَنْ حَبَائِلِكِ وُفِّقَ وَ اَلسَّالِمُ مِنْكِ لاَ یُبَالِی إِنْ ضَاقَ بِهِ مُنَاخُهُ وَ اَلدُّنْیَا عِنْدَهُ كَیَوْمٍ حَانَ اِنْسِلاَخُهُ اُعْزُبِی عَنِّی فَوَاللَّهِ لاَ أَذِلُّ لَكِ فَتَسْتَذِلِّینِی وَ لاَ أَسْلَسُ لَكِ فَتَقُودِینِی وَ اَیْمُ اَللَّهِ یَمِیناً أَسْتَثْنِی فِیهَا بِمَشِیئَةِ اَللَّهِ لَأَرُوضَنَّ نَفْسِی رِیَاضَةً تَهِشُّ مَعَهَا إِلَى اَلْقُرْصِ إِذَا قَدَرْتُ عَلَیْهِ مَطْعُوماً وَ تَقْنَعُ بِالْمِلْحِ مَأْدُوماً وَ لَأَدَعَنَّ مُقْلَتِی كَعَیْنِ مَاءٍ نَضَبَ مَعِینُهَا مُسْتَفْرِغَةً دُمُوعَهَا أَ تَمْتَلِئُ اَلسَّائِمَةُ مِنْ رِعْیِهَا فَتَبْرُكَ وَ تَشْبَعُ اَلرَّبِیضَةُ مِنْ عُشْبِهَا فَتَرْبِضَ وَ یَأْكُلُ عَلِیٌّ مِنْ زَادِهِ فَیَهْجَعَ قَرَّتْ إِذاً عَیْنُهُ إِذَا اِقْتَدَى بَعْدَ اَلسِّنِینَ اَلْمُتَطَاوِلَةِ بِالْبَهِیمَةِ اَلْهَامِلَةِ وَ اَلسَّائِمَةِ اَلْمَرْعِیَّةِ طُوبَى لِنَفْسٍ أَدَّتْ إِلَى رَبِّهَا فَرْضَهَا وَ عَرَكَتْ بِجَنْبِهَا بُؤْسَهَا وَ هَجَرَتْ فِی اَللَّیْلِ غُمْضَهَا حَتَّى إِذَا غَلَبَ اَلْكَرَى عَلَیْهَا اِفْتَرَشَتْ أَرْضَهَا وَ تَوَسَّدَتْ كَفَّهَا فِی مَعْشَرٍ أَسْهَرَ عُیُونَهُمْ خَوْفُ مَعَادِهِمْ وَ تَجَافَتْ عَنْ مَضَاجِعِهِمْ جُنُوبُهُمْ وَ هَمْهَمَتْ بِذِكْرِ رَبِّهِمْ شِفَاهُهُمْ وَ تَقَشَّعَتْ بِطُولِ اِسْتِغْفَارِهِمْ ذُنُوبُهُمْ أُولئِكَ حِزْبُ اَللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اَللَّهِ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ فَاتَّقِ اَللَّهَ یَا اِبْنَ حُنَیْفٍ وَ لْتَكْفُفْ أَقْرَاصُكَ لِیَكُونَ مِنَ اَلنَّارِ خَلاَصُكَ

[ 701 ]

45

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به عثمان بن حنیف كه عامل او در بصره بود ، وقتى كه شنید به مهمانى قومى از مردم بصره دعوت شده و به آنجا رفته است .

اما بعد . اى پسر حنیف به من خبر رسیده كه مردى از جوانان بصره تو را به سورى فرا خوانده و تو نیز بدانجا شتافته‏اى . سفره‏اى رنگین برایت افكنده و كاسه‏ها پیشت نهاده . هرگز نمى‏پنداشتم كه تو دعوت مردمى را اجابت كنى كه بینوایان را از در مى‏رانند و توانگران را بر سفره مى‏نشانند . بنگر كه در خانه این كسان چه مى‏خورى ، هر چه را در حلال بودن آن تردید دارى از دهان بیفكن و آنچه را ، كه یقین دارى كه از راه حلال به دست آمده است ، تناول نماى .

بدان ، كه هر كس را امامى است كه بدو اقتدا مى‏كند و از نور دانش او فروغ مى‏گیرد . اینك امام شما از همه دنیایش به پیرهنى و ازارى و از همه طعامهایش به دو قرص نان اكتفا كرده است . البته شما را یاراى آن نیست كه چنین كنید ، ولى مرا به پارسایى و مجاهدت و پاكدامنى و درستى خویش یارى دهید . به خدا سوگند ، از دنیاى شما پاره زرى نیندوخته‏ام و از همه غنایم آن مالى ذخیره نكرده‏ام . و به جاى این جامه ، كه اینك كهنه شده است ، جامه‏اى دیگر آماده نساخته‏ام .

آرى ، در دست ما از آنچه آسمان بر آن سایه افكنده است ، « فدكى » بود كه قومى بر آن بخل ورزیدند و قومى دیگر از سر آن گذشتند و بهترین داور خداوند است . فدك و جز فدك را چه مى‏خواهم ؟ كه فردا میعاد آدمى گور است . در تاریكى آن آثارش محو مى‏شود و آوازه‏اش خاموش مى‏گردد . حفره‏اى كه هر چه فراخش سازند یا گور كن بر وسعتش افزاید ، سنگ و كلوخ تن آدمى را خواهد فشرد و

[ 703 ]

روزنه‏هایش را توده‏هاى خاك فرو خواهد بست . و من امروز نفس خود را به تقوا مى‏پرورم تا فردا ، در آن روز وحشت بزرگ ، ایمن باشد و بر لبه آن پرتگاه لغزنده استوار ماند .

اگر بخواهم به عسل مصفا و مغز گندم و جامه‏هاى ابریشمین ، دست مى‏یابم .

ولى ، هیهات كه هواى نفس بر من غلبه یابد و آزمندى من مرا به گزینش طعامها بكشد و حال آنكه ، در حجاز یا در یمامه بینوایى باشد كه به یافتن قرص نانى امید ندارد و هرگز مزه سیرى را نچشیده باشد . یا شب با شكم انباشته از غذا سر بر بالین نهم و در اطراف من شكمهایى گرسنه و جگرهایى تشنه باشد . آیا چنان باشم كه شاعر گوید :

و حسبك داء آن تبیت ببطنة و حولك اكباد تحنّ الى القدّ « تو را این درد بس كه شب با شكم سیر بخوابى و در اطراف تو گرسنگانى باشند در آرزوى پوست بزغاله‏اى » آیا به همین راضى باشم كه مرا امیر المؤمنین گویند و با مردم در سختیهاى روزگارشان مشاركت نداشته باشم ؟ یا آنكه در سختى زندگى مقتدایشان نشوم ؟ مرا براى آن نیافریده‏اند كه چون چارپایان در آغل بسته كه همه مقصد و مقصودشان نشخوار علف است ، غذاهاى لذیذ و دلپذیر به خود مشغولم دارد یا همانند آن حیوان رها گشته باشم كه تا چیزى بیابد و شكم از آن پر كند ، خاكروبه‏ها را به هم مى‏زند و غافل از آن است كه از چه روى فربهش مى‏سازند . و مرا نیافریده‏اند كه بى‏فایده‏ام واگذارند ، یا بیهوده‏ام انگارند ، یا گمراهم خواهند و در طریق حیرت سرگردانم پسندند ؟

گویى یكى از شما را مى‏بینم كه مى‏گوید ، اگر قوت پسر ابو طالب چنین است ،

باید كه ناتوانیش از پاى بیفكند و از نبرد با هماوردان و كوشیدن با دلیران بازش دارد .

بدانید ، كه آن درخت كه در بیابانها پرورش یافته ، چوبى سخت‏تر دارد و بوته‏هاى

[ 705 ]

سرسبز و لطیف ، پوستى بس نازك . آرى ، درختان بیابانى را به هنگام سوختن ،

شعله نیرومندتر باشد و آتش بیشتر . من و رسول خدا ، مانند دو شاخه‏ایم كه از یك تنه روییده باشند و نسبت به هم چون ساعد و بازو هستیم . به خدا سوگند ، كه اگر همه اعراب پشت به پشت هم دهند و به نبرد من برخیزند ، روى برنخواهم تافت و اگر فرصت به چنگ آید به جنگ بر مى‏خیزم و مى‏كوشم تا زمین را از این شخص تبهكار كج اندیش پاكیزه سازم . چنانكه گندم را پاك كنند و دانه‏هاى كلوخ را از آن بیرون اندازند .

اى دنیا از من دور شو ، افسارت را به پشتت افكندم . من خود را از چنگالهایت رها كردم و از دامهایت بیرون افكندم و از آن پرتگاهها كه بر سر راه من كنده‏اى اجتناب كرده‏ام . آن گردن فرازانى كه با دلیریهایت فریفتى ، اكنون كجایند ؟ آن مردمى ،

كه به زرق و برقهایت مفتون ساختى ، چه شدند ؟ آرى همه در گور خفته‏اند . به خدا سوگند ، اگر تو موجودى مجسم بودى و پیكرى محسوس ، به خاطر آن گروه از بندگان خدا كه به سراب آرزوها فریفته‏اى و آنها را در گودالهایى كه بر سر راهشان تعبیه كرده‏اى ، سرنگون ساخته‏اى و پادشاهانى كه به ورطه نابودى سپرده‏اى و به آبشخور بلا آنجا كه هیچكس را از آن بازگشتنى نیست كشیده‏اى ، حد خد را بر تو جارى مى‏ساختم . فسوسا كه هر كس بر لغزشگاه تو پاى نهاد ، سرنگون شد و هركس كشتى بر گرداب تو راند ، غرقه گشت و هر كه از چنبر تو سر بیرون كشید ، پیروز شد .

آنكه از تو در امان مانده ، باكى از آن ندارد كه روزگار بر او تنگ گیرد ، زیرا دنیا در نظر او روزى است بر آستان غروب . از نزد من دور شو ، در برابر تو سر فرود نمى‏آورم كه بر من سرورى جویى و زمام كارم را به دست تو نسپارم كه هر جا كه خواهى مرا بكشى . به خدا سوگند تا مشیت خداوند چه باشد كه نفس خویش را چنان پرورش دهم كه چون قرص نانى یابد شادمان شود و به جاى هر نانخورش به نمك قناعت ورزد . و چشمانم را چنان به گریه وادارم كه سرچشمه اشكش بخشكد و سرشكش به پایان رسد . آیا شتر ، شكم را به چرا انباشته است . و اینك به قرارگاه خود مى‏رود ؟ یا آن گوسفند از علف اشباع گشته و اینك به آغل خود روى مى‏نهد ؟

[ 707 ]

آیا على نیز سیر شده و اینك از تلاش باز ایستاده است ؟ اگر على پس از سالیان دراز به آن گوسفند یا شتر رها شده در علفزار ، شباهت یافته باشد ، چشمش روشن باد .

خوشا به حال كسى كه وظیفه خود را نسبت به پروردگارش گزارده باشد و در بلاى خویش صابر باشد و شب هنگام خواب را بر چشم خود حرام كند ، یا چون خواب بر او غلبه كند ، زمین را نهالى و دستهاى خود را بالش سازد . در میان مردمى كه از وحشت قیامت شب را زنده داشته‏اند و از جامه خواب دورى گزیده‏اند و لبهایشان به ذكر پروردگارشان مى‏جنبد و گناهانشان در اثر آمرزش خواستن فراوانشان ناچیز گشته است . « اینان حزب خداوندند و حزب خداوند رستگارند . » 1 پس اى پسر حنیف ، از خدا بترس . به همان چند قرص نان اكتفا كن تا از آتش رهایى یابى .


[ 43 ] و من كتاب له ع إلى مصقلة بن هبیرة الشیبانی و هو عامله على أردشیرخرة

بَلَغَنِی عَنْكَ أَمْرٌ إِنْ كُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ إِلَهَكَ وَ عَصَیْتَ إِمَامَكَ أَنَّكَ تَقْسِمُ فَیْ‏ءَ اَلْمُسْلِمِینَ اَلَّذِی حَازَتْهُ رِمَاحُهُمْ وَ خُیُولُهُمْ وَ أُرِیقَتْ عَلَیْهِ دِمَاؤُهُمْ فِیمَنِ اِعْتَامَكَ مِنْ أَعْرَابِ قَوْمِكَ فَوَالَّذِی فَلَقَ اَلْحَبَّةَ وَ بَرَأَ اَلنَّسَمَةَ لَئِنْ كَانَ ذَلِكَ حَقّاً لَتَجِدَنَّ لَكَ عَلَیَّ هَوَاناً وَ لَتَخِفَّنَّ عِنْدِی مِیزَاناً فَلاَ تَسْتَهِنْ بِحَقِّ رَبِّكَ وَ لاَ تُصْلِحْ دُنْیَاكَ بِمَحْقِ دِینِكَ فَتَكُونَ مِنَ اَلْأَخْسَرِینَ أَعْمَالاً أَلاَ وَ إِنَّ حَقَّ مَنْ قِبَلَكَ وَ قِبَلَنَا مِنَ اَلْمُسْلِمِینَ فِی قِسْمَةِ هَذَا اَلْفَیْ‏ءِ سَوَاءٌ یَرِدُونَ عِنْدِی عَلَیْهِ وَ یَصْدُرُونَ عَنْهُ


43

از نامه آن حضرت ( ع )

به مصقلة بن هبیره شیبانى كه عامل او در اردشیر خره بود

از تو خبرى به من رسیده ، كه اگر چنان كرده باشى ، خداى خود را به خشم آورده‏اى و امام خود را غضبناك كرده‏اى . تو غنایم جنگى مسلمانان را كه به نیروى نیزه‏ها و اسبانشان گرد آمده است و بر سر آنها خونها ریخته شده ، به جماعتى از عربهاى قوم خود ، كه تو را اختیار كرده‏اند ، بخشیده‏اى . سوگند به كسى كه دانه را شكافته و جانداران را آفریده ، اگر این سخن راست باشد ، از ارج خود در نزد من فرو كاسته‏اى و كفه اعتبار خود را سبك كرده‏اى . پس حقیقت پروردگارت را سهل مینگار و خوار مدان و دنیایت را به نابودى دینت آباد مگردان . كه در زمره زیانكارترین مردم در روز رستاخیز خواهى بود .

بدان ، كه مسلمانانى كه در نزد تو هستند ، یا در نزد ما هستند ، سهمشان از این

[ 699 ]

غنیمت برابر است . براى گرفتن سهم خود نزد من مى‏آیند و چون بگیرند ، باز مى‏گردند .



[ 42 ] و من كتاب له ع إلى عمر بن أبی سلمة المخزومی و كان عامله على البحرین فعزله و استعمل نعمان بن عجلان

الزّرقی مكانه أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی قَدْ وَلَّیْتُ اَلنُّعْمَانَ بْنِ عَجْلاَنَ اَلزُّرَقِیَّ عَلَى اَلْبَحْرَیْنِ وَ نَزَعْتُ یَدَكَ بِلاَ ذَمٍّ لَكَ وَ لاَ تَثْرِیبٍ عَلَیْكَ فَلَقَدْ أَحْسَنْتَ اَلْوِلاَیَةَ وَ أَدَّیْتَ اَلْأَمَانَةَ فَأَقْبِلْ غَیْرَ ظَنِینٍ وَ لاَ مَلُومٍ وَ لاَ مُتَّهَمٍ وَ لاَ مَأْثُومٍ فَلَقَدْ أَرَدْتُ اَلْمَسِیرَ إِلَى ظَلَمَةِ أَهْلِ اَلشَّامِ وَ أَحْبَبْتُ أَنْ تَشْهَدَ مَعِی فَإِنَّكَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَى جِهَادِ اَلْعَدُوِّ وَ إِقَامَةِ عَمُودِ اَلدِّینِ إِنْ شَاءَ اَللَّهُ


[ 697 ]

42

نامه آن حضرت ( ع )

به عمر بن ابى سلمه مخزومى كه عامل آن حضرت در بحرین بود . او را عزل كرده و نعمان بن عجلان زرقى را به جاى او برگماشته است .

اما بعد . من نعمان بن عجلان زرقى را بر بحرین امارت دادم و تو را ، بى‏آنكه بر تو نكوهشى و سرزنشى باشد ، از آنجا برداشتم . تو وظیفه خویش در امارت ،

نیك ، به جاى آوردى و امانتى را كه به تو سپرده بودم ، نیك ادا كردى . اینك به نزد من بیا . نه به تو بدگمانم و نه تو را ملامت مى‏كنم و نه متهم هستى و نه گنهكار .

مى‏خواهم بر ستمكاران شامى بتازم و دوست دارم كه تو هم با من باشى . زیرا از كسانى هستى كه در جهاد با دشمن و برپاى نگهداشتن دین به تو پشتگرم توان شد .

ان شاء الله .



[ 41 ] و من كتاب له ع إلى بعض عماله

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی كُنْتُ أَشْرَكْتُكَ فِی أَمَانَتِی وَ جَعَلْتُكَ شِعَارِی وَ بِطَانَتِی وَ لَمْ یَكُنْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِی أَوْثَقَ مِنْكَ فِی نَفْسِی لِمُوَاسَاتِی وَ مُوَازَرَتِی وَ أَدَاءِ اَلْأَمَانَةِ إِلَیَّ فَلَمَّا رَأَیْتَ اَلزَّمَانَ عَلَى اِبْنِ عَمِّكَ قَدْ كَلِبَ وَ اَلْعَدُوَّ قَدْ حَرِبَ وَ أَمَانَةَ اَلنَّاسِ قَدْ خَزِیَتْ وَ هَذِهِ اَلْأُمَّةَ قَدْ فَنَكَتْ وَ شَغَرَتْ قَلَبْتَ لاِبْنِ عَمِّكَ ظَهْرَ اَلْمِجَنِّ فَفَارَقْتَهُ مَعَ اَلْمُفَارِقِینَ وَ خَذَلْتَهُ مَعَ اَلْخَاذِلِینَ وَ خُنْتَهُ مَعَ اَلْخَائِنِینَ فَلاَ اِبْنَ عَمِّكَ آسَیْتَ وَ لاَ اَلْأَمَانَةَ أَدَّیْتَ وَ كَأَنَّكَ لَمْ تَكُنِ اَللَّهَ تُرِیدُ بِجِهَادِكَ وَ كَأَنَّكَ لَمْ تَكُنْ عَلَى بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَ كَأَنَّكَ إِنَّمَا كُنْتَ تَكِیدُ هَذِهِ اَلْأُمَّةَ عَنْ دُنْیَاهُمْ وَ تَنْوِی غِرَّتَهُمْ عَنْ فَیْئِهِمْ فَلَمَّا أَمْكَنَتْكَ اَلشِّدَّةُ فِی خِیَانَةِ اَلْأُمَّةِ أَسْرَعْتَ اَلْكَرَّةَ وَ عَاجَلْتَ اَلْوَثْبَةَ وَ اِخْتَطَفْتَ مَا قَدَرْتَ عَلَیْهِ مِنْ أَمْوَالِهِمُ اَلْمَصُونَةِ لِأَرَامِلِهِمْ وَ أَیْتَامِهِمُ اِخْتِطَافَ اَلذِّئْبِ اَلْأَزَلِّ دَامِیَةَ اَلْمِعْزَى اَلْكَسِیرَةَ فَحَمَلْتَهُ إِلَى اَلْحِجَازِ رَحِیبَ اَلصَّدْرِ بِحَمْلِهِ غَیْرَ مُتَأَثِّمٍ مِنْ أَخْذِهِ كَأَنَّكَ لاَ أَبَا لِغَیْرِكَ حَدَرْتَ إِلَى أَهْلِكَ تُرَاثَكَ مِنْ أَبِیكَ وَ أُمِّكَ فَسُبْحَانَ اَللَّهِ أَ مَا تُؤْمِنُ بِالْمَعَادِ أَ وَ مَا تَخَافُ نِقَاشَ اَلْحِسَابِ أَیُّهَا اَلْمَعْدُودُ كَانَ عِنْدَنَا مِنْ أُولِی اَلْأَلْبَابِ كَیْفَ تُسِیغُ شَرَاباً وَ طَعَاماً وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّكَ تَأْكُلُ حَرَاماً وَ تَشْرَبُ حَرَاماً وَ تَبْتَاعُ اَلْإِمَاءَ وَ تَنْكِحُ اَلنِّسَاءَ مِنْ أَمْوَالِ اَلْیَتَامَى وَ اَلْمَسَاكِینِ وَ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُجَاهِدِینَ اَلَّذِینَ أَفَاءَ اَللَّهُ عَلَیْهِمْ هَذِهِ اَلْأَمْوَالَ وَ أَحْرَزَ بِهِمْ هَذِهِ اَلْبِلاَدَ فَاتَّقِ اَللَّهَ وَ اُرْدُدْ إِلَى هَؤُلاَءِ اَلْقَوْمِ أَمْوَالَهُمْ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ ثُمَّ أَمْكَنَنِی اَللَّهُ مِنْكَ لَأُعْذِرَنَّ إِلَى اَللَّهِ فِیكَ وَ لَأَضْرِبَنَّكَ بِسَیْفِی اَلَّذِی مَا ضَرَبْتُ بِهِ أَحَداً إِلاَّ دَخَلَ اَلنَّارَ وَ وَ اَللَّهِ لَوْ أَنَّ اَلْحَسَنَ وَ اَلْحُسَیْنَ فَعَلاَ مِثْلَ اَلَّذِی فَعَلْتَ مَا كَانَتْ لَهُمَا عِنْدِی هَوَادَةٌ وَ لاَ ظَفِرَا مِنِّی بِإِرَادَةٍ حَتَّى آخُذَ اَلْحَقَّ مِنْهُمَا وَ أُزِیحَ اَلْبَاطِلَ عَنْ مَظْلَمَتِهِمَا وَ أُقْسِمُ بِاللَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمِینَ مَا یَسُرُّنِی أَنَّ مَا أَخَذْتَهُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ حَلاَلٌ لِی أَتْرُكُهُ مِیرَاثاً لِمَنْ بَعْدِی فَضَحِّ رُوَیْداً فَكَأَنَّكَ قَدْ بَلَغْتَ اَلْمَدَى وَ دُفِنْتَ تَحْتَ اَلثَّرَى وَ عُرِضَتْ عَلَیْكَ أَعْمَالُكَ بِالْمَحَلِّ اَلَّذِی یُنَادِی اَلظَّالِمُ فِیهِ بِالْحَسْرَةِ وَ یَتَمَنَّى اَلْمُضَیِّعُ فِیهِ اَلرَّجْعَةَ وَ لاتَ حِینَ مَناصٍ


41

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به یكى از كارگزاران خود

اما بعد . تو را در امانت خود شریك كردم . و یار و همراز خود شمردم و هیچیك از افراد خاندان من در غمخوارى و یارى و امانتدارى در نزد من همانند تو نبود . چون دیدى كه روزگار بر پسر عمت 1 چهره دژم كرده و دشمن ، آهنگ جنگ نموده و امانت مردم تباهى گرفته و این امت به تبهكارى دلیر شده و پراكنده و بیسامان گردیده ، تو نیز با پسر عمت دگرگون شدى و با آنان كه از او رخ برتافته بودند ، رخ بر تافتى و چون دیگران او را فرو گذاشتى و با خیانتكاران همرأى و همراز شدى . نه پسر عمت را یارى كردى و نه امانتش را ادا نمودى . گویى در همه این احوال ، مجاهدتت براى خدا نبوده و گویى براى شناخت طاعت خداوند حجت و دلیلى نمى‏شناخته‏اى ؟ شاید هم مى‏خواسته‏اى كه بر این مردم در دنیایشان حیله كنى و به فریب از غنایمشان بهره‏مند گردى .

چون فرصت به دست آوردى به مردم خیانت كردى و شتابان ، تاخت آوردى و برجستى و هر چه میسرت بود از اموالى كه براى بیوه زنان و یتیمان نهاده بودند ، برگرفتى و بربودى ، آنسان ، كه گرگ تیز چنگ بز مجروح را مى‏رباید .

اموال مسلمانان را به حجاز بردى ، با دلى آسوده ، بى‏آنكه ، خود را در این

[ 695 ]

اختلاس گناهكار پندارى . واى بر تو ، چنان مى‏نمودى كه میراث پدر و مادرت را به نزد آنها مى‏برى . سبحان الله ، آیا به قیامت ایمانت نیست ، آیا از روز حساب بیمى به دل راه نمى‏دهى .

اى كسى كه در نزد من از خردمندان مى‏بودى ، چگونه آشامیدن و خوردن بر تو گواراست و ، حال آنكه ، آنچه مى‏خورى و مى‏آشامى از حرام است .

كنیزان خواهى خرید و زنان خواهى گرفت ، آن هم از مال یتیمان و مسكینان و مؤمنان و مجاهدانى كه خدا این مالها را براى آنها قرار داده و بلاد اسلامى را به آنان محافظت نموده است . از خداى بترس و اموال این قوم به آنان باز گردان كه اگر چنین نكنى و خداوند مرا بر تو پیروزى دهد ، با تو كارى خواهم كرد كه در نزد خداوند عذر خواه من باشد . با این شمشیر ، كه هر كس را ضربتى زده‏ام به دوزخش فرستاده‏ام ، تو را نیز خواهم زد . به خدا سوگند ، اگر از حسن و حسین چنین عملى سر مى‏زد نه با ایشان مدارا و مصالحه مى‏نمودم و نه هیچ یك از خواهشهایشان را بر مى‏آوردم ، تا آنگاه كه حق را از ایشان بستانم و باطلى را كه از ستم ایشان پاگرفته است ، بزدایم . به خدا ، آن پروردگار جهانیان ، سوگند كه آنچه تو به حرام از اموال مسلمانان برده‏اى ، اگر به حلال به دست من مى‏رسید ،

دلم نمى‏خواست براى بازماندگانم به میراث نهم . شتاب مكن ، گویى كه به پایان رسیده‏اى و در زیر خاك مدفون شده‏اى و اعمالت را بر تو عرضه كرده‏اند و اكنون در جایى هستى كه ستمگر فریاد حسرت بر مى‏آورد و تباه كننده عمر ، آرزوى بازگشت به دنیا مى‏كند « و جاى گریز نیست » .



[ 40 ] و من كتاب له ع إلى بعض عماله

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی عَنْكَ أَمْرٌ إِنْ كُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ رَبَّكَ وَ عَصَیْتَ إِمَامَكَ وَ أَخْزَیْتَ أَمَانَتَكَ بَلَغَنِی أَنَّكَ جَرَّدْتَ اَلْأَرْضَ فَأَخَذْتَ مَا تَحْتَ قَدَمَیْكَ وَ أَكَلْتَ مَا تَحْتَ یَدَیْكَ فَارْفَعْ إِلَیَّ حِسَابَكَ وَ اِعْلَمْ أَنَّ حِسَابَ اَللَّهِ أَعْظَمُ مِنْ حِسَابِ اَلنَّاسِ وَ اَلسَّلاَمُ


40

از نامه آن حضرت ( ع )

به یكى از كارگزارانش

از تو خبرى به من رسید . اگر چنان باشد ، كه خبر داده‏اند ، پروردگارت را

[ 693 ]

خشمگین ساخته‏اى و بر امام خود عصیان ورزیده‏اى و امانت را خوار و بیمقدار شمرده‏اى . مرا خبر داده‏اند ، كه زمین را از محصول عارى كرده‏اى و هر چه در زیر پایت بوده ، برگرفته‏اى و هر چه به دستت آمده ، خورده‏اى . حساب خود را نزد من بفرست و بدان كه حساب كشیدن خدا از حساب كشیدن آدمیان شدیدتر است .



[ 39 ] و من كتاب له ع إلى عمرو بن العاص

فَإِنَّكَ قَدْ جَعَلْتَ دِینَكَ تَبَعاً لِدُنْیَا اِمْرِئٍ ظَاهِرٍ غَیُّهُ مَهْتُوكٍ سِتْرُهُ یَشِینُ اَلْكَرِیمَ بِمَجْلِسِهِ وَ یُسَفِّهُ اَلْحَلِیمَ بِخِلْطَتِهِ فَاتَّبَعْتَ أَثَرَهُ وَ طَلَبْتَ فَضْلَهُ اِتِّبَاعَ اَلْكَلْبِ لِلضِّرْغَامِ یَلُوذُ بِمَخَالِبِهِ وَ یَنْتَظِرُ مَا یُلْقَى إِلَیْهِ مِنْ فَضْلِ فَرِیسَتِهِ فَأَذْهَبْتَ دُنْیَاكَ وَ آخِرَتَكَ وَ لَوْ بِالْحَقِّ أَخَذْتَ أَدْرَكْتَ مَا طَلَبْتَ فَإِنْ یُمَكِّنِّی اَللَّهُ مِنْكَ وَ مِنِ اِبْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَجْزِكُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا وَ إِنْ تُعْجِزَا وَ تَبْقَیَا فَمَا أَمَامَكُمَا شَرٌّ لَكُمَا وَ اَلسَّلاَمُ


39

از نامه آن حضرت ( ع )

به عمرو بن العاص

تو دین خود را تابع مردى ساختى كه گمراهیش آشكار است و پرده‏اش دریده است . كریمان را در مجلس خود ناسزا گوید و به هنگام معاشرت ، بردبار را سفیه خواند . تو از پى او رفتى و بخشش او را خواستى ، آنسان كه سگ از پى شیر رود و به چنگالهاى او چشم دوزد تا مگر چیزى از فضله طعام خود نزد او اندازد .

پس هم دنیایت را به باد دادى و هم آخرتت را . اگر به حق روى مى‏آوردى هر چه مى‏خواستى به چنگ مى‏آوردى . اگر خداوند مرا بر تو و پسر ابو سفیان چیرگى دهد ،

سزاى اعمالتان را بدهم و اگر شما مرا ناتوان كردید و برجاى ماندید عذاب خدا كه پیش روى شماست براى شما بدتر است .


[ 38 ] و من كتاب له ع إلى أهل مصر لما ولى علیهم الأشتر

مِنْ عَبْدِ اَللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ إِلَى اَلْقَوْمِ اَلَّذِینَ غَضِبُوا لِلَّهِ حِینَ عُصِیَ فِی أَرْضِهِ وَ ذُهِبَ بِحَقِّهِ فَضَرَبَ اَلْجَوْرُ سُرَادِقَهُ عَلَى اَلْبَرِّ وَ اَلْفَاجِرِ وَ اَلْمُقِیمِ وَ اَلظَّاعِنِ فَلاَ مَعْرُوفٌ یُسْتَرَاحُ إِلَیْهِ وَ لاَ مُنْكَرٌ یُتَنَاهَى عَنْهُ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَعَثْتُ إِلَیْكُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اَللَّهِ لاَ یَنَامُ أَیَّامَ اَلْخَوْفِ وَ لاَ یَنْكُلُ عَنِ اَلْأَعْدَاءِ سَاعَاتِ اَلرَّوْعِ أَشَدَّ عَلَى اَلْفُجَّارِ مِنْ حَرِیقِ اَلنَّارِ وَ هُوَ مَالِكُ بْنُ اَلْحَارِثِ أَخُو مَذْحِجٍ فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِیعُوا أَمْرَهُ فِیمَا طَابَقَ اَلْحَقَّ فَإِنَّهُ سَیْفٌ مِنْ سُیُوفِ اَللَّهِ لاَ كَلِیلُ اَلظُّبَةِ وَ لاَ نَابِی اَلضَّرِیبَةِ فَإِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا وَ إِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تُقِیمُوا فَأَقِیمُوا فَإِنَّهُ لاَ یُقْدِمُ وَ لاَ یُحْجِمُ وَ لاَ یُؤَخِّرُ وَ لاَ یُقَدِّمُ إِلاَّ عَنْ أَمْرِی وَ قَدْ آثَرْتُكُمْ بِهِ عَلَى نَفْسِی لِنَصِیحَتِهِ لَكُمْ وَ شِدَّةِ شَكِیمَتِهِ عَلَى عَدُوِّكُمْ

38

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به مردم مصر هنگامى كه مالك اشتر ( رحمه الله ) را بر آنان امارت داد .

از بنده خدا على ، امیر المؤمنین ، به مردمى كه براى خدا خشمگین شدند ،

هنگامى كه دیگران در زمینش نافرمانى كردند و حقش را از میان بردند . هنگامى كه ستم ، سراپرده‏اش را بر سر نیكوكار و تبهكار و مقیم و مسافر بر پاى داشت و هیچ معروفى نماند كه در سایه آن توان آسود و نه كس از منكرى سرباز مى‏زد .

اما بعد ، بنده‏اى از بندگان خدا را به سوى شما فرستادم . مردى كه در روزگار وحشت به خواب نرود و در ساعات خوف از دشمن رخ برنتابد . بر دشمنان از لهیب آتش سوزنده‏تر است . او مالك بن الحارث از قبیله مذحج است .

در هر چه موافق حق بود به سخنش گوش بسپارید و فرمانش را اطاعت كنید . اگر گفت ، به راه افتید ، به راه افتید و اگر گفت ، درنگ كنید ، درنگ كنید . او شمشیرى است از شمشیرهاى خدا كه نه تیزیش كند شود و نه ضربتش بى‏اثر ماند . او نه به خود

[ 691 ]

در كارى اقدام مى‏كند . و نه از كارى باز مى‏ایستد ، نه قدم واپس نهد و نه پیش گذارد ،

مگر به فرمان من . در فرستادن مالك به دیار شما ، شما را بر خود ترجیح نهادم ، زیرا مالك را نیكخواه شما دیدم و دیدم كه او از هر كس دیگر سخت‏تر لجام بر دهان دشمنانتان زند .


[ 37 ] و من كتاب له ع إلى معاویة

فَسُبْحَانَ اَللَّهِ مَا أَشَدَّ لُزُومَكَ لِلْأَهْوَاءَ اَلْمُبْتَدَعَةِ وَ اَلْحَیْرَةِ اَلْمُتَّبَعَةِ مَعَ تَضْیِیعِ اَلْحَقَائِقِ وَ اِطِّرَاحِ اَلْوَثَائِقِ اَلَّتِی هِیَ لِلَّهِ طِلْبَةٌ وَ عَلَى عِبَادِهِ حُجَّةٌ فَأَمَّا إِكْثَارُكَ اَلْحِجَاجَ عَلَى عُثْمَانَ وَ قَتَلَتِهِ فَإِنَّكَ إِنَّمَا نَصَرْتَ عُثْمَانَ حَیْثُ كَانَ اَلنَّصْرُ لَكَ وَ خَذَلْتَهُ حَیْثُ كَانَ اَلنَّصْرُ لَهُ وَ اَلسَّلاَمُ


[ 689 ]

37

از نامه آن حضرت ( ع )

به معاویه

سبحان الله چه بسیار است پیروى تو از هواهاى بدعت آمیز و چه سخت است گرفتار آمدنت به چنگ حیرت و سرگردانى . حقایق را ضایع مى‏گذارى و پیمانها را به دور مى‏افكنى . حقایق و پیمانهایى كه خواسته خداوند است و حجت است بر بندگان او ، اما درباره عثمان و قاتلانش ، سخت به جدال برخاسته‏اى و فراوان سخن مى‏گویى . تو خود روزگارى به یارى عثمان برخاستى كه یارى كردنت به سود خودت بود و هنگامى از یارى كردن باز ایستادى و او را واگذاشتى كه اگر یاریش مى‏كردى به سود او بود . والسلام .



[ 36 ] و من كتاب له ع إلى أخیه عقیل بن أبی طالب فی ذكر جیش أنفذه إلى بعض الأعداء و هو جواب كتاب كتبه إلیه عقیل

فَسَرَّحْتُ إِلَیْهِ جَیْشاً كَثِیفاً مِنَ اَلْمُسْلِمِینَ فَلَمَّا بَلَغَهُ ذَلِكَ شَمَّرَ هَارِباً وَ نَكَصَ نَادِماً فَلَحِقُوهُ بِبَعْضِ اَلطَّرِیقِ وَ قَدْ طَفَّلَتِ اَلشَّمْسُ لِلْإِیَابِ فَاقْتَتَلُوا شَیْئاً كَلاَ وَ لاَ فَمَا كَانَ إِلاَّ كَمَوْقِفِ سَاعَةٍ حَتَّى نَجَا جَرِیضاً بَعْدَ مَا أُخِذَ مِنْهُ بِالْمُخَنَّقِ وَ لَمْ یَبْقَ مِنْهُ غَیْرُ اَلرَّمَقِ فَلَأْیاً بِلَأْیٍ مَا نَجَا فَدَعْ عَنْكَ قُرَیْشاً وَ تَرْكَاضَهُمْ فِی اَلضَّلاَلِ وَ تَجْوَالَهُمْ فِی اَلشِّقَاقِ وَ جِمَاحَهُمْ فِی اَلتِّیهِ فَإِنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَى حَرْبِی كَإِجْمَاعِهِمْ عَلَى حَرْبِ رَسُولِ اَللَّهِ ص قَبْلِی فَجَزَتْ قُرَیْشاً عَنِّی اَلْجَوَازِی فَقَدْ قَطَعُوا رَحِمِی وَ سَلَبُونِی سُلْطَانَ اِبْنِ أُمِّی وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنْ رَأْیِی فِی اَلْقِتَالِ فَإِنَّ رَأْیِی قِتَالُ اَلْمُحِلِّینَ حَتَّى أَلْقَى اَللَّهَ لاَ یَزِیدُنِی كَثْرَةُ اَلنَّاسِ حَوْلِی عِزَّةً وَ لاَ تَفَرُّقُهُمْ عَنِّی وَحْشَةً وَ لاَ تَحْسَبَنَّ اِبْنَ أَبِیكَ وَ لَوْ أَسْلَمَهُ اَلنَّاسُ مُتَضَرِّعاً مُتَخَشِّعاً وَ لاَ مُقِرّاً لِلضَّیْمِ وَاهِناً وَ لاَ سَلِسَ اَلزِّمَامِ لِلْقَائِدِ وَ لاَ وَطِی‏ءَ اَلظَّهْرِ لِلرَّاكِبِ اَلْمُتَقَعِّدِ وَ لَكِنَّهُ كَمَا قَالَ أَخُو بَنِی سَلِیمٍ فَإِنْ تَسْأَلِینِی كَیْفَ أَنْتَ فَإِنَّنِی صَبُورٌ عَلَى رَیْبِ اَلزَّمَانِ صَلِیبُ یَعِزُّ عَلَیَّ أَنْ تُرَى بِی كَآبَةٌ فَیَشْمَتَ عَادٍ أَوْ یُسَاءَ حَبِیبُ


[ 687 ]

36

از نامه آن حضرت ( ع )

به برادرش ، عقیل بن ابى طالب ، در ذكر سپاهى كه به جنگ یكى از دشمنانش 1 فرستاده بود .

این نامه در پاسخ نامه عقیل است :

سپاهى گران از مسلمانان به سوى او روانه كردم . چون خبر آن بشنید ، دامن بر كمر زد و بگریخت و پشیمان از كرده خویش بازگردید . سپاه من در راه به او رسید .

آفتاب نزدیك به غروب بود ، با شتاب تمام جنگى كردند كه بیش از ساعتى به دراز نكشید . و او كه سخت به تنگنا افتاده بود و رمقى بیش ، از او باقى نمانده بود ، با تأسف ، رهایى یافت و شتابان روى بتافت . قریش را به حال خود گذار تا در گمراهى بتازد و در تفرقه و نفاق جولان دهد و در وادى سرگردانى به سركشى خویش ادامه دهد . آنان براى نبرد با من همدست شدند ، همانگونه كه پیش از این در نبرد با رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) همدست شده بودند . آن خداوندى كه كیفر گناهان را مى‏دهد ، قریش را كیفر دهد ، كه پیوند خویشاوندى مرا بریدند و حكومتى را كه از آن فرزند مادرم 2 بود ، از من بستدند .

پرسیده بودى كه در پیكار با این قوم چه راهى دارم ؟ به خدا سوگند با این مردم پیمان شكن مى‏جنگم تا خدا را دیدار كنم . افزونى پیرامونیان بر عزّتم نیفزاید و پراكنده شدنشان به وحشتم نیفكند و مپندار كه فرزند پدرت ، هر چند مردم رهایش كنند ، در برابر دشمن تضرع و خشوع كند یا از ناتوانى زیر بار ستم رود یا زمام خود به دست دیگرى دهد و یا به كس سوارى دهد . بلكه او چنان است كه آن شاعر بنى سلیم گفته است :

فان تسألینى كیف انت فاننى صبور على ریب الزمان صلیب یهز علىّ ان ترى بى كآبة فیشمت عاد اویساء حبیب « اگر از من بپرسى كه چگونه‏اى ؟ گویم در برابر سختى روزگار شكیبا و پایدارم ، بر من دشوار است كه اندوهناكم ببینند تا دشمن سرزنش كند و دوست غمگین گردد . »



[ 35 ] و من كتاب له ع إلى عبد الله بن العباس بعد مقتل محمد بن أبی بكر

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مِصْرَ قَدِ اِفْتُتِحَتْ وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی بَكْرٍ رَحِمَهُ اَللَّهُ قَدِ اُسْتُشْهِدَ فَعِنْدَ اَللَّهِ نَحْتَسِبُهُ وَلَداً نَاصِحاً وَ عَامِلاً كَادِحاً وَ سَیْفاً قَاطِعاً وَ رُكْناً دَافِعاً وَ قَدْ كُنْتُ حَثَثْتُ اَلنَّاسَ عَلَى لَحَاقِهِ وَ أَمَرْتُهُمْ بِغِیَاثِهِ قَبْلَ اَلْوَقْعَةِ وَ دَعَوْتُهُمْ سِرّاً وَ جَهْراً وَ عَوْداً وَ بَدْءاً فَمِنْهُمُ اَلْآتِی كَارِهاً وَ مِنْهُمُ اَلْمُعْتَلُّ كَاذِباً وَ مِنْهُمُ اَلْقَاعِدُ خَاذِلاً أَسْأَلُ اَللَّهَ تَعَالَى أَنْ یَجْعَلَ لِی مِنْهُمْ فَرَجاً عَاجِلاً فَوَاللَّهِ لَوْ لاَ طَمَعِی عِنْدَ لِقَائِی عَدُوِّی فِی اَلشَّهَادَةِ وَ تَوْطِینِی نَفْسِی عَلَى اَلْمَنِیَّةِ لَأَحْبَبْتُ أَلاَّ أَلْقَى مَعَ هَؤُلاَءِ یَوْماً وَاحِداً وَ لاَ أَلْتَقِیَ بِهِمْ أَبَداً


35

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به عبد الله بن عباس ، پس از كشته شدن محمد بن ابى بكر .

اما بعد . مصر گشوده شد و محمد بن ابى بكر ( رحمه الله ) به شهادت رسید .

پاداش او را از خداى مى‏طلبم . محمد ، فرزندى بود نیكخواه و كارگزارى بود كوشنده و شمشیرى بود برنده و ركنى استوار بود در برابر دشمن . مردم را تحریض كردم كه بدو پیوندند و ، بیش از آنكه حادثه در رسد ، یاریش كنند . آنان را پنهان و آشكارا فراخواندم و باز فراخواندم ، بعضى به اكراه آمدند و برخى بهانه‏هاى دروغ آوردند و شمارى در خانه‏هاى خود نشستند و ما را فرو گذاشتند . از خدا مى‏خواهم كه بزودى از ایشان رهاییم دهد . به خدا سوگند ، اگر نه این بود كه همه آرزویم به شهادت رسیدن است ، به هنگام رویارویى با دشمن و اگر نه دل بر مرگ نهاده بودم ، خوش نداشتم كه حتى یك روز هم در میان اینان بمانم یا در روى ایشان بنگرم .



[ 34 ] و من كتاب له ع إلى محمد بن أبی بكر لما بلغه توجده من عزله بالأشتر عن مصر ثم توفی الأشتر فی توجهه إلى هناك قبل وصوله إلیها

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی مَوْجِدَتُكَ مِنْ تَسْرِیحِ اَلْأَشْتَرِ إِلَى عَمَلِكَ وَ إِنِّی لَمْ أَفْعَلْ ذَلِكَ اِسْتِبْطَاءً لَكَ فِی اَلْجَهْدَ وَ لاَ اِزْدِیَاداً لَكَ فِی اَلْجِدِّ وَ لَوْ نَزَعْتُ مَا تَحْتَ یَدِكَ مِنْ سُلْطَانِكَ لَوَلَّیْتُكَ مَا هُوَ أَیْسَرُ عَلَیْكَ مَئُونَةً وَ أَعْجَبُ إِلَیْكَ وِلاَیَةً إِنَّ اَلرَّجُلَ اَلَّذِی كُنْتُ وَلَّیْتُهُ أَمْرَ مِصْرَ كَانَ رَجُلاً لَنَا نَاصِحاً وَ عَلَى عَدُوِّنَا شَدِیداً نَاقِماً فَرَحِمَهُ اَللَّهُ فَلَقَدِ اِسْتَكْمَلَ أَیَّامَهُ وَ لاَقَى حِمَامَهُ وَ نَحْنُ عَنْهُ رَاضُونَ أَوْلاَهُ اَللَّهُ رِضْوَانَهُ وَ ضَاعَفَ اَلثَّوَابَ لَهُ فَأَصْحِرْ لِعَدُوِّكَ وَ اِمْضِ عَلَى بَصِیرَتِكَ وَ شَمِّرْ لِحَرْبِ مَنْ حَارَبَكَ وَ اُدْعُ إِلى‏ سَبِیلِ رَبِّكَ وَ أَكْثِرِ اَلاِسْتِعَانَةَ بِاللَّهِ یَكْفِكَ مَا أَهَمَّكَ وَ یُعِنْكَ عَلَى مَا یُنْزِلُ بِكَ إِنْ شَاءَ اَللَّهُ


34

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به محمد بن ابى ابكر ، هنگامى كه از دلتنگى او به سبب عزلش از مصر و جانشینى مالك اشتر خبر یافت و اشتر در راه پیش از رسیدنش به مصر وفات یافت .

اما بعد ، خبر یافتم كه از اینكه اشتر را به قلمرو فرمانت فرستاده بودم ، ملول شده‏اى . من این كار را به سبب كندى تو در كار یا براى افزودن در كوشش تو نكرده بودم . اگر قلمرو فرمان تو را از تو گرفتم ، بدان سبب بود كه مى‏خواستم تو را به كارى كه انجام دادن آن بر تو آسانتر باشد و حكومت بر آن تو را خوشتر مى‏افتد ، بر گمارم .

[ 685 ]

مردى كه به امارت مصر فرستادم ، ما را نیكخواه بود و در برابر دشمنان ما سخت پایدار و درشت خو . خدایش بیامرزد . روزهاى عمر خویش به پایان رسانید . با مرگ دیدار كرد و ما از او خشنودیم و خداوند ، خشنودى خود بهره او سازد و ثوابش را دو چندان كند . پس با لشكر خود به بیرون تاز و با بصیرت دل راه خویش در پیش گیر و براى نبرد با كسى ، كه آهنگ جنگ تو دارد ، دامن بر كمر زن و آنان را به راه پروردگارت فرا خوان و فراوان از خداى یارى بجوى تا در هر كار ، كه دلمشغولت مى‏دارد ، تو را كفایت كند و در هر حادثه كه بر تو فرود مى‏آید یاریت نماید .

ان شاء الله .



[ 33 ] و من كتاب له ع إلى قثم بن العباس و هو عامله على مكة

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ عَیْنِی بِالْمَغْرِبِ كَتَبَ إِلَیَّ یُعْلِمُنِی أَنَّهُ وُجِّهَ إِلَى اَلْمَوْسِمِ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ اَلشَّامِ اَلْعُمْیِ اَلْقُلُوبِ اَلصُّمِّ اَلْأَسْمَاعِ اَلْكُمْهِ اَلْأَبْصَارِ اَلَّذِینَ یَلْبِسُونَ اَلْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَ یُطِیعُونَ اَلْمَخْلُوقَ فِی مَعْصِیَةِ اَلْخَالِقِ وَ یَحْتَلِبُونَ اَلدُّنْیَا دَرَّهَا بِالدِّینِ وَ یَشْتَرُونَ عَاجِلَهَا بِآجِلِ اَلْأَبْرَارِ اَلْمُتَّقِینَ وَ لَنْ یَفُوزَ بِالْخَیْرِ إِلاَّ عَامِلُهُ وَ لاَ یُجْزَى جَزَاءَ اَلشَّرِّ إِلاَّ فَاعِلُهُ فَأَقِمْ عَلَى مَا فِی یَدَیْكَ قِیَامَ اَلْحَازِمِ اَلصَّلِیبِ وَ اَلنَّاصِحِ اَللَّبِیبِ اَلتَّابِعِ لِسُلْطَانِهِ اَلْمُطِیعِ لِإِمَامِهِ وَ إِیَّاكَ وَ مَا یُعْتَذَرُ مِنْهُ وَ لاَ تَكُنْ عِنْدَ اَلنَّعْمَاءِ بَطِراً وَ لاَ عِنْدَ اَلْبَأْسَاءِ فَشِلاً وَ اَلسَّلاَمُ


[ 683 ]

33

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به قثم بن عباس ، عامل خود در مكّه

اما بعد ، جاسوس من كه در مغرب ( 1 ) است به من نوشته و خبر داده كه جمعى از مردم شام را براى روزهاى حج به مكه فرستاده‏اند . مردمى كوردل ، گران گوش و كور دیده ، كه حق را از راه باطل مى‏جویند و با فرمانبردارى از مخلوق ، نافرمانى خالق مى‏كنند و دین خویش مى‏دهند و متاع ناچیز دنیا مى‏ستانند و به بهاى جهان نیكان و پرهیزگاران ، دنیاى دون را مى‏خرند . و حال آنكه ، به خیر دست نخواهد یافت مگر نیكوكار و كیفر شر نبیند ، مگر بدكار . زمام كار خویش به دوراندیشى و سرسختى به دست گیر و چون ناصحان خردمند و پیروان امر حكومت و فرمانبرداران امامت به كار خویش پرداز . زنهار از اینكه مرتكب عملى شوى كه نیازت به پوزش افتد . اگرت نعمتى به چنگ افتد ، سرمستى منماى و به هنگام بلا سست رأى و دلباخته مباش .

والسلام .



[ 32 ] و من كتاب له ع إلى معاویة

وَ أَرْدَیْتَ جِیلاً مِنَ اَلنَّاسِ كَثِیراً خَدَعْتَهُمْ بِغَیِّكَ وَ أَلْقَیْتَهُمْ فِی مَوْجِ بَحْرِكَ تَغْشَاهُمُ اَلظُّلُمَاتُ وَ تَتَلاَطَمُ بِهِمُ اَلشُّبُهَاتُ فَجَازُوا عَنْ وِجْهَتِهِمْ وَ نَكَصُوا عَلَى أَعْقَابِهِمْ وَ تَوَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ وَ عَوَّلُوا عَلَى أَحْسَابِهِمْ إِلاَّ مَنْ فَاءَ مِنْ أَهْلِ اَلْبَصَائِرِ فَإِنَّهُمْ فَارَقُوكَ بَعْدَ مَعْرِفَتِكَ وَ هَرَبُوا إِلَى اَللَّهِ مِنْ مُوَازَرَتِكَ إِذْ حَمَلْتَهُمْ عَلَى اَلصَّعْبِ وَ عَدَلْتَ بِهِمْ عَنِ اَلْقَصْدِ فَاتَّقِ اَللَّهَ یَا مُعَاوِیَةُ فِی نَفْسِكَ وَ جَاذِبِ اَلشَّیْطَانَ قِیَادَكَ فَإِنَّ اَلدُّنْیَا مُنْقَطِعَةٌ عَنْكَ وَ اَلْآخِرَةَ قَرِیبَةٌ مِنْكَ وَ اَلسَّلاَمُ


32

از نامه آن حضرت ( ع )

به معاویه

بسیارى از مردم را به گمراهى خویش فریب دادى و به تباهى افكندى و به امواج نفاق خود سپردى . ظلمت گمراهى آنان را فرا گرفت و در تلاطم شبهه‏ها گرفتار آمدند و از راه راست خود دور گشتند و چونان كسى كه بر روى پاشنه‏هاى خود بچرخد به عقب باز گردیدند و بار دیگر به نیاكان خویش متكى شدند و بر آنها بالیدند ، جز اندكى از اهل بصیرت ؟ ، كه چون تو را شناختند ، از تو جدا شدند . و یاریت را فرو گذاشتند و به سوى خدا گریختند . زیرا تو ایشان را به كارى صعب وامى‏داشتى و از راه راست منحرف مى‏ساختى . پس ، اى معاویه ، به دل از خداى بترس و افسار خود از كف شیطان به در كن . زیرا دنیا از تو بریده و آخرت به تو نزدیك شده . والسلام .