[ 59 ] و من كتاب له ع إلى الأسود بن قطبة صاحب جند حلوان

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اَلْوَالِیَ إِذَا اِخْتَلَفَ هَوَاهُ مَنَعَهُ ذَلِكَ كَثِیراً مِنَ اَلْعَدْلِ فَلْیَكُنْ أَمْرُ اَلنَّاسِ عِنْدَكَ فِی اَلْحَقِّ سَوَاءً فَإِنَّهُ لَیْسَ فِی اَلْجَوْرِ عِوَضٌ مِنَ اَلْعَدْلِ فَاجْتَنِبْ مَا تُنْكِرُ أَمْثَالَهُ وَ اِبْتَذِلْ نَفْسَكَ فِیمَا اِفْتَرَضَ اَللَّهُ عَلَیْكَ رَاجِیاً ثَوَابَهُ وَ مُتَخَوِّفاً عِقَابَهُ وَ اِعْلَمْ أَنَّ اَلدُّنْیَا دَارُ بَلِیَّةٍ لَمْ یَفْرُغْ صَاحِبُهَا فِیهَا قَطُّ سَاعَةً إِلاَّ كَانَتْ فَرْغَتُهُ عَلَیْهِ حَسْرَةً یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ وَ أَنَّهُ لَنْ یُغْنِیَكَ عَنِ اَلْحَقِّ شَیْ‏ءٌ أَبَداً وَ مِنَ اَلْحَقِّ عَلَیْكَ حِفْظُ نَفْسِكَ وَ اَلاِحْتِسَابُ عَلَى اَلرَّعِیَّةِ بِجُهْدِكَ فَإِنَّ اَلَّذِی یَصِلُ إِلَیْكَ مِنْ ذَلِكَ أَفْضَلُ مِنَ اَلَّذِی یَصِلُ بِكَ وَ اَلسَّلاَمُ

59

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به اسود بن قطبه فرمانرواى حلوان

اما بعد . هر گاه والى را نسبت به افراد رعیب میل و هوا گونه گون باشد ، بسا از اجراى عدالت باز ماند . پس باید كار مردم ، در حقى كه دارند ، در نزد تو یكسان باشد كه از ستم نتوان به عدالت رسید و از هر چه همانند آن را ناروا مى‏شمارى دورى گزین و خود را به كارى كه خدا بر تو واجب ساخته ، وادار نماى ، در حالى كه ، امید پاداش او دارى و از عقابش بیمناك هستى . و بدان ، كه دنیا سراى بلاهاست . كسى را در آن ،

ساعتى آسودگى نیست ، جز آنكه آسودگیش سبب حسرت و دریغ او در قیامت گردد .

هیچ چیز تو را از حق بى‏نیاز نگرداند . و از آن حقها كه بر گردن توست یكى نگهدارى نفس توست از كژتابیهایش و كوشش توست در كار رعیت به قدر توانت . زیرا آنچه از آنها نصیب تو مى‏شود بسى بیش از چیزى است كه از تو نصیب آنان گردد . والسلام .


[ 58 ] و من كتاب له ع كتبه إلى أهل الأمصار یقص فیه ما جرى بینه و بین أهل صفین

وَ كَانَ بَدْءُ أَمْرِنَا أَنَّا اِلْتَقَیْنَا وَ اَلْقَوْمُ مِنْ أَهْلِ اَلشَّامِ وَ اَلظَّاهِرُ أَنَّ رَبَّنَا وَاحِدٌ وَ نَبِیَّنَا وَاحِدٌ وَ دَعْوَتَنَا فِی اَلْإِسْلاَمِ وَاحِدَةٌ وَ لاَ نَسْتَزِیدُهُمْ فِی اَلْإِیمَانِ بِاللَّهِ وَ اَلتَّصْدِیقِ بِرَسُولِهِ وَ لاَ یَسْتَزِیدُونَنَا اَلْأَمْرُ وَاحِدٌ إِلاَّ مَا اِخْتَلَفْنَا فِیهِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ وَ نَحْنُ مِنْهُ بَرَاءٌ فَقُلْنَا تَعَالَوْا نُدَاوِ مَا لاَ یُدْرَكُ اَلْیَوْمَ بِإِطْفَاءِ اَلنَّائِرَةِ وَ تَسْكِینِ اَلْعَامَّةِ حَتَّى یَشْتَدَّ اَلْأَمْرُ وَ یَسْتَجْمِعَ فَنَقْوَى عَلَى وَضْعِ اَلْحَقِّ مَوَاضِعَهُ فَقَالُوا بَلْ نُدَاوِیهِ بِالْمُكَابَرَةِ فَأَبَوْا حَتَّى جَنَحَتِ اَلْحَرْبُ وَ رَكَدَتْ وَ وَقَدَتْ نِیرَانُهَا وَ حَمِشَتْ فَلَمَّا ضَرَّسَتْنَا وَ إِیَّاهُمْ وَ وَضَعَتْ مَخَالِبَهَا فِینَا وَ فِیهِمْ أَجَابُوا عِنْدَ ذَلِكَ إِلَى اَلَّذِی دَعَوْنَاهُمْ إِلَیْهِ فَأَجَبْنَاهُمْ إِلَى مَا دَعَوْا وَ سَارَعْنَاهُمْ إِلَى مَا طَلَبُوا حَتَّى اِسْتَبَانَتْ عَلَیْهِمُ اَلْحُجَّةُ وَ اِنْقَطَعَتْ مِنْهُمُ اَلْمَعْذِرَةُ فَمَنْ تَمَّ عَلَى ذَلِكَ مِنْهُمْ فَهُوَ اَلَّذِی أَنْقَذَهُ اَللَّهُ مِنَ اَلْهَلَكَةِ وَ مَنْ لَجَّ وَ تَمَادَى فَهُوَ اَلرَّاكِسُ اَلَّذِی رَانَ اَللَّهُ عَلَى قَلْبِهِ وَ صَارَتْ دَائِرَةُ اَلسَّوْءِ عَلَى رَأْسِهِ


58

از نامه آن حضرت ( ع )

به مردم شهرها نوشته و در آن از آنچه میان او و سپاه صفین گذشته است حكایت مى‏كند .

ابتداى كار ما چنین بود كه با شامیان روبرو شدیم . به ظاهر خداى ما یكى بود و پیامبرمان یكى بود و دعوت ما به اسلام یكسان بود . نه ما از آنها خواستیم كه بر ایمان خویش به خداوند و گواهى دادنشان به پیامبرش بیفزایند و نه آنها از ما مى‏خواستند . در همه چیز هم ، عقیده ما یكى بود جز در باب خون عثمان كه میانمان اختلاف بود . آنها ما را بدان متهم مى‏كردند و ما از آن مبرّا بودیم . گفتیم بیایید تا بافرو كشتن آتش انتقام و آرام ساختن مردم ، كار را چاره كنیم كه چون لهیب آن بالا گیرد ،

چاره‏اش نتوان نمود . تا كارها به سامان آید و انتظام یابد و بتوانیم حق را به جایگاهش قرار دهیم . گفتند : نه كه چاره كار را جز جنگ ندانیم . تا سرانجام جنگ در

[ 759 ]

گرفت و قوت كرد و افروخته شد و شعله بر كشید . چون مرگ دندانهاى خود در ما و ایشان فرو برد و چنگالهاى خود بر تن ما بیفشرد ، در این حال ، به آنچه دعوتشان كرده بودیم ، گردن نهادند و ما نیز به آنچه دعوتمان كردند ، گردن نهادیم و در پذیرفتن خواستهاشان شتاب ورزیدیم ، تا حجت بر آنان آشكار گردید و راه عذرخواهى بسته آمد . هر كس از آنان كه بر این سخن اقرار دارد ، خداوندش از هلاك برهاند و هر كه لجاج ورزد و در گمراهى خویش بماند ، پیمان شكنى بیش نیست . خداوند بر دلش پرده افكنده و حوادث ناگوار به گرد سرش چرخ مى‏زند .



[ 57 ] و من كتاب له ع إلى أهل الكوفة عند مسیره من المدینة إلى البصرة

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی خَرَجْتُ مِنْ حَیِّی هَذَا إِمَّا ظَالِماً وَ إِمَّا مَظْلُوماً وَ إِمَّا بَاغِیاً وَ إِمَّا مَبْغِیّاً عَلَیْهِ وَ إِنِّی أُذَكِّرُ اَللَّهَ مَنْ بَلَغَهُ كِتَابِی هَذَا لَمَّا نَفَرَ إِلَیَّ فَإِنْ كُنْتُ مُحْسِناً أَعَانَنِی وَ إِنْ كُنْتُ مُسِیئاً اِسْتَعْتَبَنِی


57

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به مردم كوفه هنگامى كه از مدینه به بصره مى‏رفت .

اما بعد . من از موطن قبیله خویش بیرون آمده‏ام . ستمكارم یا ستمدیده ،

گردنكشم یا دیگران از فرمانم رخ برتافته‏اند . خدا را به یاد كسى مى‏آورم كه این نامه من به او رسد تا اگر به سوى من آید ، بنگرد كه اگر سیرتى نیكو داشتم یاریم كند و اگر بدكار بودم از من بخواهد تا به حق بازگردم .



[ 56 ] و من وصیة له ع وصى بها شریح بن هانئ لما جعله على مقدمته إلى الشام

اِتَّقِ اَللَّهَ فِی كُلِّ صَبَاحٍ وَ مَسَاءٍ وَ خَفْ عَلَى نَفْسِكَ اَلدُّنْیَا اَلْغَرُورَ وَ لاَ تَأْمَنْهَا عَلَى حَالٍ وَ اِعْلَمْ أَنَّكَ إِنْ لَمْ تَرْدَعْ نَفْسَكَ عَنْ كَثِیرٍ مِمَّا تُحِبُّ مَخَافَةَ مَكْرُوهٍ سَمَتْ بِكَ اَلْأَهْوَاءُ إِلَى كَثِیرٍ مِنَ اَلضَّرَرِ فَكُنْ لِنَفْسِكَ مَانِعاً رَادِعاً وَ لِنَزْوَتِكَ عِنْدَ اَلْحَفِیظَةِ وَاقِماً قَامِعاً


56

وصیتى از آن حضرت ( ع )

به شریح بن هانى ، هنگامى او را با مقدمه لشكر خود به شام فرستاد .

در هر صبح و شام از خداى بترس و نفس خود را از دنیاى فریبنده برحذر دار . و

[ 757 ]

در هیچ حال امینش مشمار و بدان كه اگر نفس خویش را از بسیارى از آنچه دوست مى‏دارى ،

به سبب آنچه ناخوش مى‏دارى ، باز ندارى ، هوا و هوس تو را به راههایى مى‏كشاند كه زیانهاى فراوان در انتظارت خواهد بود . پس همواره زمام نفس خویش فرو گیر و راه خطا بر او بربند و چون به خشم آمدى ، مقهورش ساز و سرش را فرو كوب و خردش نماى .



[ 55 ] و من كتاب له ع إلى معاویة

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ جَعَلَ اَلدُّنْیَا لِمَا بَعْدَهَا وَ اِبْتَلَى فِیهَا أَهْلَهَا لِیَعْلَمَ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ لَسْنَا لِلدُّنْیَا خُلِقْنَا وَ لاَ بِالسَّعْیِ فِیهَا أُمِرْنَا وَ إِنَّمَا وُضِعْنَا فِیهَا لِنُبْتَلَی بِهَا وَ قَدِ اِبْتَلاَنِی اَللَّهُ بِكَ وَ اِبْتَلاَكَ بِی فَجَعَلَ أَحَدَنَا حُجَّةً عَلَى اَلْآخَرِ فَعَدَوْتَ عَلَى اَلدُّنْیَا بِتَأْوِیلِ اَلْقُرْآنِ فَطَلَبْتَنِی بِمَا لَمْ تَجْنِ یَدِی وَ لاَ لِسَانِی وَ عَصَیْتَهُ أَنْتَ وَ أَهْلُ اَلشَّامِ بِی وَ أَلَّبَ عَالِمُكُمْ جَاهِلَكُمْ وَ قَائِمُكُمْ قَاعِدَكُمْ فَاتَّقِ اَللَّهَ فِی نَفْسِكَ وَ نَازِعِ اَلشَّیْطَانَ قِیَادَكَ وَ اِصْرِفْ إِلَى اَلْآخِرَةِ وَجْهَكَ فَهِیَ طَرِیقُنَا وَ طَرِیقُكَ وَ اِحْذَرْ أَنْ یُصِیبَكَ اَللَّهُ مِنْهُ بِعَاجِلِ قَارِعَةٍ تَمَسُّ اَلْأَصْلَ وَ تَقْطَعُ اَلدَّابِرَ فَإِنِّی أُولِی لَكَ بِاللَّهِ أَلِیَّةً غَیْرَ فَاجِرَةٍ لَئِنْ جَمَعَتْنِی وَ إِیَّاكَ جَوَامِعُ اَلْأَقْدَارِ لاَ أَزَالُ بِبَاحَتِكَ حَتَّى یَحْكُمَ اَللَّهُ بَیْنَنا وَ هُوَ خَیْرُ اَلْحاكِمِینَ


[ 755 ]

55

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به معاویه

اما بعد ، خداى سبحان دنیا را براى آخرت ، كه پس از آن مى‏آید ، آفریده است . و مردمش را مى‏آزماید تا معلوم شود كدام یك به عمل نیكوترند . ما براى دنیا آفریده نشده‏ایم و ما را به كوشش در كار دنیا امر نفرموده‏اند . ما را به دنیا آورده‏اند تا بیازمایندمان . خداوند مرا به تو آزموده است و تو را به من . و یكى از ما را حجت آن دیگر قرار داده . پس تو در پى دنیا تاختى و به تأویل قرآن پرداختى و مرا به جنایتى متهم ساختى ، كه دست و زبان من در آن دخالتى نداشته‏اند . تو و مردم شام این بهتان را برساختید . عالم شما جاهلتان را برانگیخت و ایستادگانتان ، نشستگانتان را . پس درباره خود از خداى بترس و زمام خود از دست شیطان به در كن و روى به آخرت نه كه راه آخرت راه ما و راه توست . و بترس كه بزودى تو را حادثه‏اى رسد كه ریشه‏ات را بركند و نسلت را براندازد . براى تو سوگند مى‏خورم ، سوگندى عارى از هر دروغ ،

كه اگر دست تقدیر مرا و تو را به هم رساند ، همچنان در برابر تو خواهم بود . « تا خداوند میان ما داورى كند كه او بهترین داوران است . » ( 1 ) .



[ 54 ] و من كتاب له ع إلى طلحة و الزبیر مع عمران بن الحصین الخزاعی ذكره أبو جعفر الإسكافی فی كتاب المقامات فی مناقب أمیر المؤمنین علیه السلام

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ عَلِمْتُمَا وَ إِنْ كَتَمْتُمَا أَنِّی لَمْ أُرِدِ اَلنَّاسَ حَتَّى أَرَادُونِی وَ لَمْ أُبَایِعْهُمْ حَتَّى بَایَعُونِی وَ إِنَّكُمَا مِمَّنْ أَرَادَنِی وَ بَایَعَنِی وَ إِنَّ اَلْعَامَّةَ لَمْ تُبَایِعْنِی لِسُلْطَانٍ غَالِبٍ وَ لاَ لِعَرَضٍ حَاضِرٍ فَإِنْ كُنْتُمَا بَایَعْتُمَانِی طَائِعَیْنِ فَارْجِعَا وَ تُوبَا إِلَى اَللَّهِ مِنْ قَرِیبٍ وَ إِنْ كُنْتُمَا بَایَعْتُمَانِی كَارِهَیْنِ فَقَدْ جَعَلْتُمَا لِی عَلَیْكُمَا اَلسَّبِیلَ بِإِظْهَارِكُمَا اَلطَّاعَةَ وَ إِسْرَارِكُمَا اَلْمَعْصِیَةَ وَ لَعَمْرِی مَا كُنْتُمَا بِأَحَقِّ اَلْمُهَاجِرِینَ بِالتَّقِیَّةِ وَ اَلْكِتْمَانِ وَ إِنَّ دَفْعَكُمَا هَذَا اَلْأَمْرَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَدْخُلاَ فِیهِ كَانَ أَوْسَعَ عَلَیْكُمَا مِنْ خُرُوجِكُمَا مِنْهُ بَعْدَ إِقْرَارِكُمَا بِهِ وَ قَدْ زَعَمْتُمَا أَنِّی قَتَلْتُ عُثْمَانَ فَبَیْنِی وَ بَیْنَكُمَا مَنْ تَخَلَّفَ عَنِّی وَ عَنْكُمَا مِنْ أَهْلِ اَلْمَدِینَةِ ثُمَّ یُلْزَمُ كُلُّ اِمْرِئٍ بِقَدْرِ مَا اِحْتَمَلَ فَارْجِعَا أَیُّهَا اَلشَّیْخَانِ عَنْ رَأْیِكُمَا فَإِنَّ اَلْآنَ أَعْظَمَ أَمْرِكُمَا اَلْعَارُ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَجَمَّعَ اَلْعَارُ وَ اَلنَّارُ وَ اَلسَّلاَمُ


[ 753 ]

54

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به طلحه و زبیر با عمران بن حصین خزاعى . آن را ابو جعفر اسكافى در كتاب مقامات در مناقب امیر المؤمنین ( ع ) آورده است .

اما بعد . شما نیك مى‏دانید ، هر چند كتمان مى‏كنید ، كه من آهنگ مردم نكردم تا آنها آهنگ من كردند . من از آنها بیعت نخواستم تا آنها با من بیعت كردند .

شما دو تن از كسانى بودید كه به سوى من آمدید و به من دست بیعت دادید .

بیعت كردن مردم با من ، بدان سبب نبود كه مرا قدرتى است غالب یا مالى است مهیا .

اگر شما از روى رضا با من بیعت كرده‏اید از این بیعت‏شكنى باز گردید و بر فور توبه كنید و اگر به اكراه بیعت كرده‏اید ، به سبب تظاهر به طاعت و در دل نهان داشتن معصیت ، راه بازخواست خود را بر من گشاده داشته‏اید . به جان خودم سوگند ،

كه شما از دیگر مهاجران به تقیه و كتمان سزاوارتر نبوده‏اید . نپذیرفتن بیعت من ،

پیش از آنكه داخل در بیعت شوید ، براى شما آسانتر بود از بیعت‏كردن و خارج‏شدن از آن .

پندارید كه من عثمان را كشته‏ام . میان من و شما از اهل مدینه ، كسانى هستند كه نه با من هستند و نه با شما . اینان قضاوت كنند تا هر كس هر اندازه در این امر دخالت داشته بر گردنش آید و از عهده آن برآید . اى دو مرد سالخورده ،

از این رأى و نظر كه دارید ، بازگردید كه اگر امروز چنین كنید ، تنها عار گریبانگیر شماست و اگر داورى به قیامت واگذارید ، هم عار است و هم نار .

والسلام .




[ 52 ] و من كتاب له ع إلى أمراء البلاد فی معنى الصلاة

أَمَّا بَعْدُ فَصَلُّوا بِالنَّاسِ اَلظُّهْرَ حَتَّى تَفِی‏ءَ اَلشَّمْسُ مِنْ مَرْبِضِ اَلْعَنْزِ وَ صَلُّوا بِهِمُ اَلْعَصْرَ وَ اَلشَّمْسُ بَیْضَاءُ حَیَّةٌ فِی عُضْوٍ مِنَ اَلنَّهَارِ حِینَ یُسَارُ فِیهَا فَرْسَخَانِ وَ صَلُّوا بِهِمُ اَلْمَغْرِبَ حِینَ یُفْطِرُ اَلصَّائِمُ وَ یَدْفَعُ اَلْحَاجُّ إِلَى مِنًى وَ صَلُّوا بِهِمُ اَلْعِشَاءَ حِینَ یَتَوَارَى اَلشَّفَقُ إِلَى ثُلُثِ اَللَّیْلِ وَ صَلُّوا بِهِمُ اَلْغَدَاةَ وَ اَلرَّجُلُ یَعْرِفُ وَجْهَ صَاحِبِهِ وَ صَلُّوا بِهِمْ صَلاَةَ أَضْعَفِهِمْ وَ لاَ تَكُونُوا فَتَّانِینَ

52

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به امراى بلاد در باب اوقات نماز

اما بعد . نماز ظهر را تا زمانى با مردم بگزارید كه سایه آفتاب به قدر جاى خفتن بزى گردد . و نماز عصر را زمانى با ایشان بگزارید كه آفتاب سفید باشد و تابنده و از روز آن قدر مانده باشد كه در آن دو فرسنگ راه توان پیمود . و نماز مغرب را تا زمانى با آنها بگزارید كه روزه‏دار ، روزه مى‏گشاید و حاجى روانه منا مى‏گردد و نماز عشاء را زمانى با ایشان بگزارید كه شفق پنهان گردد تا ثلثى از شب بگذر و نماز صبح را زمانى با ایشان بگزارید كه هر كس صورت دیگرى را تواند شناخت و نماز را در حد توان ناتوانترینشان به جاى آرید ، كه موجب فتنه‏انگیزیشان نگردید .


[ 51 ] و من كتاب له ع إلى عماله على الخراج

مِنْ عَبْدِ اَللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ إِلَى أَصْحَابِ اَلْخَرَاجِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَنْ لَمْ یَحْذَرْ مَا هُوَ صَائِرٌ إِلَیْهِ لَمْ یُقَدِّمْ لِنَفْسِهِ مَا یُحْرِزُهَا وَ اِعْلَمُوا أَنَّ مَا كُلِّفْتُمْ بِهِ یَسِیرٌ وَ أَنَّ ثَوَابَهُ كَثِیرٌ وَ لَوْ لَمْ یَكُنْ فِیمَا نَهَى اَللَّهُ عَنْهُ مِنَ اَلْبَغْیِ وَ اَلْعُدْوَانِ عِقَابٌ یُخَافُ لَكَانَ فِی ثَوَابِ اِجْتِنَابِهِ مَا لاَ عُذْرَ فِی تَرْكِ طَلَبِهِ فَأَنْصِفُوا اَلنَّاسَ مِنْ أَنْفُسِكُمْ وَ اِصْبِرُوا لِحَوَائِجِهِمْ فَإِنَّكُمْ خُزَّانُ اَلرَّعِیَّةِ وَ وُكَلاَءُ اَلْأُمَّةِ وَ سُفَرَاءُ اَلْأَئِمَّةِ وَ لاَ تُحْشِمُوا أَحَداً عَنْ حَاجَتِهِ وَ لاَ تَحْبِسُوهُ عَنْ طَلِبَتِهِ وَ لاَ تَبِیعُنَّ لِلنَّاسِ فِی اَلْخَرَاجِ كِسْوَةَ شِتَاءٍ وَ لاَ صَیْفٍ وَ لاَ دَابَّةً یَعْتَمِلُونَ عَلَیْهَا وَ لاَ عَبْداً وَ لاَ تَضْرِبُنَّ أَحَداً سَوْطاً لِمَكَانِ دِرْهَمٍ وَ لاَ تَمَسُّنَّ مَالَ أَحَدٍ مِنَ اَلنَّاسِ مُصَلٍّ وَ لاَ مُعَاهَدٍ إِلاَّ أَنْ تَجِدُوا فَرَساً أَوْ سِلاَحاً یُعْدَى بِهِ عَلَى أَهْلِ اَلْإِسْلاَمِ فَإِنَّهُ لاَ یَنْبَغِی لِلْمُسْلِمِ أَنْ یَدَعَ ذَلِكَ فِی أَیْدِی أَعْدَاءِ اَلْإِسْلاَمِ فَیَكُونَ شَوْكَةً عَلَیْهِ وَ لاَ تَدَّخِرُوا أَنْفُسَكُمْ نَصِیحَةً وَ لاَ اَلْجُنْدَ حُسْنَ سِیرَةٍ وَ لاَ اَلرَّعِیَّةَ مَعُونَةً وَ لاَ دِینَ اَللَّهِ قُوَّةً وَ أَبْلُوا فِی سَبِیلِ اَللَّهِ مَا اِسْتَوْجَبَ عَلَیْكُمْ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدِ اِصْطَنَعَ عِنْدَنَا وَ عِنْدَكُمْ أَنْ نَشْكُرَهُ بِجُهْدِنَا وَ أَنْ نَنْصُرَهُ بِمَا بَلَغَتْ قُوَّتُنَا وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ اَلْعَلِیِّ اَلْعَظِیمِ


51

نامه آن حضرت ( ع )

به كارگزارانش در امر خراج

از بنده خدا ، على امیر المؤمنین به كارگزاران خراج . اما بعد . كسى كه از روز حساب ، روزى كه روى در آمدن دارد بیم به دل راه ندهد ، چیزى كه در آن روز نگهبانش خواهد بود پیشاپیش نفرستد . بدانید ، كه آنچه به انجام دادنش مكلف شده‏اید ، اندك است و پاداش آن بسیار . اگر در آنچه خداوند شما را از آن نهى كرده ،

چون ستم و تجاوز ، عقابى نبود كه مردم از آن بترسند ، در اجتناب از آنها آن قدر ثواب هست كه مردم را براى ترك آنها بهانه‏اى نباشد . پس خود ، داد مردم را بدهید و در معاشرت با آنان انصاف را فرو مگذارید و براى برآوردن نیازهایشان ، حوصله به خرج دهید . شما خازنان رعیت هستید و وكیلان امت و سفیران امامان . كسى را كه نیازى دارد ، در برآوردن آن درنگ مكنید آنسان ، كه به خشم آید و او را از مطلوبش باز ندارید و براى گرفتن خراج ، جامه تابستانى و زمستانى مردم را یا ستورى كه با آن كار مى‏كنند یا بنده آنها را مفروشید و هیچكس را براى درهمى تازیانه نزنید و دست به مال هیچكس ، چه مسلمان و چه ذمى ، نبرید ، مگر آنكه ، اسبى یا سلاحى نزد آنان بیابید كه بدان بر مسلمانان تجاوز كنند و مسلمانان را شایسته نیست كه اینگونه چیزها

[ 717 ]

را در دست دشمن اسلام واگذارد تا سبب نیرومندى او بر ضد اسلام گردد . از خیرخواهى دیگران دریغ نكنید و با سپاهیان رفتار نیكو را فرو مگذارید و از یارى رعیت باز مایستید و در تقویت دین درنگ روا مدارید . آنچه در راه خدا بر شما واجب است به جاى آرید ، زیرا خداوند سبحان از ما و شما خواسته است كه در سپاسگزاریش تا توانیم بكوشیم و تا توانمان هست یاریش كنیم . هیچ نیرویى جز از سوى خداوند نیست .



[ 50 ] و من كتاب له ع إلى أمرائه على الجیش

مِنْ عَبْدِ اَللَّهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ إِلَى أَصْحَابِ اَلْمَسَالِحِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ حَقّاً عَلَى اَلْوَالِی أَلاَّ یُغَیِّرَهُ عَلَى رَعِیَّتِهِ فَضْلٌ نَالَهُ وَ لاَ طَوْلٌ خُصَّ بِهِ وَ أَنْ یَزِیدَهُ مَا قَسَمَ اَللَّهُ لَهُ مِنْ نِعَمِهِ دُنُوّاً مِنْ عِبَادِهِ وَ عَطْفاً عَلَى إِخْوَانِهِ أَلاَ وَ إِنَّ لَكُمْ عِنْدِی أَلاَّ أَحْتَجِزَ دُونَكُمْ سِرّاً إِلاَّ فِی حَرْبٍ وَ لاَ أَطْوِیَ دُونَكُمْ أَمْراً إِلاَّ فِی حُكْمٍ وَ لاَ أُؤَخِّرَ لَكُمْ حَقّاً عَنْ مَحَلِّهِ وَ لاَ أَقِفَ بِهِ دُونَ مَقْطَعِهِ وَ أَنْ تَكُونُوا عِنْدِی فِی اَلْحَقِّ سَوَاءً فَإِذَا فَعَلْتُ ذَلِكَ وَجَبَتْ لِلَّهِ عَلَیْكُمُ اَلنِّعْمَةُ وَ لِی عَلَیْكُمُ اَلطَّاعَةُ وَ أَلاَّ تَنْكُصُوا عَنْ دَعْوَةٍ وَ لاَ تُفَرِّطُوا فِی صَلاَحٍ وَ أَنْ تَخُوضُوا اَلْغَمَرَاتِ إِلَى اَلْحَقِّ فَإِنْ أَنْتُمْ لَمْ تَسْتَقِیمُوا لِی عَلَى ذَلِكَ لَمْ یَكُنْ أَحَدٌ أَهْوَنَ عَلَیَّ مِمَّنِ اِعْوَجَّ مِنْكُمْ ثُمَّ أُعْظِمُ لَهُ اَلْعُقُوبَةَ وَ لاَ یَجِدُ عِنْدِی فِیهَا رُخْصَةً فَخُذُوا هَذَا مِنْ أُمَرَائِكُمْ وَ أَعْطُوهُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ مَا یُصْلِحُ اَللَّهُ بِهِ أَمْرَكُمْ وَ اَلسَّلاَمُ


50

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به فرماندهان لشكرها

از بنده خدا على ، امیر المؤمنین به نگهبانان مرزها . اما بعد . شایسته است كه والى اگر مالى به دستش افتاد یا به نعمتى مخصوص گردید ، نسبت به افراد رعیتش دگرگون نشود . بلكه نعمتى كه خدا به او ارزانى مى‏دارد ، سبب فزونى نزدیكى او به بندگان و توجه و مهربانیش به برادرانش گردد .

بدانید ، حقى كه شما بر عهده من دارید ، این است كه چیزى را از شما مخفى ندارم ، جز اسرار جنگ را و كارى را بى‏مشورت شما نكنم ، جز اجراى حكم خدا را . و حقى را كه از آن شماست از موعد خود به تأخیر نیفكنم و تا به انجامش نرسانم از پاى ننشینم و حق شما را به تساوى دهم . چون چنین كردم ، بر خداست كه نعمت خود بر شما عنایت كند و بر شماست كه از من فرمان ببرید و اگر شما را فرا خواندم درنگ روا ندارید و در انجام دادن كارى ، كه صلاح شما را در آن مى‏دانم ، قصور مورزید و در راه حق خود را به سختیها افكنید .

[ 715 ]

اگر در آنچه مى‏گویم خلاف روا دارید ، هیچكس در نزد من ، خوارتر و بى‏ارج‏تر از آنكه سر بر تافته و به راه كج رفته است ، نخواهد بود . من او را سخت عقوبت خواهم كرد و او را از عقوبت من رهایى نیست . پس این فرمان را از هر كه بر شما امیر است بپذیرید و در آنچه خداوند كارهایتان را بدان به صلاح مى‏آورد ، از ایشان فرمان برید .

والسلام .



[ 49 ] و من كتاب له ع إلى معاویة أیضا

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اَلدُّنْیَا مَشْغَلَةٌ عَنْ غَیْرِهَا وَ لَمْ یُصِبْ صَاحِبُهَا مِنْهَا شَیْئاً إِلاَّ فَتَحَتْ لَهُ حِرْصاً عَلَیْهَا وَ لَهَجاً بِهَا وَ لَنْ یَسْتَغْنِیَ صَاحِبُهَا بِمَا نَالَ فِیهَا عَمَّا لَمْ یَبْلُغْهُ مِنْهَا وَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِكَ فِرَاقُ مَا جَمَعَ وَ نَقْضُ مَا أَبْرَمَ وَ لَوِ اِعْتَبَرْتَ بِمَا مَضَى حَفِظْتَ مَا بَقِیَ وَ اَلسَّلاَمُ


[ 713 ]

49

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

اما بعد . دنیا آدمى را چنان به خود مشغول مى‏دارد ، كه از دیگر چیزها غافل مى‏گرداند . دنیا طلب از دنیا بهره‏اى نبرد ، جز آنكه ، آزمندى و شیفتگیش فزونى گیرد .

و آنچه از دنیا به چنگش افتاده او را از آنچه هنوز به دستش نیفتاده ، بى‏نیاز نكند . پس از آن جدایى است ، از آنچه گرد آورده یا شكستن و در هم ریختن آنچه محكم كرده و انتظام داده . اگر از آنچه گذشته است پند گیرى ، باقى مانده را نگه توانى داشت .

والسلام .



[ 48 ] و من كتاب له ع إلى معاویة

فَإِنَّ اَلْبَغْیَ وَ اَلزُّورَ یُوتِغَانِ اَلْمَرْءَ فِی دِینِهِ وَ دُنْیَاهُ وَ یُبْدِیَانِ خَلَلَهُ عِنْدَ مَنْ یَعِیبُهُ وَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّكَ غَیْرُ مُدْرِكٍ مَا قُضِیَ فَوَاتُهُ وَ قَدْ رَامَ أَقْوَامٌ أَمْراً بِغَیْرِ اَلْحَقِّ فَتَأَلَّوْا عَلَى اَللَّهِ فَأَكْذَبَهُمْ فَاحْذَرْ یَوْماً یَغْتَبِطُ فِیهِ مَنْ أَحْمَدَ عَاقِبَةَ عَمَلِهِ وَ یَنْدَمُ مَنْ أَمْكَنَ اَلشَّیْطَانَ مِنْ قِیَادِهِ فَلَمْ یُجَاذِبْهُ وَ قَدْ دَعَوْتَنَا إِلَى حُكْمِ اَلْقُرْآنِ وَ لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ وَ لَسْنَا إِیَّاكَ أَجَبْنَا وَ لَكِنَّا أَجَبْنَا اَلْقُرْآنَ فِی حُكْمِهِ وَ اَلسَّلاَمُ


48

از نامه آن حضرت ( ع )

به معاویه

ستمكارى و دروغگویى دین و دنیاى آدمى را تباه مى‏كند و كاستیهاى او را نزد عیبجویانش آشكار مى‏سازد . و تو مى‏دانى كه از دست رفته را باز نتوانى آورد . مردمى قصد كارى نادرست كردند و حكم خدا را تأویل نمودند و خدایشان دروغگو شمرد . بترس از آن روز ، كه هر كه عاقبتى پسندیده دارد ،

خشنود است و هر كه زمام خویش به دست شیطان داده و براى رهایى خود به ستیزه برنخاسته ، پشیمان است . تو ما را به حكم قرآن فرا خواندى و حال آنكه ، خود اهل قرآن نیستى . ما دعوت تو را اجابت نكردیم ، بلكه حكم قرآن را گردن نهادیم .

والسلام .



[ 47 ] و من وصیة له ع للحسن و الحسین ع لما ضربه ابن ملجم لعنه الله

أُوصِیكُمَا بِتَقْوَى اَللَّهِ وَ أَلاَّ تَبْغِیَا اَلدُّنْیَا وَ إِنْ بَغَتْكُمَا وَ لاَ تَأْسَفَا عَلَى شَیْ‏ءٍ مِنْهَا زُوِیَ عَنْكُمَا وَ قُولاَ بِالْحَقِّ وَ اِعْمَلاَ لِلْأَجْرِ وَ كُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْناً أُوصِیكُمَا وَ جَمِیعَ وَلَدِی وَ أَهْلِی وَ مَنْ بَلَغَهُ كِتَابِی بِتَقْوَى اَللَّهِ وَ نَظْمِ أَمْرِكُمْ وَ صَلاَحِ ذَاتِ بَیْنِكُمْ فَإِنِّی سَمِعْتُ جَدَّكُمَا ص یَقُولُ صَلاَحُ ذَاتِ اَلْبَیْنِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ اَلصَّلاَةِ وَ اَلصِّیَامِ اَللَّهَ اَللَّهَ فِی اَلْأَیْتَامِ فَلاَ تُغِبُّوا أَفْوَاهَهُمْ وَ لاَ یَضِیعُوا بِحَضْرَتِكُمْ وَ اَللَّهَ اَللَّهَ فِی جِیرَانِكُمْ فَإِنَّهُمْ وَصِیَّةُ نَبِیِّكُمْ مَا زَالَ یُوصِی بِهِمْ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُمْ وَ اَللَّهَ اَللَّهَ فِی اَلْقُرْآنِ لاَ یَسْبِقُكُمْ بِالْعَمَلِ بِهِ غَیْرُكُمْ وَ اَللَّهَ اَللَّهَ فِی اَلصَّلاَةِ فَإِنَّهَا عَمُودُ دِینِكُمْ وَ اَللَّهَ اَللَّهَ فِی بَیْتِ رَبِّكُمْ لاَ تُخَلُّوهُ مَا بَقِیتُمْ فَإِنَّهُ إِنْ تُرِكَ لَمْ تُنَاظَرُوا وَ اَللَّهَ اَللَّهَ فِی اَلْجِهَادِ بِأَمْوَالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ وَ أَلْسِنَتِكُمْ فِی سَبِیلِ اَللَّهِ وَ عَلَیْكُمْ بِالتَّوَاصُلِ وَ اَلتَّبَاذُلِ وَ إِیَّاكُمْ وَ اَلتَّدَابُرَ وَ اَلتَّقَاطُعَ لاَ تَتْرُكُوا اَلْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَلنَّهْیَ عَنِ اَلْمُنْكَرِ فَیُوَلَّى عَلَیْكُمْ شِرَارُكُمْ ثُمَّ تَدْعُونَ فَلاَ یُسْتَجَابُ لَكُمْ ثُمَّ قَالَ یَا بَنِی عَبْدِ اَلْمُطَّلِبِ لاَ أُلْفِیَنَّكُمْ تَخُوضُونَ دِمَاءَ اَلْمُسْلِمِینَ خَوْضاً تَقُولُونَ قُتِلَ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ أَلاَ لاَ تَقْتُلُنَّ بِی إِلاَّ قَاتِلِی اُنْظُرُوا إِذَا أَنَا مِتُّ مِنْ ضَرْبَتِهِ هَذِهِ فَاضْرِبُوهُ ضَرْبَةً بِضَرْبَةٍ وَ لاَ تُمَثِّلُوا بِالرَّجُلِ فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اَللَّهِ ص یَقُولُ إِیَّاكُمْ وَ اَلْمُثْلَةَ وَ لَوْ بِالْكَلْبِ اَلْعَقُورِ


[ 709 ]

47

وصیتى از آن حضرت ( ع )

به حسن و حسین علیهما السلام هنگامى كه ابن ملجم ( لعنه الله ) او را ضربت زد .

شما را به ترس از خدا وصیت مى‏كنم و وصیت مى‏كنم كه در طلب دنیا مباشید ،

هر چند ، دنیا شما را طلب كند ، بر هر چه دنیایى است و آن را به دست نمى‏آورید یا از دست مى‏دهید ، اندوه مخورید . سخن حق بگویید و براى پاداش آخرت كار كنید .

ظالم را دشمن و مظلوم را یاور باشید .

شما دو تن و همه فرزندان و خاندانم را و هر كس را كه این نوشته به او مى‏رسد ،

به ترس از خدا و انتظام كارها و آشتى با یكدیگر سفارش مى‏كنم . كه از رسول خدا ( صلى الله علیه و آله ) شنیدم كه مى‏گفت : آشتى با یكدیگر برتر است از یك سال نماز و روزه .

خدا را ، خدا را ، درباره یتیمان . مباد آنها را روزى سیر نگه دارید و دیگر روز گرسنه و مباد كه در نزد شما تباه شوند .

خدا را ، خدا را ، درباره همسایگان ، همسایگان ، سفارش شده پیامبرتان ( صلى الله علیه و آله ) هستند . رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) همواره درباره آنان سفارش مى‏كرد ، به گونه‏اى كه گمان بردیم كه برایشان میراث معین خواهد كرد .

خدا را ، خدا را ، درباره قرآن ، مباد كه دیگران در عمل كردن به آن بر شما پیشى گیرند .

خدا را ، خدا را ، درباره نماز ، كه نماز ستون دین شماست . خدا را ، خدا را ، درباره خانه پروردگارتان . مباد تا هستید آن را خالى بگذارید كه اگر زیارت خانه خدا ترك شود ، شما را در عذاب مهلت ندهند .

خدا را ، خدا را ، درباره جهاد به مال و جان و زبان خود در راه خدا ، بر شما باد پیوند با یكدیگر و بخشش به یكدیگر و زنهار از پشت كردن به یكدیگر و بریدن از یكدیگر . امر به معروف و نهى از منكر را فرو مگذارید ، كه بدترین كسانتان بر شما سرورى یابند و از آن پس ، هر چه دعا كنید به اجابت نرسد .

[ 711 ]

سپس فرمود : اى فرزندان عبد المطلب ، نبینم كه در خون مسلمانان فرو رفته باشید و بانگ برآورید كه ، امیر المؤمنین كشته شد . بدانید كه نباید به قصاص خون من جز قاتلم كشته شود . بنگرید اگر من از این ضربت كه او زده است كشته شوم شما نیز یك ضربت بر او زنید . اعضایش را مبرید ، كه من از رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) شنیدم كه فرمود : بپرهیزید از مثله كردن حتى اگر سگ گیرنده باشد .



[ 46 ] و من كتاب له ع إلى بعض عماله

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَى إِقَامَةِ اَلدِّینِ وَ أَقْمَعُ بِهِ نَخْوَةَ اَلْأَثِیمِ وَ أَسُدُّ بِهِ لَهَاةَ اَلثَّغْرِ اَلْمَخُوفِ فَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ عَلَى مَا أَهَمَّكَ وَ اِخْلِطِ اَلشِّدَّةَ بِضِغْثٍ مِنَ اَللِّینِ وَ اُرْفُقْ مَا كَانَ اَلرِّفْقُ أَرْفَقَ وَ اِعْتَزِمْ بِالشِّدَّةِ حِینَ لاَ تُغْنِی عَنْكَ إِلاَّ اَلشِّدَّةُ وَ اِخْفِضْ لِلرَّعِیَّةِ جَنَاحَكَ وَ اُبْسُطْ لَهُمْ وَجْهَكَ وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَكَ وَ آسِ بَیْنَهُمْ فِی اَللَّحْظَةِ وَ اَلنَّظْرَةِ وَ اَلْإِشَارَةِ وَ اَلتَّحِیَّةِ حَتَّى لاَ یَطْمَعَ اَلْعُظَمَاءُ فِی حَیْفِكَ وَ لاَ یَیْأَسَ اَلضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِكَ وَ اَلسَّلاَمُ


46

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به یكى از عمال خود

اما بعد ، تو از كسانى هستى كه در برپاى‏داشتن دین از آنان یارى مى‏جویم و نخوت و سركشى گناهكاران را به آنان فرو مى‏كوبم و مرزهایى را كه از آنها بیم رخنه یافتن دشمن است به آنان مى‏بندم . پس آهنگ هر كار كه مى‏كنى از خداى یارى بخواه و درشتى را به پاره‏اى نرمى بیامیز و ، در آنجا كه نرمى و مدارا باید ، نرمى و مدارا كن و در آنجا كه جز درشتى تو را به كار نیاید ، درشتى نماى و با رعیت فرو تن باش و گشاده‏روى و نرمخوى . و مباد كه یكى را به گوشه چشم نگرى و یكى را رویاروى نگاه كنى یا یكى را به اشارت پاسخ گویى و یكى را با درود و تحیت . با همگان یكسان باش تا بزرگان به طمع نیفتند كه تو را به ستم كردن بر ناتوانان برانگیزند و ناتوانان از عدالت تو نومید نگردند . والسلام .



[ 44 ] و من كتاب له ع إلى زیاد ابن أبیه و قد بلغه أن معاویة كتب إلیه یرید خدیعته باستلحاقه

وَ قَدْ عَرَفْتُ أَنَّ مُعَاوِیَةَ كَتَبَ إِلَیْكَ یَسْتَزِلُّ لُبَّكَ وَ یَسْتَفِلُّ غَرْبَكَ فَاحْذَرْهُ فَإِنَّمَا هُوَ اَلشَّیْطَانُ یَأْتِی اَلْمَرْءَ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ لِیَقْتَحِمَ غَفْلَتَهُ وَ یَسْتَلِبَ غِرَّتَهُ وَ قَدْ كَانَ مِنْ أَبِی سُفْیَانَ فِی زَمَنِ عُمَرَ بْنِ اَلْخَطَّابِ فَلْتَةٌ مِنْ حَدِیثِ اَلنَّفْسِ وَ نَزْغَةٌ مِنْ نَزَغَاتِ اَلشَّیْطَانِ لاَ یَثْبُتُ بِهَا نَسَبٌ وَ لاَ یُسْتَحَقُّ بِهَا إِرْثٌ وَ اَلْمُتَعَلِّقُ بِهَا كَالْوَاغِلِ اَلْمُدَفَّعِ وَ اَلنَّوْطِ اَلْمُذَبْذَبِ فَلَمَّا قَرَأَ زِیَادٌ اَلْكِتَابَ قَالَ شَهِدَ بِهَا وَ رَبِّ اَلْكَعْبَةِ وَ لَمْ تَزَلْ فِی نَفْسِهِ حَتَّى اِدَّعَاهُ مُعَاوِیَةُ قال الرضی قوله ع الواغل هو الذی یهجم على الشرب لیشرب معهم و لیس منهم فلا یزال مدفعا محاجزا و النوط المذبذب هو ما یناط برحل الراكب من قعب أو قدح أو ما أشبه ذلك فهو أبدا یتقلقل إذا حث ظهره و استعجل سیره


44

از نامه آن حضرت ( ع )

به زیاد بن ابیه 1 . معاویه نامه‏اى به زیاد نوشته تا او را بفریبد و در نسب به خود ملحق سازد .

دانستم كه معاویه نامه‏اى به تو نوشته و مى‏خواهد پاى عقلت را بلغزاند و عزمت را سست گرداند . از معاویه بر حذر باش كه او شیطان است و از او روبرو و پشت سر و راست و چپ نزد آدمى مى‏آید تا به هنگام غفلت فرصت یافته مقهورش سازد و عقلش را برباید . از ابو سفیان در مجلس 2 عمر ، سخن ناسنجیده‏اى سر زد كه سبب آن هواى نفس و وسوسه‏هاى شیطان بود . به آن ادعا نه نسبى ثابت مى‏شود و نه كسى سزاوار میراث مى‏گردد و كسى كه بدان دل بندد ، چونان كسى است كه ناخوانده به بزم شرابخواران درآید و پیوسته از آن جمع برانندش ، یا مانند كاسه‏اى چوبینى است كه به پالان شتر مى‏آویزند كه در یك جاى قرار نگیرد و ثبات نیابد .

چون زیاد این نامه برخواند ، گفت : سوگند به خداى كعبه كه به برادرى من با معاویه شهادت داد . و این خیال پیوسته در سر او بود تا آنگاه كه معاویه او را برادر خود خواند .

سخن حضرت ( ع ) « الواغل » كسى است كه به بزم شرابخواران هجوم مى‏آورد تا با ایشان شراب خورد و آنان پى در پى او را از خود مى‏رانند . « النّوط المذبذب » ، پیاله یا كاسه یا چیزى شبیه به آن است كه به پالان شتر مى‏بندند و هر گاه شتر تند مى‏راند ، مى‏جنبد و به یك جاى قرار ندارد .