[ 213 ] و من خطبة له ع فی تمجید

اللّه و تعظیمه اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلْعَلِیِّ عَنْ شَبَهِ اَلْمَخْلُوقِینَ اَلْغَالِبِ لِمَقَالِ اَلْوَاصِفِینَ اَلظَّاهِرِ بِعَجَائِبِ تَدْبِیرِهِ لِلنَّاظِرِینَ وَ اَلْبَاطِنِ بِجَلاَلِ عِزَّتِهِ عَنْ فِكْرِ اَلْمُتَوَهِّمِینَ اَلْعَالِمِ بِلاَ اِكْتِسَابٍ وَ لاَ اِزْدِیَادٍ وَ لاَ عِلْمٍ مُسْتَفَادٍ اَلْمُقَدِّرِ لِجَمِیعِ اَلْأُمُورِ بِلاَ رَوِیَّةٍ وَ لاَ ضَمِیرٍ اَلَّذِی لاَ تَغْشَاهُ اَلظُّلَمُ وَ لاَ یَسْتَضِی‏ءُ بِالْأَنْوَارِ وَ لاَ یَرْهَقُهُ لَیْلٌ وَ لاَ یَجْرِی عَلَیْهِ نَهَارٌ لَیْسَ إِدْرَاكُهُ بِالْإِبْصَارِ وَ لاَ عِلْمُهُ بِالْإِخْبَارِ و منها فی ذكر النبی ص أَرْسَلَهُ بِالضِّیَاءِ وَ قَدَّمَهُ فِی الاِصْطِفَاءِ فَرَتَقَ بِهِ اَلْمَفَاتِقَ وَ سَاوَرَ بِهِ اَلْمُغَالِبَ وَ ذَلَّلَ بِهِ اَلصُّعُوبَةَ وَ سَهَّلَ بِهِ اَلْحُزُونَةَ حَتَّى سَرَّحَ اَلضَّلاَلَ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمَالٍ

204 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

ستایش خداوندى را كه برتر از آن است كه با آفریندگانش همانند باشد و فراتر از گفتار واصفان است . براى اصحاب بصیرت آشكار است ، به تدبیرهاى شگفتى‏آورش و از اندیشه توهم كنندگان پنهان است ، به جلال عزتش . عالم است بى‏آنكه علمى اندوخته باشد ، یا بر علمش افزون شود یا علم خود از علم دیگرى برگرفته باشد .

آفریننده هر چیز است ، بدون اندیشه و تأمّل . خداوندى كه تاریكیهایش پوشیده ندارد و از روشنها روشنى نستاند . نه شب او را فرا مى‏گیرد و نه روز بر او مى‏گذرد . نه ادراكش به دیدن است و نه علمش از طریق اخبار .


[ 214 ] و من خطبة له ع یصف جوهر الرسول و یصف العلماء و یعظ بالتقوى

وَ أَشْهَدُ أَنَّهُ عَدْلٌ عَدَلَ وَ حَكَمٌ فَصَلَ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ سَیِّدُ عِبَادِهِ كُلَّمَا نَسَخَ اَللَّهُ اَلْخَلْقَ فِرْقَتَیْنِ جَعَلَهُ فِی خَیْرِهِمَا لَمْ یُسْهِمْ فِیهِ عَاهِرٌ وَ لاَ ضَرَبَ فِیهِ فَاجِرٌ أَلاَ وَ إِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ جَعَلَ لِلْخَیْرِ أَهْلاً وَ لِلْحَقِّ دَعَائِمَ وَ لِلطَّاعَةِ عِصَماً وَ إِنَّ لَكُمْ عِنْدَ كُلِّ طَاعَةٍ عَوْناً مِنَ اَللَّهِ سُبْحَانَهُ یَقُولُ عَلَى اَلْأَلْسِنَةِ وَ یُثَبِّتُ اَلْأَفْئِدَةَ فِیهِ كِفَاءٌ لِمُكْتَفٍ وَ شِفَاءٌ لِمُشْتَفٍ صفة العلماء وَ اِعْلَمُوا أَنَّ عِبَادَ اَللَّهِ اَلْمُسْتَحْفَظِینَ عِلْمَهُ یَصُونُونَ مَصُونَهُ وَ یُفَجِّرُونَ عُیُونَهُ یَتَوَاصَلُونَ بِالْوِلاَیَةِ وَ یَتَلاَقَوْنَ بِالْمَحَبَّةِ وَ یَتَسَاقَوْنَ بِكَأْسٍ رَوِیَّةٍ وَ یَصْدُرُونَ بِرِیَّةٍ لاَ تَشُوبُهُمُ اَلرِّیبَةُ وَ لاَ تُسْرِعُ فِیهِمُ اَلْغِیبَةُ عَلَى ذَلِكَ عَقَدَ خَلْقَهُمْ وَ أَخْلاَقَهُمْ فَعَلَیْهِ یَتَحَابُّونَ وَ بِهِ یَتَوَاصَلُونَ فَكَانُوا كَتَفَاضُلِ اَلْبَذْرِ یُنْتَقَى فَیُؤْخَذُ مِنْهُ وَ یُلْقَى قَدْ مَیَّزَهُ اَلتَّخْلِیصُ وَ هَذَّبَهُ اَلتَّمْحِیصُ العظة بالتقوى فَلْیَقْبَلِ اِمْرُؤٌ كَرَامَةً بِقَبُولِهَا وَ لْیَحْذَرْ قَارِعَةً قَبْلَ حُلُولِهَا وَ لْیَنْظُرِ اِمْرُؤٌ فِی قَصِیرِ أَیَّامِهِ وَ قَلِیلِ مُقَامِهِ فِی مَنْزِلٍ حَتَّى یَسْتَبْدِلَ بِهِ مَنْزِلاً فَلْیَصْنَعْ لِمُتَحَوَّلِهِ وَ مَعَارِفِ مُنْتَقَلِهِ فَطُوبَى لِذِی قَلْبٍ سَلِیمٍ أَطَاعَ مَنْ یَهْدِیهِ وَ تَجَنَّبَ مَنْ یُرْدِیهِ وَ أَصَابَ سَبِیلَ اَلسَّلاَمَةِ بِبَصَرِ مَنْ بَصَّرَهُ وَ طَاعَةِ هَادٍ أَمَرَهُ وَ بَادَرَ اَلْهُدَى قَبْلَ أَنْ تُغْلَقَ أَبْوَابُهُ وَ تُقْطَعَ أَسْبَابُهُ وَ اِسْتَفْتَحَ اَلتَّوْبَةَ وَ أَمَاطَ اَلْحَوْبَةَ فَقَدْ أُقِیمَ عَلَى اَلطَّرِیقِ وَ هُدِیَ نَهْجَ اَلسَّبِیلِ

[ 491 ]

205 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

شهادت مى‏دهم كه خداوند عادل است و با آفریدگان خود عدالت مى‏ورزد داورى است كه حق و باطل را از یكدیگر جدا مى‏كند . شهادت مى‏دهم كه محمد بنده او و پیامبر اوست و سرور مهتر بندگان او . هرگاه كه خداوند بندگانش را دو گروه كرد ، او را در بهترین گروه قرار داد . در تبار او نه زناكاران را بهره‏اى بوده و نه بزهكاران را جایى . بدانید ، كه خداوند براى نیكى یارانى قرار داد . و براى حق ستونهایى و براى طاعت ، نگه‏دارندگانى . شما را به هنگام هر طاعتى از سوى خداوند مددكارى است كه كلمات را بر زبانتان مى‏نهد و دلهایتان را مطمئن مى‏گرداند كه در آن اكتفا كننده را كفایت است و شفاجوینده را شفاست .

بدانید كه آن گروه از بندگان خدا كه نگهدارندگان علم او هستند ، آنچه را باید نگه دارند ، نگه مى‏دارند و چشمه‏هاى آن را جارى مى‏سازند و به یارى ، با هم مى‏آمیزند و به محبت با یكدیگر دیدار مى‏نمایند و جام سرشار به یكدیگر مى‏نوشانند و سیراب از هم جدا مى‏شوند . تردید و بدگمانى در آنها راه نیابد و غیبت را در میانشان راهى نیست . سرشت و خویشان چنین است و بر این حال با هم دوستى مى‏ورزند و با یكدیگر مى‏آمیزند . چونان بذرهاى برگزیده‏اند كه جداشان كنند و برگیرند و بر زمین بیفشانند . بذرى كه خالص بودنش آن را بر دیگر بذرها برترى بخشیده و آزمایشش از هر ناپاك پیراسته است . پس آدمى باید كه اندرزهاى كریمانه را بپذیرد و پیش از آنكه حادثه در رسد از آن برحذر باشد و بنگرد به روزهاى كوتاه عمرش و درنگ اندكش در سرایى كه بزودى باید كه واگذاردش و به سرایى دیگرش بدل كند . باید براى آن سراى كه به آنجا رخت خواهد كشید كارى كند . خوشا آنكه دلى دارد پیراسته از رذایل كه از هر كه هدایتش مى‏كند ، فرمان مى‏برد و از هر كه تباهش سازد دورى مى‏جوید و به راهنمایى كسى كه دیدگانش را بینا ساخته به راه سلامت رسیده است و اطاعت از

[ 493 ]

كسى را كه راه هدایتش نموده ، شعار خود ساخته و پیش از آنكه درهاى هدایت بسته گردد و وسیله‏هایش منقطع شود ، به سوى آن شتابد . در توبه ، به روى خود گشاده خواهد تا گناهانش را بزداید . چنین كسى بر سر راه است و راه روشن هدایت پیش پاى اوست .

از این خطبه [ در وصف پیامبر ( ص ) ]

او را با فروغ اسلام به رسالت فرستاد و مقدّم بر همه كسش برگزید . به او ، پراكندگیها را به هم پیوست و پیروزمندان را به نیروى او درهم شكست . سختیها را به او آسان ساخت و ناهمواریها را به او هموار گردانید تا گمراهیها را از چپ و راست پراكنده ساخت .

[ 212 ] و من خطبة له ع كان یستنهض بها أصحابه إلى جهاد أهل الشام فی زمانه

اَللَّهُمَّ أَیُّمَا عَبْدٍ مِنْ عِبَادِكَ سَمِعَ مَقَالَتَنَا اَلْعَادِلَةَ غَیْرَ اَلْجَائِرَةِ وَ اَلْمُصْلِحَةَ غَیْرَ اَلْمُفْسِدَةِ فِی اَلدِّینِ وَ اَلدُّنْیَا فَأَبَى بَعْدَ سَمْعِهِ لَهَا إِلاَّ اَلنُّكُوصَ عَنْ نُصْرَتِكَ وَ اَلْإِبْطَاءَ عَنْ إِعْزَازِ دِینِكَ فَإِنَّا نَسْتَشْهِدُكَ عَلَیْهِ یَا أَكْبَرَ اَلشَّاهِدِینَ شَهَادَةً وَ نَسْتَشْهِدُ عَلَیْهِ جَمِیعَ مَا أَسْكَنْتَهُ أَرْضَكَ وَ سمَاوَاتِكَ ثُمَّ أَنْتَ بَعْدُ اَلْمُغْنِی عَنْ نَصْرِهِ وَ اَلْآخِذُ لَهُ بِذَنْبِهِ


[ 489 ]

203 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

بارخدایا ، هر بنده‏اى از بندگانت كه سخن ما را كه از روى عدل است ، نه ستم و به مصلحت دین و دنیاست ، نه به خلاف مصلحت ، بشنود و پس از شنیدن از آن سر برتابد و از یاریت بازایستد و در تقویت دین تو كاهلى كند ، اى بزرگ‏ترین شاهدان تو را علیه او به شهادت مى‏گیریم و نیز همه موجوداتى را كه در زمین و آسمانت جاى داده‏اى به شهادت مى‏گیریم و تو از آن پس ما را از یارى او بى‏نیاز فرماى و او را به گناهش بازخواست نماى .

[ 211 ] و من خطبة له ع فی عجیب صنعة الكون

وَ كَانَ مِنِ اِقْتِدَارِ جَبَرُوتِهِ وَ بَدِیعِ لَطَائِفِ صَنْعَتِهِ أَنْ جَعَلَ مِنْ مَاءِ اَلْبَحْرِ اَلزَّاخِرِ اَلْمُتَرَاكِمِ اَلْمُتَقَاصِفِ یَبَساً جَامِداً ثُمَّ فَطَرَ مِنْهُ أَطْبَاقاً فَفَتَقَهَا سَبْعَ سَمَاوَاتٍ بَعْدَ اِرْتِتَاقِهَا فَاسْتَمْسَكَتْ بِأَمْرِهِ وَ قَامَتْ عَلَى حَدِّهِ وَ أَرْسَى أَرْضاً یَحْمِلُهَا اَلْأَخْضَرُ اَلْمُثْعَنْجِرُ وَ اَلْقَمْقَامُ اَلْمُسَخَّرُ قَدْ ذَلَّ لِأَمْرِهِ وَ أَذْعَنَ لِهَیْبَتِهِ وَ وَقَفَ اَلْجَارِی مِنْهُ لِخَشْیَتِهِ وَ جَبَلَ جَلاَمِیدَهَا وَ نُشُوزَ مُتُونِهَا وَ أَطْوَادِهَا فَأَرْسَاهَا فِی مَرَاسِیهَا وَ أَلْزَمَهَا قَرَارَاتِهَا فَمَضَتْ رُءُوسُهَا فِی اَلْهَوَاءِ وَ رَسَتْ أُصُولُهَا فِی اَلْمَاءِ فَأَنْهَدَ جِبَالَهَا عَنْ سُهُولِهَا وَ أَسَاخَ قَوَاعِدَهَا فِی مُتُونِ أَقْطَارِهَا وَ مَوَاضِعِ أَنْصَابِهَا فَأَشْهَقَ قِلاَلَهَا وَ أَطَالَ أَنْشَازَهَا وَ جَعَلَهَا لِلْأَرْضِ عِمَاداً وَ أَرَّزَهَا فِیهَا أَوْتَاداً فَسَكَنَتْ عَلَى حَرَكَتِهَا مِنْ أَنْ تَمِیدَ بِأَهْلِهَا أَوْ تَسِیخَ بِحِمْلِهَا أَوْ تَزُولَ عَنْ مَوَاضِعِهَا فَسُبْحَانَ مَنْ أَمْسَكَهَا بَعْدَ مَوَجَانِ مِیَاهِهَا وَ أَجْمَدَهَا بَعْدَ رُطُوبَةِ أَكْنَافِهَا فَجَعَلَهَا لِخَلْقِهِ مِهَاداً وَ بَسَطَهَا لَهُمْ فِرَاشاً فَوْقَ بَحْرٍ لُجِّیٍّ رَاكِدٍ لاَ یَجْرِی وَ قَائِمٍ لاَ یَسْرِی تُكَرْكِرُهُ اَلرِّیَاحُ اَلْعَوَاصِفُ وَ تَمْخُضُهُ اَلْغَمَامُ اَلذَّوَارِفُ إِنَّ فِی ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشى‏

[ 487 ]

202 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

از آثار عظمتش و بدایع آفرینش شگفت‏انگیزش ، این است كه از آب دریاى لبالب كه موجهایش بر یكدیگر مى‏آمدند و هر موج ، موج دیگرى را مى‏راند ، جایى خشك و جامد پدید آورد و از آن طبقاتى ایجاد كرد و آن طبقات را كه بربسته بودند از هم بگشود و هفت آسمان ساخت و آسمانها به فرمان او خود را نگه داشتند و هر یك در آنجا كه بایدش برپاى استاد . زمین را استوار بیافرید ، در حالى كه ، آن را دریاى عظیم سبزگون ، كه مسخر فرمان اوست ، بر پشت حمل مى‏كرد . در برابر فرمان او خوار و ذلیل بود و از هیبتش سر به فرمان . آب روان از بیمش بر جاى بایستاد . پس صخره‏هاى زمین را آفرید و تپه‏هاى بلند و كوههاى عظیم را پدید آورد و در جاى خود استوار بداشت و مقرر داشت كه در جاى خود بمانند . كوهها را در هوا برافراشت و بن آنها در آب فرو برد و آنها را از زمینهاى هموار و پست بركشید و آنها را در اقطار زمین و آن مكانها كه برقرار هستند ، فرو كرد . و قله‏ها را برافراشت و بلندیهایش را به اطراف كشانید . و این كوهها را ستونهاى زمین گردانید و چون میخها در زمین فرو كرد . و زمین كه جنبان بود آرامش یافت تا ساكنان خود را نلرزاند و بار خود نریزد و از جاى خود به دیگر جاى نشود .

منزه است خداوندى كه زمین را پس از تموج آبهایش ثابت نگه داشت و پس از رطوبت اطرافش خشك گردانید و آن را جایگاه آسایش آفریدگان ساخت و آن را برایشان چون فرشى بر روى دریاى ژرف ساكن بگسترد . دریایى كه روان نیست و ایستاده است ، نه گردان . بادهاى سخت بر آن مى‏وزد و مى‏بردش و بازش مى‏گرداند .

ابرهاى پر باران بر آن ببارد و به جنبشش آورد . « در آن براى كسانى كه مى‏ترسند پندى است . 1 »


[ 210 ] و من كلام له ع و قد سأله سائل عن أحادیث البدع و عما فی أیدی الناس من اختلاف الخبر فقال ع

إِنَّ فِی أَیْدِی اَلنَّاسِ حَقّاً وَ بَاطِلاً وَ صِدْقاً وَ كَذِباً وَ نَاسِخاً وَ مَنْسُوخاً وَ عَامّاً وَ خَاصّاً وَ مُحْكَماً وَ مُتَشَابِهاً وَ حِفْظاً وَ وَهْماً وَ لَقَدْ كُذِبَ عَلَى رَسُولِ اَللَّهِ ص عَلَى عَهْدِهِ حَتَّى قَامَ خَطِیباً فَقَالَ مَنْ كَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّداً فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ اَلنَّارِ وَ إِنَّمَا أَتَاكَ بِالْحَدِیثِ أَرْبَعَةُ رِجَالٍ لَیْسَ لَهُمْ خَامِسٌ المنافقون رَجُلٌ مُنَافِقٌ مُظْهِرٌ لِلْإِیمَانِ مُتَصَنِّعٌ بِالْإِسْلاَمِ لاَ یَتَأَثَّمُ وَ لاَ یَتَحَرَّجُ یَكْذِبُ عَلَى رَسُولِ اَللَّهِ ص مُتَعَمِّداً فَلَوْ عَلِمَ اَلنَّاسُ أَنَّهُ مُنَافِقٌ كَاذِبٌ لَمْ یَقْبَلُوا مِنْهُ وَ لَمْ یُصَدِّقُوا قَوْلَهُ وَ لَكِنَّهُمْ قَالُوا صَاحِبُ رَسُولِ اَللَّهِ ص رَآهُ وَ سَمِعَ مِنْهُ وَ لَقِفَ عَنْهُ فَیَأْخُذُونَ بِقَوْلِهِ وَ قَدْ أَخْبَرَكَ اَللَّهُ عَنِ اَلْمُنَافِقِینَ بِمَا أَخْبَرَكَ وَ وَصَفَهُمْ بِمَا وَصَفَهُمْ بِهِ لَكَ ثُمَّ بَقُوا بَعْدَهُ فَتَقَرَّبُوا إِلَى أَئِمَّةِ اَلضَّلاَلَةِ وَ اَلدُّعَاةِ إِلَى اَلنَّارِ بِالزُّورِ وَ اَلْبُهْتَانِ فَوَلَّوْهُمُ اَلْأَعْمَالَ وَ جَعَلُوهُمْ حُكَّاماً عَلَى رِقَابِ اَلنَّاسِ فَأَكَلُوا بِهِمُ اَلدُّنْیَا وَ إِنَّمَا اَلنَّاسُ مَعَ اَلْمُلُوكِ وَ اَلدُّنْیَا إِلاَّ مَنْ عَصَمَ اَللَّهُ فَهَذَا أَحَدُ اَلْأَرْبَعَةِ الخاطئون وَ رَجُلٌ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اَللَّهِ شَیْئاً لَمْ یَحْفَظْهُ عَلَى وَجْهِهِ فَوَهِمَ فِیهِ وَ لَمْ یَتَعَمَّدْ كَذِباً فَهُوَ فِی یَدَیْهِ وَ یَرْوِیهِ وَ یَعْمَلُ بِهِ وَ یَقُولُ أَنَا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اَللَّهِ ص فَلَوْ عَلِمَ اَلْمُسْلِمُونَ أَنَّهُ وَهِمَ فِیهِ لَمْ یَقْبَلُوهُ مِنْهُ وَ لَوْ عَلِمَ هُوَ أَنَّهُ كَذَلِكَ لَرَفَضَهُ اهل الشبهة وَ رَجُلٌ ثَالِثٌ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اَللَّهِ ص شَیْئاً یَأْمُرُ بِهِ ثُمَّ إِنَّهُ نَهَى عَنْهُ وَ هُوَ لاَ یَعْلَمُ أَوْ سَمِعَهُ یَنْهَى عَنْ شَیْ‏ءٍ ثُمَّ أَمَرَ بِهِ وَ هُوَ لاَ یَعْلَمُ فَحَفِظَ اَلْمَنْسُوخَ وَ لَمْ یَحْفَظِ اَلنَّاسِخَ فَلَوْ عَلِمَ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ لَرَفَضَهُ وَ لَوْ عَلِمَ اَلْمُسْلِمُونَ إِذْ سَمِعُوهُ مِنْهُ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ لَرَفَضُوهُ الصادقون الحافظون وَ آخَرُ رَابِعٌ لَمْ یَكْذِبْ عَلَى اَللَّهِ وَ لاَ عَلَى رَسُولِهِ مُبْغِضٌ لِلْكَذِبِ خَوْفاً مِنَ اَللَّهِ وَ تَعْظِیماً لِرَسُولِ اَللَّهِ ص وَ لَمْ یَهِمْ بَلْ حَفِظَ مَا سَمِعَ عَلَى وَجْهِهِ فَجَاءَ بِهِ عَلَى مَا سَمِعَهُ لَمْ یَزِدْ فِیهِ وَ لَمْ یَنْقُصْ مِنْهُ فَهُوَ حَفِظَ اَلنَّاسِخَ فَعَمِلَ بِهِ وَ حَفِظَ اَلْمَنْسُوخَ فَجَنَّبَ عَنْهُ وَ عَرَفَ اَلْخَاصَّ وَ اَلْعَامَّ وَ اَلْمُحْكَمَ وَ اَلْمُتَشَابِهَ فَوَضَعَ كُلَّ شَیْ‏ءٍ مَوْضِعَهُ وَ قَدْ كَانَ یَكُونُ مِنْ رَسُولِ اَللَّهِ ص اَلْكَلاَمُ لَهُ وَجْهَانِ فَكَلاَمٌ خَاصٌّ وَ كَلاَمٌ عَامٌّ فَیَسْمَعُهُ مَنْ لاَ یَعْرِفُ مَا عَنَى اَللَّهُ سُبْحَانَهُ بِهِ وَ لاَ مَا عَنَى رَسُولُ اَللَّهِ ص فَیَحْمِلُهُ اَلسَّامِعُ وَ یُوَجِّهُهُ عَلَى غَیْرِ مَعْرِفَةٍ بِمَعْنَاهُ وَ مَا قُصِدَ بِهِ وَ مَا خَرَجَ مِنْ أَجْلِهِ وَ لَیْسَ كُلُّ أَصْحَابِ رَسُولِ اَللَّهِ ص مَنْ كَانَ یَسْأَلُهُ وَ یَسْتَفْهِمُهُ حَتَّى إِنْ كَانُوا لَیُحِبُّونَ أَنْ یَجِی‏ءَ اَلْأَعْرَابِیُّ وَ اَلطَّارِئُ فَیَسْأَلَهُ ع حَتَّى یَسْمَعُوا وَ كَانَ لاَ یَمُرُّ بِی مِنْ ذَلِكَ شَیْ‏ءٌ إِلاَّ سَأَلْتُهُ عَنْهُ وَ حَفِظْتُهُ فَهَذِهِ وُجُوهُ مَا عَلَیْهِ اَلنَّاسُ فِی اِخْتِلاَفِهِمْ وَ عِلَلِهِمْ فِی رِوَایَاتِهِمْ


201 سخنى از آن حضرت ( ع )

كسى در باب حدیثهاى مجعول و خبرهاى گوناگون كه در دست مردم است از او سؤال كرد و آن حضرت ( ع ) چنین فرمود :

[ 483 ]

در دست مردم ، حق است و باطل ، دروغ است و راست ، ناسخ است منسوخ ،

همچنین ، عام است و خاص ، محكم است و متشابه و عارى از اشتباه و آمیخته با آن .

در زمان رسول خدا ( صلى الله علیه و آله ) آن قدر بر او دروغ بستند كه برخاست و براى مردم خطبه‏اى ادا كرد . و در آن گفت : هر كه بعمد بر من دروغ بندد جایگاه خود را به آتش برده است .

حدیث را چهار كس نقل مى‏كنند و پنجمى ندارند : یا منافق مردى است كه اظهار ایمان مى‏كند و خود را مسلمان مى‏نمایاند ، ولى از ارتكاب هیچ گناهى و جرمى باك ندارد و بر رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) بعمد دروغ مى‏بندد . اگر مردم مى‏دانستند كه منافق و دروغگوست ، سخنش را نمى‏پذیرفتند و تصدیق نمى‏كردند ولى مى‏گویند یار رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) است ، او را دیده و از او شنیده و ضبط كرده است . پس مردم گفتارش را مى‏پذیرند و خداوند در قرآن از منافقان خبر داده و بدان صفات كه دارند براى تو وصفشان كرده است . اینان بعد از پیامبر ( صلى الله علیه و آله ) ماندند و بر آستان پیشوایان ضلالت و داعیانى كه به باطل و بهتان مردم را به آتش فرا مى‏خواندند ، تقرب یافتند . حتى به حكومتشان هم گماشتند و بدین نام بر گردن مردم سوارشان كردند و در پناه نام آنها به جهانخوارى ، پرداختند . زیرا مردم غالبا با پادشاهان و دنیاداران هستند ، مگر كسى كه خداوندش از این خطر نگه داشته باشد . و این یكى از آن چهار است .

و دیگر ، مردى است كه از رسول خدا ( صلى الله علیه و آله ) خبرى شنیده ، اما درستش را به خاطر نسپرده و سر آن ندارد كه دروغ بگوید . او چیزى را كه آموخته ،

اینك ، روایت مى‏كند و خود نیز به كارش مى‏بندد و همه جا مى‏گوید كه این سخن را از رسول خدا ( صلى الله علیه و آله ) شنیده‏ام . اگر مسلمانان مى‏دانستند كه او اشتباه دریافته از او نمى‏پذیرفتند و خود نیز اگر مى‏دانست تركش مى‏گفت .

سه دیگر مردى است كه از رسول خدا ( صلى الله علیه و آله ) چیزى شنیده كه بدان فرمان داده ، سپس ، از آن نهى كرده است ، بى‏آنكه ، او آگاه شده باشد . یا شنیده

[ 485 ]

است كه از كارى نهى كرده ، سپس ، به آن فرمان داده ، بى‏آنكه او خبردار شده باشد .

بنابراین ، منسوخ را شنیده ولى ناسخ را نشنیده است . این مرد اگر مى‏دانست آنچه مى‏گوید نسخ شده ، هرگز نمى‏گفت . و اگر مسلمانان هنگامى كه آن را از او شنیدند مى‏دانستند كه نسخ شده ، آن را ترك مى‏گفتند .

چهارم ، مردى است كه هرگز به خدا و پیامبر او دروغ نمى‏بندد و به سبب ترسى كه از خدا دارد و نیز به خاطر بزرگداشت پیامبر او دروغ را دشمن است ، به اشتباه هم نیفتاده است ، بلكه هر سخنى را چنانكه از پیامبر ( صلى الله علیه و آله ) شنیده است به خاطر سپرده و اینك روایتش مى‏كند . نه بر آن مى‏افزاید و نه از آن مى‏كاهد . ناسخ را به خاطر سپرده و به كار مى‏بندد و منسوخ را به خاطر سپرده و از آن دورى مى‏جوید .

خاص را از عام تمیز مى‏دهد و متشابه را به جاى محكم نمى‏نشاند و هر چیز را به جاى خود مى‏نهد .

گاه اتفاق مى‏افتاد كه سخن رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) را دو جنبه بود جنبه‏اى روى در خاص داشت و جنبه‏اى روى در عام . چنین سخن را كسى كه از قصد خداوند سبحان و پیامبر او ( صلى الله علیه و آله ) آگاهى نداشت ،

مى‏شنید ، آنگاه بى‏آنكه به معنى آن معرفتى یافته و منظور گوینده را از بیان آن شناخته باشد ، به صورتى توجیه مى‏كرد . و چنان نبود كه همه اصحاب رسول خدا ( ص ) از او چیزى پرسیده و فهم آن سخن را خواسته باشند . تا آنجا كه ، برخى آرزو مى‏كردند كه عربى بادیه‏نشین یا غریبى بیاید و از او چیزى بپرسد تا آنها گوش بدان فرا دهند . حال آنكه ، هیچ مشكلى براى من پیش نمى‏آمد مگر آنكه از او مى‏پرسیدم و درست ، به خاطر مى‏سپردم . آرى ، اینهاست علل اختلاف مردم در روایتها .


[ 209 ] و من كلام له ع بالبصرة و قد دخل على العلاء بن زیاد الحارثی و هو من أصحابه یعوده فلما رأى سعة داره قال

مَا كُنْتَ تَصْنَعُ بِسِعَةِ هَذِهِ اَلدَّارِ فِی اَلدُّنْیَا وَ أَنْتَ إِلَیْهَا فِی اَلْآخِرَةِ كُنْتَ أَحْوَجَ وَ بَلَى إِنْ شِئْتَ بَلَغْتَ بِهَا اَلْآخِرَةَ تَقْرِی فِیهَا اَلضَّیْفَ وَ تَصِلُ فِیهَا اَلرَّحِمَ وَ تُطْلِعُ مِنْهَا اَلْحُقُوقَ مَطَالِعَهَا فَإِذاً أَنْتَ قَدْ بَلَغْتَ بِهَا اَلْآخِرَةَ فَقَالَ لَهُ اَلْعَلاَءُ یَا أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ أَشْكُو إِلَیْكَ أَخِی عَاصِمَ بْنَ زِیَادٍ قَالَ وَ مَا لَهُ قَالَ لَبِسَ اَلْعَبَاءَةَ وَ تَخَلَّى عَنِ اَلدُّنْیَا قَالَ عَلَیَّ بِهِ فَلَمَّا جَاءَ قَالَ یَا عُدَیَّ نَفْسِهِ لَقَدِ اِسْتَهَامَ بِكَ اَلْخَبِیثُ أَ مَا رَحِمْتَ أَهْلَكَ وَ وَلَدَكَ أَ تَرَى اَللَّهَ أَحَلَّ لَكَ اَلطَّیِّبَاتِ وَ هُوَ یَكْرَهُ أَنْ تَأْخُذَهَا أَنْتَ أَهْوَنُ عَلَى اَللَّهِ مِنْ ذَلِكَ قَالَ یَا أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ هَذَا أَنْتَ فِی خُشُونَةِ مَلْبَسِكَ وَ جُشُوبَةِ مَأْكَلِكَ قَالَ وَیْحَكَ إِنِّی لَسْتُ كَأَنْتَ إِنَّ اَللَّهَ تَعَالَى فَرَضَ عَلَى أَئِمَّةِ اَلْعَدْلِ أَنْ یُقَدِّرُوا أَنْفُسَهُمْ بِضَعَفَةِ اَلنَّاسِ كَیْلاَ یَتَبَیَّغَ بِالْفَقِیرِ فَقْرُهُ

[ 481 ]

200 سخنى از آن حضرت ( ع ) امام ( ع ) در بصره به عیادت علاء بن زیاد حارثى رفت و علاء از اصحابش بود . چون فراخى خانه‏اش را دید ، چنین فرمود :

سرایى به این فراخى در دنیا به چه كارت مى‏آید و حال آنكه ، در آخرت نیازت بدان بیشتر است . البته اگر بخواهى ، با همین خانه به خانه آخرت هم خواهى رسید ،

هرگاه در آن مهمانان را طعام دهى و خویشاوندان را بنوازى و حقوقى را كه به گردن توست ادا كنى . بدینسان ، به خانه آخرت هم پرداخته‏اى .

علاء گفت : یا امیر المؤمنین از برادرم ، عاصم بن زیاد به تو شكایت مى‏كنم .

على ( ع ) پرسید : او را چه مى‏شود ؟ علاء گفت : جامه پشمین پوشیده و از دنیا بریده است . على ( ع ) گفت : او را نزد من بیاورید . چون بیاوردندش ، فرمود :

اى دشمن حقیر خویش ، شیطان ناپاك خواهد كه تو را گمراه كند . آیا به زن و فرزندت ترحم نمى‏كنى ؟ پندارى كه خدا چیزهاى نیكو و پاكیزه را بر تو حلال كرده ولى نمى‏خواهد كه از آنها بهره‏مند گردى ؟ تو در نزد خدا از آنچه پندارى پست‏تر هستى .

عاصم گفت : یا امیر المؤمنین تو خود نیز جامه خشن مى‏پوشى و غذاى ناگوار مى‏خورى ؟ على ( ع ) در پاسخ او فرمود :

واى بر تو . مرا با تو چه نسبت ؟ خداوند بر پیشوایان دادگر مقرر فرموده كه خود را در معیشت با مردم تنگدست برابر دارند تا بینوایى را رنج بینوایى به هیجان نیاورد و موجب هلاكتش گردد .

  

[ 208 ] و من كلام له ع قاله لما اضطرب علیه أصحابه فی أمر الحكومة

أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّهُ لَمْ یَزَلْ أَمْرِی مَعَكُمْ عَلَى مَا أُحِبُّ حَتَّى نَهِكَتْكُمُ اَلْحَرْبُ وَ قَدْ وَ اَللَّهِ أَخَذَتْ مِنْكُمْ وَ تَرَكَتْ وَ هِیَ لِعَدُوِّكُمْ أَنْهَكُ لَقَدْ كُنْتُ أَمْسِ أَمِیراً فَأَصْبَحْتُ اَلْیَوْمَ مَأْمُوراً وَ كُنْتُ أَمْسِ نَاهِیاً فَأَصْبَحْتُ اَلْیَوْمَ مَنْهِیّاً وَ قَدْ أَحْبَبْتُمُ اَلْبَقَاءَ وَ لَیْسَ لِی أَنْ أَحْمِلَكُمْ عَلَى مَا تَكْرَهُونَ


199 سخنى از آن حضرت ( ع ) هنگامى كه یارانش در باب حكمیت با او راه مخالفت پیش گرفتند ، فرمود :

اى مردم ، كار من با شما به گونه‏اى بود كه به دلخواه من بود . تا زمانى كه جنگ ناتوانتان ساخت . به خدا سوگند ، چیزهایى را از شما گرفت ، ولى چیزهایى را هم برایتان باقى گذاشت و دشمنان شما را بیش از شما ناتوان ساخت .

من دیروز فرمانده بودم ، امروز فرمانپذیرم . دیروز من نهى مى‏كردم امروز مرا نهى مى‏كنند . شما دوست دارید كه زنده بمانید و من نمى‏توانم شما را به كارى وادارم كه خود نمى‏خواهید .



[ 207 ] و من كلام له ع فی بعض أیام صفین و قد رأى الحسن ابنه ع یتسرع إلى الحرب

اِمْلِكُوا عَنِّی هَذَا اَلْغُلاَمَ لاَ یَهُدَّنِی فَإِنَّنِی أَنْفَسُ بِهَذَیْنِ یَعْنِی اَلْحَسَنَ وَ اَلْحُسَیْنَ ع عَلَى اَلْمَوْتِ لِئَلاَّ یَنْقَطِعَ بِهِمَا نَسْلُ رَسُولِ اَللَّهِ ص قال السید الشریف قوله ع املكوا عنی هذا الغلام من أعلى الكلام و أفصحه


[ 479 ]

198 سخنى از آن حضرت ( ع ) در یكى از روزهاى جنگ صفین فرزندش حسن ( ع ) را دید كه به جنگ مى‏شتابد و چنین فرمود :

نگه دارید و مانع شوید این پسر را از جنگ تا با مرگ خود پشت مرا نشكند .

نمى‏خواهم كه این دو [ یعنى حسن و حسین ( ع ) ] به كام مرگ افتند و با مرگ آنها نسل رسول الله ( ص ) منقطع شود .

سخن امام كه مى‏گوید : « املكوا عنى هذا الغلام » از برترین سخنان و فصیح‏ترین آنهاست .



[ 206 ] و من كلام له ع و قد سمع قوما من أصحابه یسبون أهل الشام أیام حربهم بصفین

إِنِّی أَكْرَهُ لَكُمْ أَنْ تَكُونُوا سَبَّابِینَ وَ لَكِنَّكُمْ لَوْ وَصَفْتُمْ أَعْمَالَهُمْ وَ ذَكَرْتُمْ حَالَهُمْ كَانَ أَصْوَبَ فِی اَلْقَوْلِ وَ أَبْلَغَ فِی اَلْعُذْرِ وَ قُلْتُمْ مَكَانَ سَبِّكُمْ إِیَّاهُمْ اَللَّهُمَّ اِحْقِنْ دِمَاءَنَا وَ دِمَاءَهُمْ وَ أَصْلِحْ ذَاتَ بَیْنِنَا وَ بَیْنِهِمْ وَ اِهْدِهِمْ مِنْ ضَلاَلَتِهِمْ حَتَّى یَعْرِفَ اَلْحَقَّ مَنْ جَهِلَهُ وَ یَرْعَوِیَ عَنِ اَلْغَیِّ وَ اَلْعُدْوَانِ مَنْ لَهِجَ بِهِ


197 سخنى از آن حضرت ( ع ) هنگامى كه شنید گروهى از اصحابش در جنگ صفین ، شامیان را دشنام مى‏گویند چنین فرمود :

دوست ندارم كه شما دشنام‏دهنده باشید . ولى اگر به توصیف اعمال و بیان حالشان بپردازید ، سخنتان به صواب نزدیكتر و عذرتان پذیرفته‏تر است . به جاى آنكه دشنامشان دهید ، بگویید : بار خدایا خونهاى ما و آنها را از ریختن نگه‏دار و میان ما و ایشان آشتى انداز و آنها را كه در این گمراهى هستند راه بنماى . تا هر كه حق را نمى‏شناسد ، بشناسد و هر كه آزمند گمراهى و دشمنى است از آن باز ایستد .

[ 205 ] و من كلام له ع كلم به طلحة و الزبیر بعد بیعته بالخلافة و قد عتبا علیه من ترك مشورتهما و الاستعانة فی الأمور بهما

لَقَدْ نَقَمْتُمَا یَسِیراً وَ أَرْجَأْتُمَا كَثِیراً أَ لاَ تُخْبِرَانِی أَیُّ شَیْ‏ءٍ كَانَ لَكُمَا فِیهِ حَقٌّ دَفَعْتُكُمَا عَنْهُ أَمْ أَیُّ قَسْمٍ اِسْتَأْثَرْتُ عَلَیْكُمَا بِهِ أَمْ أَیُّ حَقٍّ رَفَعَهُ إِلَیَّ أَحَدٌ مِنَ اَلْمُسْلِمِینَ ضَعُفْتُ عَنْهُ أَمْ جَهِلْتُهُ أَمْ أَخْطَأْتُ بَابَهُ وَ اَللَّهِ مَا كَانَتْ لِی فِی اَلْخِلاَفَةِ رَغْبَةٌ وَ لاَ فِی اَلْوِلاَیَةِ إِرْبَةٌ وَ لَكِنَّكُمْ دَعَوْتُمُونِی إِلَیْهَا وَ حَمَلْتُمُونِی عَلَیْهَا فَلَمَّا أَفْضَتْ إِلَیَّ نَظَرْتُ إِلَى كِتَابِ اَللَّهِ وَ مَا وَضَعَ لَنَا وَ أَمَرَنَا بِالْحُكْمِ بِهِ فَاتَّبَعْتُهُ وَ مَا اِسْتَنَّ اَلنَّبِیُّ ص فَاقْتَدَیْتُهُ فَلَمْ أَحْتَجْ فِی ذَلِكَ إِلَى رَأْیِكُمَا وَ لاَ رَأْیِ غَیْرِكُمَا وَ لاَ وَقَعَ حُكْمٌ جَهِلْتُهُ فَأَسْتَشِیرَكُمَا وَ إِخْوَانِی مِنَ اَلْمُسْلِمِینَ وَ لَوْ كَانَ ذَلِكَ لَمْ أَرْغَبْ عَنْكُمَا وَ لاَ عَنْ غَیْرِكُمَا وَ أَمَّا مَا ذَكَرْتُمَا مِنْ أَمْرِ اَلْأُسْوَةِ فَإِنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ لَمْ أَحْكُمْ أَنَا فِیهِ بِرَأْیِی وَ لاَ وَلِیتُهُ هَوًى مِنِّی بَلْ وَجَدْتُ أَنَا وَ أَنْتُمَا مَا جَاءَ بِهِ رَسُولُ اَللَّهِ ص قَدْ فُرِغَ مِنْهُ فَلَمْ أَحْتَجْ إِلَیْكُمَا فِیمَا قَدْ فَرَغَ اَللَّهُ مِنْ قَسْمِهِ وَ أَمْضَى فِیهِ حُكْمَهُ فَلَیْسَ لَكُمَا وَ اَللَّهِ عِنْدِی وَ لاَ لِغَیْرِكُمَا فِی هَذَا عُتْبَى أَخَذَ اَللَّهُ بِقُلُوبِنَا وَ قُلُوبِكُمْ إِلَى اَلْحَقِّ وَ أَلْهَمَنَا وَ إِیَّاكُمُ اَلصَّبْرَ ثم قال ع رَحِمَ اَللَّهُ رَجُلاً رَأَى حَقّاً فَأَعَانَ عَلَیْهِ أَوْ رَأَى جَوْراً فَرَدَّهُ وَ كَانَ عَوْناً بِالْحَقِّ عَلَى صَاحِبِهِ




196 سخنى از آن حضرت ( ع )

خطاب به طلحه و زبیر ، پس از بیعت به خلافت . آن دو از اینكه امام ( ع ) در كارها با آنها مشورت نكرده و از ایشان یارى نخواسته ، اظهار ناخشنودى كرده بودند .

شما دو تن به اندك ناخشنود شدید و كارهاى بسیارى را به تأخیر انداختید . چرا نمى‏گویید كه شما را در چه چیزى حقى بوده و من آن را از شما دریغ داشته‏ام ؟ و در تصرف كدام نصیب و عطایى خود را بر شما ترجیح نهاده‏ام ؟ یا كدام حق و دعوایى بود كه یكى از مسلمانان نزد من آورد و من در اداى آن ناتوان بوده‏ام یا حكم آن نمى‏دانسته‏ام یا در آن خطا نموده‏ام ؟

به خدا سوگند ، نه به خلافت رغبتى داشتم و نه به حكومت نیازى . این شما بودید كه مرا به آن فراخواندید و بر من تحمیلش نمودید . هنگامى كه خلافت به من

[ 477 ]

رسید به كتاب خدا و آنچه براى ما در آن مقرر داشته و فرمانمان داده كه بر شیوه آن عمل كنیم ، نظر كردم و از آن پیروى نمودم . و به سنتى كه پیامبر ( صلى الله علیه و آله ) نهاده است اقتدا كردم . بنابراین ، دیگر به رأى شما و جز شما نیازى نداشتم . براى من حكمى هم پیش نیامده كه آن را ندانم و از شما دو تن یا برادران مسلمانم مشورت خواهم . اگر چنین وضعى پیش آمده بود ، هرگز از مشورت با شما و دیگران روى نمى‏گردانیدم . اما در باب اینكه چرا در تقسیم ، مساوات مى‏كنم ، این هم چیزى است كه من به رأى خود یا از روى هواى نفس در آن قضاوت نكرده‏ام . من و شما دو تن دیده‏ایم كه رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) در این باب چه حكمى آورده و چگونه عمل كرده است . پس در كارى كه خدا حكمش را مقرر داشته و امضا كرده بود ، نیازى به رأى و نظر شما نداشتم . به خدا سوگند ، شما دو تن را و جز شما را بر من حقى نیست كه زبان شكایت گشایید . خداوند دلهاى ما را و شما را به حق متمایل سازد . و در دل ما و شما شكیبایى اندازد .

[ سپس فرمود ] : خدا بیامرزد كسى را كه حقى را ببیند و آن را یارى دهد و ستمى را ببیند و آن را دور سازد و صاحب حق را در گرفتن حقش یار باشد .


[ 204 ] و من كلام له ع كان كثیرا ما ینادی به أصحابه

تَجَهَّزُوا رَحِمَكُمُ اَللَّهُ فَقَدْ نُودِیَ فِیكُمْ بِالرَّحِیلِ وَ أَقِلُّوا اَلْعُرْجَةَ عَلَى اَلدُّنْیَا وَ اِنْقَلِبُوا بِصَالِحِ مَا بِحَضْرَتِكُمْ مِنَ اَلزَّادِ فَإِنَّ أَمَامَكُمْ عَقَبَةً كَئُوداً وَ مَنَازِلَ مَخُوفَةً مَهُولَةً لاَ بُدَّ مِنَ اَلْوُرُودِ عَلَیْهَا وَ اَلْوُقُوفِ عِنْدَهَا وَ اِعْلَمُوا أَنَّ مَلاَحِظَ اَلْمَنِیَّةِ نَحْوَكُمْ دَانِیَةٌ وَ كَأَنَّكُمْ بِمَخَالِبِهَا وَ قَدْ نَشِبَتْ فِیكُمْ وَ قَدْ دَهَمَتْكُمْ فِیهَا مُفْظِعَاتُ اَلْأُمُورِ وَ مُعْضِلاَتُ اَلْمَحْذُورِ فَقَطِّعُوا عَلاَئِقَ اَلدُّنْیَا وَ اِسْتَظْهِرُوا بِزَادِ اَلتَّقْوَى و قد مضى شی‏ء من هذا الكلام فیما تقدم بخلاف هذه الروایة

[ 475 ]

195 سخنى از آن حضرت ( ع )

همواره در میان اصحاب خود چنین ندا مى‏داد :

مهیا شوید خدایتان رحمت كناد كه در میان شما بانگ رحیل در داده‏اند .

درنگ خویش در دنیا كمتر سازید و همراه توشه‏هاى نیكویى كه با خود برداشته‏اید ،

بازگردید ، زیرا رویاروى شما گردنه‏اى است كه از آن بسختى توان گذشت . منزلهایى است وحشتناك و هول انگیز ، كه بناچار بر آنها داخل خواهید شد و در آنجا درنگ خواهید كرد . بدانید ، كه مرگ از نزدیك به گوشه چشم در شما مى‏نگرد و چنانكه پندارى ، در چنگالهاى آن گرفتار آمده‏اید ، ناخن در تنتان فرو برده است . كارهاى بس دشوار و رنجهاى كمر شكن آن شما را در برگرفته . پس پیوند خود با دنیا ببرید و به توشه تقوا پشت خود قوى سازید .

برخى از این كلام پیش از این آمده بود و آن روایتى دیگر بود غیر از این .


[ 203 ] و من كلام له ع فی التزهید من الدنیا و الترغیب فی الآخرة

أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّمَا اَلدُّنْیَا دَارُ مَجَازٍ وَ اَلْآخِرَةُ دَارُ قَرَارٍ فَخُذُوا مِنْ مَمَرِّكُمْ لِمَقَرِّكُمْ وَ لاَ تَهْتِكُوا أَسْتَارَكُمْ عِنْدَ مَنْ یَعْلَمُ أَسْرَارَكُمْ وَ أَخْرِجُوا مِنَ اَلدُّنْیَا قُلُوبَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَخْرُجَ مِنْهَا أَبْدَانُكُمْ فَفِیهَا اُخْتُبِرْتُمْ وَ لِغَیْرِهَا خُلِقْتُمْ إِنَّ اَلْمَرْءَ إِذَا هَلَكَ قَالَ اَلنَّاسُ مَا تَرَكَ وَ قَالَتِ اَلْمَلاَئِكَةُ مَا قَدَّمَ لِلَّهِ آبَاؤُكُمْ فَقَدِّمُوا بَعْضاً یَكُنْ لَكُمْ قَرْضاً وَ لاَ تُخْلِفُوا كُلاًّ فَیَكُونَ فَرْضاً عَلَیْكُمْ

194 سخنى از آن حضرت ( ع )

اى مردم ، این دنیا سرایى است كه گذرگاه شماست و آخرت ، سرایى است پایدار .

پس از این سراى كه گذرگاه شماست براى آن سراى كه قرارگاه شماست ، توشه برگیرید . پرده‏هایتان را نزد كسى كه اسرارتان را مى‏داند برمدرید . پیش از آنكه بدنهاتان را از دنیا بیرون برند ، دلهایتان را از دنیا بیرون كنید . شما در دنیا در معرض آزمایش بوده‏اید ، زیرا براى سرایى جز این آفریده شده‏اید . هنگامى كه كسى بمیرد ،

مردم مى‏گویند چه برجاى نهاده ؟ و ملایكه مى‏گویند ، چه پیش فرستاده . خدا بر پدرانتان رحمت آورد . بخشى را پیش فرستید تا از آن سود برید و همه را پس از خود مگذارید تا وزو و بالتان گردد .

[ 202 ]

وَ مِنْ كَلاَمٍ لَهُ ع رُوِیَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَهُ عِنْدَ دَفْنِ سَیِّدَةِ اَلنِّسَاءِ فَاطِمَةَ ع كَالْمُنَاجِی بِهِ رَسُولَ اَللَّهِ ص عِنْدَ قَبْرِهِ اَلسَّلاَمُ عَلَیْكَ یَا رَسُولَ اَللَّهِ عَنِّی وَ عَنِ اِبْنَتِكَ اَلنَّازِلَةِ فِی جِوَارِكَ وَ اَلسَّرِیعَةِ اَللَّحَاقِ بِكَ قَلَّ یَا رَسُولَ اَللَّهِ عَنْ صَفِیَّتِكَ صَبْرِی وَ رَقَّ عَنْهَا تَجَلُّدِی إِلاَّ أَنَّ فِی اَلتَّأَسِّی لِی بِعَظِیمِ فُرْقَتِكَ وَ فَادِحِ مُصِیبَتِكَ مَوْضِعَ تَعَزٍّ فَلَقَدْ وَسَّدْتُكَ فِی مَلْحُودَةِ قَبْرِكَ وَ فَاضَتْ بَیْنَ نَحْرِی وَ صَدْرِی نَفْسُكَ فَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ فَلَقَدِ اُسْتُرْجِعَتِ اَلْوَدِیعَةُ وَ أُخِذَتِ اَلرَّهِینَةُ أَمَّا حُزْنِی فَسَرْمَدٌ وَ أَمَّا لَیْلِی فَمُسَهَّدٌ إِلَى أَنْ یَخْتَارَ اَللَّهُ لِی دَارَكَ اَلَّتِی أَنْتَ بِهَا مُقِیمٌ وَ سَتُنَبِّئُكَ اِبْنَتُكَ بِتَضَافُرِ أُمَّتِكَ عَلَى هَضْمِهَا فَأَحْفِهَا اَلسُّؤَالَ وَ اِسْتَخْبِرْهَا اَلْحَالَ هَذَا وَ لَمْ یَطُلِ اَلْعَهْدُ وَ لَمْ یَخْلُ مِنْكَ اَلذِّكْرُ وَ اَلسَّلاَمُ عَلَیْكُمَا سَلاَمَ مُوَدِّعٍ لاَ قَالٍ وَ لاَ سَئِمٍ فَإِنْ أَنْصَرِفْ فَلاَ عَنْ مَلاَلَةٍ وَ إِنْ أُقِمْ فَلاَ عَنْ سُوءِ ظَنٍّ بِمَا وَعَدَ اَللَّهُ اَلصَّابِرِینَ

193 سخنى از آن حضرت ( ع )

این سخن از آن حضرت روایت شده كه هنگام به خاك سپردن سیده زنان ، فاطمه ( علیهما السلام ) بر سر قبر رسول اللّه ( ص ) ، چنانكه گویى با او راز مى‏گوید ، بیان داشته است .

سلام بر تو ، اى پیامبر خدا . سلام من و دخترت كه اكنون در كنار تو فرود آمده و چه زود به تو پیوست . اى رسول خدا ، بر مرگ دخت برگزیده تو ، شكیبایى من اندك است و طاقت و توانم از دست رفته ولى مرا ، كه اندوه عظیم فرقت تو را دیده‏ام و رنج مصیبت تو را چشیده‏ام ، جاى شكیبایى است . من خود تو را به دست خود در قبر خواباندم و هنگامى كه سر بر سینه من داشتى ، جان به جان آفرین تسلیم نمودى .

«

[ 473 ]

انا لله و انا الیه راجعون » .

آن ودیعت بازگردانده شد و آن امانت به صاحبش رسید . و اندوه مرا پایانى نیست . همه شب خواب به چشمم نرود تا آنگاه كه خداوند براى من سرایى را كه تو در آن جاى گرفته‏اى ، اختیار كند . بزودى ، دخترت تو را خبر دهد كه چگونه امتت گرد آمدند و بر او ستم كردند . همه سرگذشت را از او بپرس و خبر حال ما از او بخواه .

اینها در زمانى بود كه از مرگ تو دیرى نگذشته بود و تو از یادها نرفته بودى . بدرود تو را و دخترت را . بدرود كسى كه وداع مى‏كند ، نه بدرود كسى كه رنجیده و ملول است . اگر از اینجا بازمى‏گردم نه از روى ملالت است و اگر درنگ مى‏كنم نه به سبب آن است كه به وعده‏اى كه خدا به صابران داده است بدگمان شده‏ام .


[ 201 ] و من كلام له ع یعظ بسلوك الطریق الواضح

أَیُّهَا اَلنَّاسُ لاَ تَسْتَوْحِشُوا فِی طَرِیقِ اَلْهُدَى لِقِلَّةِ أَهْلِهِ فَإِنَّ اَلنَّاسَ قَدِ اِجْتَمَعُوا عَلَى مَائِدَةٍ شِبَعُهَا قَصِیرٌ وَ جُوعُهَا طَوِیلٌ أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّمَا یَجْمَعُ اَلنَّاسَ اَلرِّضَا وَ اَلسُّخْطُ وَ إِنَّمَا عَقَرَ نَاقَةَ ثَمُودَ رَجُلٌ وَاحِدٌ فَعَمَّهُمُ اَللَّهُ بِالْعَذَابِ لَمَّا عَمُّوهُ بِالرِّضَا فَقَالَ سُبْحَانَهُ فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِینَ فَمَا كَانَ إِلاَّ أَنْ خَارَتْ أَرْضُهُمْ بِالْخَسْفَةِ خُوَارَ اَلسِّكَّةِ اَلْمُحْمَاةِ فِی اَلْأَرْضِ اَلْخَوَّارَةِ أَیُّهَا اَلنَّاسُ مَنْ سَلَكَ اَلطَّرِیقَ اَلْوَاضِحَ وَرَدَ اَلْمَاءَ وَ مَنْ خَالَفَ وَقَعَ فِی اَلتِّیهِ


[ 471 ]

192 سخنى از آن حضرت ( ع )

اى مردم ، در راه هدایت ، اگر رهروانش اندك‏اند ، وحشت مكنید . زیرا مردم همه بر سفره‏اى نشسته‏اند ، كه اندكى سیر كند و گرسنگى دراز در پى دارد . اى مردم ،

خشنودى نمودن از كارى و ناخشنودى نمودن از كارى پاداش و كیفر را فراگیر كند .

ماده شتر قوم ثمود را یك تن كشت ولى عذاب همه را در برگرفت ، زیرا همه از كشتن آن خشنود بودند . خداى تعالى فرماید : « آن را كشتند و همه پشیمان شدند » 1 زمانى نگذشت كه زمینشان صدا كرد و فرو رفت ، چونان صداى گاو آهن تفته در زمین نرم .

اى مردم ، هر كه در راه روشن و آشكار رود به آب رسد و هر كه از آن تخلّف جوید در بیابان سرگردان بماند .


[ 200 ] و من كلام له ع فی معاویة

وَ اَللَّهِ مَا مُعَاوِیَةُ بِأَدْهَى مِنِّی وَ لَكِنَّهُ یَغْدِرُ وَ یَفْجُرُ وَ لَوْ لاَ كَرَاهِیَةُ اَلْغَدْرِ لَكُنْتُ مِنْ أَدْهَى اَلنَّاسِ وَ لَكِنْ كُلُّ غُدَرَةٍ فُجَرَةٌ وَ كُلُّ فُجَرَةٍ كُفَرَةٌ وَ لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ یُعْرَفُ بِهِ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ وَ اَللَّهِ مَا أُسْتَغْفَلُ بِالْمَكِیدَةِ وَ لاَ أُسْتَغْمَزُ بِالشَّدِیدَةِ


191 سخنى از آن حضرت ( ع )

به خدا سوگند ، معاویه از من زیركتر نیست . او پیمان‏شكنى مى‏كند و گنه‏كارى .

اگر پیمان‏شكنى را ناخوش نمى‏داشتم ، من زیركترین مردم مى‏بودم . ولى پیمان‏شكنان ، گنه‏كارند و گنه‏كاران ، نافرمان . هر پیمان‏شكنى را در روز قیامت پرچمى است كه بدان شناخته گردد . به خدا سوگند ، مكر و خدعه مرا غافلگیر نكند و در سختیها ناتوان نشوم .



[ 199 ] و من كلام له ع كان یوصی به أصحابه الصلاة

تَعَاهَدُوا أَمْرَ اَلصَّلاَةِ وَ حَافِظُوا عَلَیْهَا وَ اِسْتَكْثِرُوا مِنْهَا وَ تَقَرَّبُوا بِهَا فَإِنَّهَا كانَتْ عَلَى اَلْمُؤْمِنِینَ كِتاباً مَوْقُوتاً أَ لاَ تَسْمَعُونَ إِلَى جَوَابِ أَهْلِ اَلنَّارِ حِینَ سُئِلُوا ما سَلَكَكُمْ فِی سَقَرَ قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ اَلْمُصَلِّینَ وَ إِنَّهَا لَتَحُتُّ اَلذُّنُوبَ حَتَّ اَلْوَرَقِ وَ تُطْلِقُهَا إِطْلاَقَ اَلرِّبَقِ وَ شَبَّهَهَا رَسُولُ اَللَّهِ ص بِالْحَمَّةِ تَكُونُ عَلَى بَابِ اَلرَّجُلِ فَهُوَ یَغْتَسِلُ مِنْهَا فِی اَلْیَوْمِ وَ اَللَّیْلَةِ خَمْسَ مَرَّاتٍ فَمَا عَسَى أَنْ یَبْقَى عَلَیْهِ مِنَ اَلدَّرَنِ وَ قَدْ عَرَفَ حَقَّهَا رِجَالٌ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ اَلَّذِینَ لاَ تَشْغَلُهُمْ عَنْهَا زِینَةُ مَتَاعٍ وَ لاَ قُرَّةُ عَیْنٍ مِنْ وَلَدٍ وَ لاَ مَالٍ یَقُولُ اَللَّهُ سُبْحَانَهُ رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِكْرِ اَللَّهِ وَ إِقامِ اَلصَّلاةِ وَ إِیتاءِ اَلزَّكاةِ وَ كَانَ رَسُولُ اَللَّهِ ص نَصِباً بِالصَّلاَةِ بَعْدَ اَلتَّبْشِیرِ لَهُ بِالْجَنَّةِ لِقَوْلِ اَللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَ اِصْطَبِرْ عَلَیْها فَكَانَ یَأْمُرُ بِهَا أَهْلَهُ وَ یَصْبِرُ عَلَیْهَا نَفْسَهُ الزكاة ثُمَّ إِنَّ اَلزَّكَاةَ جُعِلَتْ مَعَ اَلصَّلاَةِ قُرْبَاناً لِأَهْلِ اَلْإِسْلاَمِ فَمَنْ أَعْطَاهَا طَیِّبَ اَلنَّفْسِ بِهَا فَإِنَّهَا تُجْعَلُ لَهُ كَفَّارَةً وَ مِنَ اَلنَّارِ حِجَازاً وَ وِقَایَةً فَلاَ یُتْبِعَنَّهَا أَحَدٌ نَفْسَهُ وَ لاَ یُكْثِرَنَّ عَلَیْهَا لَهَفَهُ فَإِنَّ مَنْ أَعْطَاهَا غَیْرَ طَیِّبِ اَلنَّفْسِ بِهَا یَرْجُو بِهَا مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْهَا فَهُوَ جَاهِلٌ بِالسُّنَّةِ مَغْبُونُ اَلْأَجْرِ ضَالُّ اَلْعَمَلِ طَوِیلُ اَلنَّدَمِ الأمانة ثُمَّ أَدَاءَ اَلْأَمَانَةِ فَقَدْ خَابَ مَنْ لَیْسَ مِنْ أَهْلِهَا إِنَّهَا عُرِضَتْ عَلَى اَلسَّمَاوَاتِ اَلْمَبْنِیَّةِ وَ اَلْأَرَضِینَ اَلْمَدْحُوَّةِ وَ اَلْجِبَالِ ذَاتِ اَلطُّولِ اَلْمَنْصُوبَةِ فَلاَ أَطْوَلَ وَ لاَ أَعْرَضَ وَ لاَ أَعْلَى وَ لاَ أَعْظَمَ مِنْهَا وَ لَوِ اِمْتَنَعَ شَیْ‏ءٌ بِطُولٍ أَوْ عَرْضٍ أَوْ قُوَّةٍ أَوْ عِزٍّ لاَمْتَنَعْنَ وَ لَكِنْ أَشْفَقْنَ مِنَ اَلْعُقُوبَةِ وَ عَقَلْنَ مَا جَهِلَ مَنْ هُوَ أَضْعَفُ مِنْهُنَّ وَ هُوَ اَلْإِنْسَانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً علم اللّه تعالى إِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى لاَ یَخْفَى عَلَیْهِ مَا اَلْعِبَادُ مُقْتَرِفُونَ فِی لَیْلِهِمْ وَ نَهَارِهِمْ لَطُفَ بِهِ خُبْراً وَ أَحَاطَ بِهِ عِلْماً أَعْضَاؤُكُمْ شُهُودُهُ وَ جَوَارِحُكُمْ جُنُودُهُ وَ ضَمَائِرُكُمْ عُیُونُهُ وَ خَلَوَاتُكُمْ عِیَانُهُ


[ 467 ]

190 سخنى از آن حضرت ( ع ) به یاران خود سفارش مى‏كند .

امر نماز را مراعات كنید و به حفظ آن بكوشید و بسیار به جاى آورید و بدان به خداى تقرب جویید كه نماز فریضه‏اى است بر مؤمنان كه حتما باید در وقت خود آن را به جاى آرند . آیا به پاسخ دوزخیان گوش فرا نمى‏دهید ، در آن هنگام ، كه از ایشان مى‏پرسند : « چه چیز شما را به جهنم كشاند ؟ گویند ما از نمازگزاران نبودیم . » 1 نماز گناهان را مى‏ریزد ، آنسان كه برگ درختان مى‏ریزد . و بند گناهان از گناهكاران مى‏گشاید آنسان ، كه بند از كسى بگشایند . رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) نماز را به چشمه آب گرم تشبیه كرده كه بر در سراى كسى باشد و او هر روز و هر شب پنج بار خود را در آن بشوید . پس دیگر چركى بر تن او باقى نمى‏ماند . حق نماز را مردان مؤمنى شناخته‏اند كه آنان را زیور متاعهاى این جهانى ، از نماز ، به كار دیگر مشغول نمى‏دارد و نه فرزندانشان و اموالشان كه نور دیدگان ایشان‏اند .

خداى سبحان مى‏فرماید : « مردانى كه هیچ تجارت و خرید و فروختى از یاد خدا و نمازگزاردن و دادن زكات بازشان ندارد . » 2 پیامبر ( صلى الله علیه و آله ) با آنكه مژده بهشتش داده بودند ، خود را براى نماز به رنج مى‏افكند . زیرا ، خداى سبحان گفته بود ،

كه « كسان خود را به نماز فرمان ده و خود در آن كار پاى بیفشر . » ( 3 ) پیامبر كسان خود را به نماز فرمان مى‏داد و خود در آن تحمل رنج مى‏فرمود .

همچنین ، زكات را با نماز سبب تقرب مسلمانان به خدا قرار داده است . هر كس زكات را به طیب خاطر و از روى خشنودى بدهد ، كفاره گناهان او خواهد بود و نیز او را از آتش جهنم باز مى‏دارد و حفظ مى‏كند . پس كسى كه زكات مى‏دهد نباید همواره خاطر بدان گمارد و بر اداى آن افسوس خورد . زیرا هر كس زكات بدهد ولى نه به طیب خاطر و خشنودى دل ، و از خدا امید داشته باشد كه چیزى برتر از آنچه داده

[ 469 ]

پاداش گیرد ، چنین كسى كه به سنت پیامبر ( صلى الله علیه و آله ) جاهل است و در مزد زیان كرده است . عملش از دستش رفته و پشیمانى خواهد كشید .

همچنین است ، اداى امانت . كسى كه از امانت داران نباشد از رحمت حق نومید است . زیرا امانت به آسمانهاى افراشته و زمین گسترانیده شده و كوههاى بلند و استوار ، كه از آنها بلندتر و پهناورتر و فراتر و بزرگتر نبود ، عرضه شد . بواقع ،

آسمان و زمین و كوه با وجود بلندى و پهناورى و قوت و ارجمندى از رفتن به زیر بار امانت امتناع كردند و از عقوبت پروردگار ترسیدند . آنها چیزى را دریافته بودند كه موجودى ناتوان مانند انسان در نیافته بود . « او ستم پیشه و نادان بود . » 1 بر خداى ، سبحانه و تعالى ، آنچه بندگان در شب و روزشان به جاى مى‏آورند پوشیده نیست . بر خردترین اعمالشان آگاه است و به علم بر آنها احاطه دارد .

اندامهایتان گواهان او هستند و اعضاى بدنتان لشكرهاى او و ضمایرتان جاسوسان او و اعمال نهانیتان بر او آشكار است .



[ 198 ] و من خطبة له ع ینبه على إحاطة علم

اللّه بالجزئیات ثم یحث على التقوى و یبین فضل الإسلام و القرآن یَعْلَمُ عَجِیجَ اَلْوُحُوشِ فِی اَلْفَلَوَاتِ وَ مَعَاصِیَ اَلْعِبَادِ فِی اَلْخَلَوَاتِ وَ اِخْتِلاَفَ اَلنِّینَانِ فِی اَلْبِحَارِ اَلْغَامِرَاتِ وَ تَلاَطُمَ اَلْمَاءِ بِالرِّیَاحِ اَلْعَاصِفَاتِ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً نَجِیبُ اَللَّهِ وَ سَفِیرُ وَحْیِهِ وَ رَسُولُ رَحْمَتِهِ الوصیة بالتقوى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أُوصِیكُمْ بِتَقْوَى اَللَّهِ اَلَّذِی اِبْتَدَأَ خَلْقَكُمْ وَ إِلَیْهِ یَكُونُ مَعَادُكُمْ وَ بِهِ نَجَاحُ طَلِبَتِكُمْ وَ إِلَیْهِ مُنْتَهَى رَغْبَتِكُمْ وَ نَحْوَهُ قَصْدُ سَبِیلِكُمْ وَ إِلَیْهِ مَرَامِی مَفْزَعِكُمْ فَإِنَّ تَقْوَى اَللَّهِ دَوَاءُ دَاءِ قُلُوبِكُمْ وَ بَصَرُ عَمَى أَفْئِدَتِكُمْ وَ شِفَاءُ مَرَضِ أَجْسَادِكُمْ وَ صَلاَحُ فَسَادِ صُدُورِكُمْ وَ طُهُورُ دَنَسِ أَنْفُسِكُمْ وَ جِلاَءُ عَشَا أَبْصَارِكُمْ وَ أَمْنُ فَزَعِ جَأْشِكُمْ وَ ضِیَاءُ سَوَادِ ظُلْمَتِكُمْ فَاجْعَلُوا طَاعَةَ اَللَّهِ شِعَاراً دُونَ دِثَارِكُمْ وَ دَخِیلاً دُونَ شِعَارِكُمْ وَ لَطِیفاً بَیْنَ أَضْلاَعِكُمْ وَ أَمِیراً فَوْقَ أُمُورِكُمْ وَ مَنْهَلاً لِحِینِ وُرُودِكُمْ وَ شَفِیعاً لِدَرَكِ طَلِبَتِكُمْ وَ جُنَّةً لِیَوْمِ فَزَعِكُمْ وَ مَصَابِیحَ لِبُطُونِ قُبُورِكُمْ وَ سَكَناً لِطُولِ وَحْشَتِكُمْ وَ نَفَساً لِكَرْبِ مَوَاطِنِكُمْ فَإِنَّ طَاعَةَ اَللَّهِ حِرْزٌ مِنْ مَتَالِفَ مُكْتَنِفَةٍ وَ مَخَاوِفَ مُتَوَقَّعَةٍ وَ أُوَارِ نِیرَانٍ مُوقَدَةٍ فَمَنْ أَخَذَ بِالتَّقْوَى عَزَبَتْ عَنْهُ اَلشَّدَائِدُ بَعْدَ دُنُوِّهَا وَ اِحْلَوْلَتْ لَهُ اَلْأُمُورُ بَعْدَ مَرَارَتِهَا وَ اِنْفَرَجَتْ عَنْهُ اَلْأَمْوَاجُ بَعْدَ تَرَاكُمِهَا وَ أَسْهَلَتْ لَهُ اَلصِّعَابُ بَعْدَ إِنْصَابِهَا وَ هَطَلَتْ عَلَیْهِ اَلْكَرَامَةُ بَعْدَ قُحُوطِهَا وَ تَحَدَّبَتْ عَلَیْهِ اَلرَّحْمَةُ بَعْدَ نُفُورِهَا وَ تَفَجَّرَتْ عَلَیْهِ اَلنِّعَمُ بَعْدَ نُضُوبِهَا وَ وَبَلَتْ عَلَیْهِ اَلْبَرَكَةُ بَعْدَ إِرْذَاذِهَا فَاتَّقُوا اَللَّهَ اَلَّذِی نَفَعَكُمْ بِمَوْعِظَتِهِ وَ وَعَظَكُمْ بِرِسَالَتِهِ وَ اِمْتَنَّ عَلَیْكُمْ بِنِعْمَتِهِ فَعَبِّدُوا أَنْفُسَكُمْ لِعِبَادَتِهِ وَ اُخْرُجُوا إِلَیْهِ مِنْ حَقِّ طَاعَتِهِ فضل الإسلام ثُمَّ إِنَّ هَذَا اَلْإِسْلاَمَ دِینُ اَللَّهِ اَلَّذِی اِصْطَفَاهُ لِنَفْسِهِ وَ اِصْطَنَعَهُ عَلَى عَیْنِهِ وَ أَصْفَاهُ خِیَرَةَ خَلْقِهِ وَ أَقَامَ دَعَائِمَهُ عَلَى مَحَبَّتِهِ أَذَلَّ اَلْأَدْیَانَ بِعِزَّتِهِ وَ وَضَعَ اَلْمِلَلَ بِرَفْعِهِ وَ أَهَانَ أَعْدَاءَهُ بِكَرَامَتِهِ وَ خَذَلَ مُحَادِّیهِ بِنَصْرِهِ وَ هَدَمَ أَرْكَانَ اَلضَّلاَلَةِ بِرُكْنِهِ وَ سَقَى مَنْ عَطِشَ مِنْ حِیَاضِهِ وَ أَتْأَقَ اَلْحِیَاضَ بِمَوَاتِحِهِ ثُمَّ جَعَلَهُ لاَ اِنْفِصَامَ لِعُرْوَتِهِ وَ لاَ فَكَّ لِحَلْقَتِهِ وَ لاَ اِنْهِدَامَ لِأَسَاسِهِ وَ لاَ زَوَالَ لِدَعَائِمِهِ وَ لاَ اِنْقِلاَعَ لِشَجَرَتِهِ وَ لاَ اِنْقِطَاعَ لِمُدَّتِهِ وَ لاَ عَفَاءَ لِشَرَائِعِهِ وَ لاَ جَذَّ لِفُرُوعِهِ وَ لاَ ضَنْكَ لِطُرُقِهِ وَ لاَ وُعُوثَةَ لِسُهُولَتِهِ وَ لاَ سَوَادَ لِوَضَحِهِ وَ لاَ عِوَجَ لاِنْتِصَابِهِ وَ لاَ عَصَلَ فِی عُودِهِ وَ لاَ وَعَثَ لِفَجِّهِ وَ لاَ اِنْطِفَاءَ لِمَصَابِیحِهِ وَ لاَ مَرَارَةَ لِحَلاَوَتِهِ فَهُوَ دَعَائِمُ أَسَاخَ فِی اَلْحَقِّ أَسْنَاخَهَا وَ ثَبَّتَ لَهَا آسَاسَهَا وَ یَنَابِیعُ غَزُرَتْ عُیُونُهَا وَ مَصَابِیحُ شَبَّتْ نِیرَانُهَا وَ مَنَارٌ اِقْتَدَى بِهَا سُفَّارُهَا وَ أَعْلاَمٌ قُصِدَ بِهَا فِجَاجُهَا وَ مَنَاهِلُ رَوِیَ بِهَا وُرَّادُهَا جَعَلَ اَللَّهُ فِیهِ مُنْتَهَى رِضْوَانِهِ وَ ذِرْوَةَ دَعَائِمِهِ وَ سَنَامَ طَاعَتِهِ فَهُوَ عِنْدَ اَللَّهِ وَثِیقُ اَلْأَرْكَانِ رَفِیعُ اَلْبُنْیَانِ مُنِیرُ اَلْبُرْهَانِ مُضِی‏ءُ اَلنِّیرَانِ عَزِیزُ اَلسُّلْطَانِ مُشْرِفُ اَلْمَنَارِ مُعْوِذُ اَلْمَثَارِ فَشَرِّفُوهُ وَ اِتَّبِعُوهُ وَ أَدُّوا إِلَیْهِ حَقَّهُ وَ ضَعُوهُ مَوَاضِعَهُ الرسول الأعظم ثُمَّ إِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً ص بِالْحَقِّ حِینَ دَنَا مِنَ اَلدُّنْیَا اَلاِنْقِطَاعُ وَ أَقْبَلَ مِنَ اَلْآخِرَةِ اَلاِطِّلاَعُ وَ أَظْلَمَتْ بَهْجَتُهَا بَعْدَ إِشْرَاقٍ وَ قَامَتْ بِأَهْلِهَا عَلَى سَاقٍ وَ خَشُنَ مِنْهَا مِهَادٌ وَ أَزِفَ مِنْهَا قِیَادٌ فِی اِنْقِطَاعٍ مِنْ مُدَّتِهَا وَ اِقْتِرَابٍ مِنْ أَشْرَاطِهَا وَ تَصَرُّمٍ مِنْ أَهْلِهَا وَ اِنْفِصَامٍ مِنْ حَلْقَتِهَا وَ اِنْتِشَارٍ مِنْ سَبَبِهَا وَ عَفَاءٍ مِنْ أَعْلاَمِهَا وَ تَكَشُّفٍ مِنْ عَوْرَاتِهَا وَ قِصَرٍ مِنْ طُولِهَا جَعَلَهُ اَللَّهُ بَلاَغاً لِرِسَالَتِهِ وَ كَرَامَةً لِأُمَّتِهِ وَ رَبِیعاً لِأَهْلِ زَمَانِهِ وَ رِفْعَةً لِأَعْوَانِهِ وَ شَرَفاً لِأَنْصَارِهِ القرآن الكریم ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْهِ اَلْكِتَابَ نُوراً لاَ تُطْفَأُ مَصَابِیحُهُ وَ سِرَاجاً لاَ یَخْبُو تَوَقُّدُهُ وَ بَحْراً لاَ یُدْرَكُ قَعْرُهُ وَ مِنْهَاجاً لاَ یُضِلُّ نَهْجُهُ وَ شُعَاعاً لاَ یُظْلِمُ ضَوْءُهُ وَ فُرْقَاناً لاَ یُخْمَدُ بُرْهَانُهُ وَ تِبْیَاناً لاَ تُهْدَمُ أَرْكَانُهُ وَ شِفَاءً لاَ تُخْشَى أَسْقَامُهُ وَ عِزّاً لاَ تُهْزَمُ أَنْصَارُهُ وَ حَقّاً لاَ تُخْذَلُ أَعْوَانُهُ فَهُوَ مَعْدِنُ اَلْإِیمَانِ وَ بُحْبُوحَتُهُ وَ یَنَابِیعُ اَلْعِلْمِ وَ بُحُورُهُ وَ رِیَاضُ اَلْعَدْلِ وَ غُدْرَانُهُ وَ أَثَافِیُّ اَلْإِسْلاَمِ وَ بُنْیَانُهُ وَ أَوْدِیَةُ اَلْحَقِّ وَ غِیطَانُهُ وَ بَحْرٌ لاَ یَنْزِفُهُ اَلْمُسْتَنْزِفُونَ وَ عُیُونٌ لاَ یُنْضِبُهَا اَلْمَاتِحُونَ وَ مَنَاهِلُ لاَ یَغِیضُهَا اَلْوَارِدُونَ وَ مَنَازِلُ لاَ یَضِلُّ نَهْجَهَا اَلْمُسَافِرُونَ وَ أَعْلاَمٌ لاَ یَعْمَى عَنْهَا اَلسَّائِرُونَ وَ آكَامٌ لاَ یَجُوزُ عَنْهَا اَلْقَاصِدُونَ جَعَلَهُ اَللَّهُ رِیّاً لِعَطَشِ اَلْعُلَمَاءِ وَ رَبِیعاً لِقُلُوبِ اَلْفُقَهَاءِ وَ مَحَاجَّ لِطُرُقِ اَلصُّلَحَاءِ وَ دَوَاءً لَیْسَ بَعْدَهُ دَاءٌ وَ نُوراً لَیْسَ مَعَهُ ظُلْمَةٌ وَ حَبْلاً وَثِیقاً عُرْوَتُهُ وَ مَعْقِلاً مَنِیعاً ذِرْوَتُهُ وَ عِزّاً لِمَنْ تَوَلاَّهُ وَ سِلْماً لِمَنْ دَخَلَهُ وَ هُدًى لِمَنِ اِئْتَمَّ بِهِ وَ عُذْراً لِمَنِ اِنْتَحَلَهُ وَ بُرْهَاناً لِمَنْ تَكَلَّمَ بِهِ وَ شَاهِداً لِمَنْ خَاصَمَ بِهِ وَ فَلْجاً لِمَنْ حَاجَّ بِهِ وَ حَامِلاً لِمَنْ حَمَلَهُ وَ مَطِیَّةً لِمَنْ أَعْمَلَهُ وَ آیَةً لِمَنْ تَوَسَّمَ وَ جُنَّةً لِمَنِ اِسْتَلْأَمَ وَ عِلْماً لِمَنْ وَعَى وَ حَدِیثاً لِمَنْ رَوَى وَ حُكْماً لِمَنْ قَضَى


189 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

بانگ و فریاد وحوش را در بیابانها و نافرمانى بندگان را در خلوتها و آمد و شد ماهیان را در دریاهاى ژرف و تلاطم آب را در وزش توفانها مى‏داند . و شهادت مى‏دهم كه محمد ( صلى الله علیه و آله ) برگزیده و سفیر وحى و پیامبر رحمت اوست .

اما بعد . شما را به ترس از خداوندى ، كه آفرینشتان را آغاز كرد ، سفارش مى‏كنم .

خداوندى كه بازگشت شما به اوست . برآمدن نیازهایتان با اوست . اوست منتهاى خواستها و آرزوهاى شما و به سوى اوست ، راه راست شما و او پناهگاه شماست به هنگام بیم و هراس .

ترس از خدا ، داروى دلهاى شما و روشنایى باطن شما و درمان بیمارى اجساد شما و به صلاح آورنده فساد سینه‏هاى شما و زداینده آلودگى نفوس شماست .

اوست روشنایى چشمان نابینایتان و ایمنى دلهایتان از هر بیم و هراس و روشنى بخش سیاهى تاریكى شما .

اطاعت از خداى تعالى را به مثابه جامه زیرین خود سازید نه جامه رویین ، بلكه ،

درون جان خود جاى دهید . نه تنها جامه زیرین كه درون قلب خود برید . اطاعت از خدا باید كه فرمانرواى شما باشد ، در كارهایى كه مى‏كنید و آبشخور شما باشد كه به

[ 461 ]

هنگام تشنگى به آنجا مى‏روید و میانجى شما باشد براى دست یافتن به خواسته‏هایتان و سپر روز وحشت شما و چراغهاى درون گور شما . و آرامش بخش شما در طول وحشتتان و فراخ سازنده گورتان ، جایگاه اندوهبارتان .

اطاعت از خدا ، بنده را از آنچه او را تلف مى‏كند و به هلاكت مى‏رساند ، نگه مى‏دارد و از مخافتگاهها كه بر سر راه اوست ، مى‏رهاند و از تابش آتش دوزخ در امان مى‏دارد . هر كه دست در دامن تقوا زند ، سختیهایى كه به او نزدیك شده‏اند دور گردند و ناكامیها و مرارتها به كامیابیها و شیرینیها بدل گردد و امواج محن كه گرداگردش را گرفته‏اند ، فروكش كنند و دشواریها به آسانیها گرایند و باران كرامت پروردگار كه منقطع شده بود از نو باریدن گیرد و رحمت حق كه از او رمیده بود بدو روى آورد و چشمه‏هاى نعمت كه خشكیده بود روان گردد و باران اندك بركت قطره‏هاى درشت شود و ببارد .

پس بترسید از خداوندى كه شما را به مواعظ خود بهره‏مند گردانید و به وسیله پیامبرانش اندرز داد . و نعمت و احسان خویش بر شما ارزانى داشت . براى پرستش او خود را خوار دارید و حق طاعت او بگزارید .

و این اسلام دین خداست ، كه آن را براى خود برگزید و به نظر عنایت خویش در آن نگریست و پرورش داد . بهترین آفریدگان خود را براى تبلیغ آن اختیار كرد . و ستونهاى آن را بر بنیاد دوستى خود برپاى داشت و به عزت و غلبه او ، دینهاى دیگر را خوار ساخت و با برافراشتن آن ملتهاى دیگر را فرو داشت . با گرامى داشت آن دشمنانش را پست نمود و با یارى كردن آن ، معارضانش را فرو گذاشت . پایه‏هایش را محكم ساخت تا اركان گمراهى فرو ریزد . تشنه‏كامان را از آبگیرهاى آن سیراب نمود و آبگیرها را براى بردارندگان آب پر ساخت . سپس ، آن را به گونه‏اى استوارى بخشید كه دستگیره‏اش را گسستن نباشد و حلقه‏هایش را گشودن نبود و شالوده‏اش منهدم نگردد و ستونهایش فرو نیفتند و درختش از ریشه برنیاید و زمانش به پایان نرسد و قوانینش كهنه و محو و شاخه‏هایش بریده نگردد . و راههایش تنگ و گذار دشتهاى

[ 463 ]

هموارش دشوار نشود و رنگ كدورت نگیرد و استقامتش كجى نپذیرد و چوب مستقیم آن خمیده نگردد . راههاى گشاده‏اش به تنگنا بدل نشود و چراغهاى فروزانش خاموشى نگیرد . و شیرینیش به تلخى نگراید . اسلام را ستونهایى است كه خدا پایه‏هایشان را بر بنیان حقیقت استوار ساخته . چشمه‏هایى است با جوشش فراوان و چراغهایى است با پرتوى تابان و نشانه‏هایى است كه مسافرانش بدان راه جویند و علامتهایى است براى گمگشتگان در راهها . و آبشخورى است كه هر كه بدان در آید ،

سیراب شود . خداوند نهایت خشنودى و بلندترین نقطه ستونهاى ادیان خود را در آن قرار داد . و عالیترین درجه اطاعت از خود را در پیروى آن نهاد .

دین اسلام در نزد خدا دینى است با اركانى استوار و بنیانى رفیع و برهانى روشن و چراغى تابان و قدرتى پیروزمند و نشانه‏هایى بلند ، كه كس را یارى خلاف آن نیست . پس بزرگش دارید و پیرویش كنید و حقش را ادا نمایید و در موضع عز خود جایش دهید .

خداى سبحان ، محمد ( صلى الله علیه و آله ) را بحق به رسالت فرستاد در زمانى كه دنیا را سپرى شدن نزدیك بود و آخرت روى آورده بود و جهان روشن و شادمان روى به تاریكى داشت و مردم دنیا به مشقت افتاده و جاى امن و راحتشان به خشونت گراییده ، دنیا را ویرانى نزدیك شده ، مدت عمرش به سر رسیده و نشانه‏هاى نابودیش پدیدار گشته و از مردمش بریده و حلقه‏هاى پیوندشان گسسته و عوامل در هم ریختنش ، بسیار و آثار رستگارى ، ناپیدا و عیبهایش آشكار و مدت دراز عمرش كوتاه شده بود . در این هنگام ، خداوند ، رسالت خویش را به او ابلاغ كرد تا امتش را ارجمندى كرامت كند و مردم زمانش را به بهار زندگى رساند و یارانش را سربلند سازد و یاورانش را مشرّف گرداند .

پس قرآن را بر او نازل كرد ، نورى كه چراغهایش خاموش نشود . چراغى كه فروزندگیش كاستى نیابد ، دریایى كه ژرفایش دانسته نگردد و راهى كه رونده‏اش را گمراه نكند و پرتوى كه روشناییش تاریكى نگیرد و فرقانى كه برهانش خاموشى

[ 465 ]

نپذیرد و بنیانى كه اركانش ویران نگردد و شفایى كه در آن بیم بیمارى نباشد و پیروزیى كه یارانش منهزم نگردند و حقى كه یاورانش مغلوب و خوار نشوند . معدن ایمان است و عین ایمان ، چشمه‏هاى علم است و دریاهاى آن ، باغهاى عدل است و آبگیرهاى آن ، سنگ بناى اسلام است و شالوده آن ، وادیهاى حق است و دشتهاى هموار آن . دریایى است كه بردارندگان آب خالیش نسازند چشمه‏هایى است ، كه هر چه از آب آن كشند ، پایان نپذیرد . آبشخورى است كه هر چه از آن آب برگیرند ،

فروكش نكند . و منزلهایى است كه مسافران ، راه آن گم ننمایند و نشانه‏هایى است كه از چشم روندگان پوشیده نماند و پشته‏هایى است كه قصدكنندگان از آن درنگذرند .

خداى تعالى ، آن را فرونشاننده تشنگى عالمان گردانید و بهار دلهاى جویندگان فهم حقایق و مقصد و مقصود صالحان و دارویى كه پس از آن دردى نیاید و نورى كه با آن ظلمت نبود و ریسمانى كه دستگیره‏هاى آن محكم است و پناهگاهى بلند و استوار و پیروزى براى هر كه بدان تولاّ جوید و امن و سلامت ،

براى هر كه بدان داخل شود و هدایت براى هر كه بدان اقتدا كند و عذر خواه كسى كه بدان انتساب جوید و برهان براى كسى كه بدان سخن گوید و شاهد براى هر كه بدان مخاصمه نماید و غلبه براى هر كه آن را حجت خود سازد و نگه‏دارنده كسى كه به آن عمل كند و مركب براى كسى كه آن را به كار دارد و نشانه براى كسى كه نشانه جوید و سپر براى هر كه خود را در پناه آن آرد و دانش براى هر كه به خاطر سپارد و حدیث براى هر كه روایت كند و حكم براى هر كه داورى نماید .


[ 197 ] و من كلام له ع ینبه فیه على فضیلته لقبول قوله و أمره و نهیه

وَ لَقَدْ عَلِمَ اَلْمُسْتَحْفَظُونَ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ص أَنِّی لَمْ أَرُدَّ عَلَى اَللَّهِ وَ لاَ عَلَى رَسُولِهِ سَاعَةً قَطُّ وَ لَقَدْ وَاسَیْتُهُ بِنَفْسِی فِی اَلْمَوَاطِنِ اَلَّتِی تَنْكُصُ فِیهَا اَلْأَبْطَالُ وَ تَتَأَخَّرُ فِیهَا اَلْأَقْدَامُ نَجْدَةً أَكْرَمَنِی اَللَّهُ بِهَا وَ لَقَدْ قُبِضَ رَسُولُ اَللَّهِ ص وَ إِنَّ رَأْسَهُ لَعَلَى صَدْرِی وَ لَقَدْ سَالَتْ نَفْسُهُ فِی كَفِّی فَأَمْرَرْتُهَا عَلَى وَجْهِی وَ لَقَدْ وُلِّیتُ غُسْلَهُ ص وَ اَلْمَلاَئِكَةُ أَعْوَانِی فَضَجَّتِ اَلدَّارُ وَ اَلْأَفْنِیَةُ مَلَأٌ یَهْبِطُ وَ مَلَأٌ یَعْرُجُ وَ مَا فَارَقَتْ سَمْعِی هَیْنَمَةٌ مِنْهُمْ یُصَلُّونَ عَلَیْهِ حَتَّى وَارَیْنَاهُ فِی ضَرِیحِهِ فَمَنْ ذَا أَحَقُّ بِهِ مِنِّی حَیّاً وَ مَیِّتاً فَانْفُذُوا عَلَى بَصَائِرِكُمْ وَ لْتَصْدُقْ نِیَّاتُكُمْ فِی جِهَادِ عَدُوِّكُمْ فَوَالَّذِی لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ إِنِّی لَعَلَى جَادَّةِ اَلْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَعَلَى مَزَلَّةِ اَلْبَاطِلِ أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ وَ أَسْتَغْفِرُ اَللَّهَ لِی وَ لَكُمْ


188 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

از اصحاب محمد ( صلى الله علیه و آله ) آنان كه حافظان دین و رازداران او هستند ، مى‏دانند ، كه هرگز از فرمان خدا و پیامبرش سر برنتافته‏ام . و پیامبرش را به جان و دل یارى كرده‏ام ، آنجا كه پهلوانان واپس مى‏نشستند و گامها از پیش تاختن در مى‏ماندند . و این شجاعتى بود كه خدا مرا به آن گرامى داشته بود .

رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) جان تسلیم كرد و سرش بر سینه من بود . جانش بر كف دست من جارى شد و من آن را بر چهره خود كشیدم ، غسل دادنش را عهده‏دار شدم و ملایكه یاران من بودند . سراى و بیرون سراى پر از ناله و زارى و ملایكه بود .

[ 459 ]

دسته‏اى فرود مى‏آمدند و دسته‏اى فرامى‏رفتند ، لحظه‏اى بانگ و فریادشان از گوش من نمى‏برید . بر وى درود مى‏فرستادند تا او را در مدفنش به خاك سپردیم . آرى ،

در زندگى و مرگ چه كسى سزاوارتر از من به اوست . پس بشتابید با دل بینا و نیتهاى خویش را در كارزار با دشمن صافى سازید . سوگند به كسى كه جز او خدایى نیست ،

كه من بر جاده حق ره مى‏سپرم و آنان در لغزشگاه باطل‏اند . آنچه مى‏گویم ،

مى‏شنوید . براى خود و شما از خدا آمرزش مى‏طلبم .