[ 68 ] و من كتاب له ع إلى سلمان الفارسی رحمه الله قبل أیام خلافته

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّمَا مَثَلُ اَلدُّنْیَا مَثَلُ اَلْحَیَّةِ لَیِّنٌ مَسُّهَا قَاتِلٌ سَمُّهَا فَأَعْرِضْ عَمَّا یُعْجِبُكَ فِیهَا لِقِلَّةِ مَا یَصْحَبُكَ مِنْهَا وَ ضَعْ عَنْكَ هُمُومَهَا لِمَا أَیْقَنْتَ بِهِ مِنْ فِرَاقِهَا وَ تَصَرُّفِ حَالاَتِهَا وَ كُنْ آنَسَ مَا تَكُونُ بِهَا أَحْذَرَ مَا تَكُونُ مِنْهَا فَإِنَّ صَاحِبَهَا كُلَّمَا اِطْمَأَنَّ فِیهَا إِلَى سُرُورٍ أَشْخَصَتْهُ عَنْهُ إِلَى مَحْذُورٍ أَوْ إِلَى إِینَاسٍ أَزَالَتْهُ عَنْهُ إِلَى إِیحَاشٍ وَ اَلسَّلاَمُ

68

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به سلمان فارسى ، رحمه الله ، پیش از ایام خلافت او .

اما بعد ، این دنیا همانند مار است كه چون دست بر او كشند ، نرم آید ، ولى زهرش كشنده است . از هر چه در این دنیا شادمانت مى‏دارد ، رخ برتاب . زیرا اندكى از آن

[ 777 ]

با تو همراه ماند . اندوه دنیا از دل به در كن ، زیرا به جدایى دنیا از خود یقین دارى . هر چه انس تو به دنیا افزون شود باید كه بیشتر از آن حذر كنى . زیرا دنیا دار ،

هر گاه به شادمانیى دلبستگى یابد ، دنیا او را از آن شادمانى به بلایى مى‏كشاند . و هر گاه انس گرفتنش موجب آرمیدن گردد او را از آن حال به ترس و هراس مى‏افكند .

والسلام .


[ 67 ] و من كتاب له ع إلى قثم بن العباس و هو عامله على مكة

أَمَّا بَعْدُ فَأَقِمْ لِلنَّاسِ اَلْحَجَّ وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اَللَّهِ وَ اِجْلِسْ لَهُمُ اَلْعَصْرَیْنِ فَأَفْتِ اَلْمُسْتَفْتِیَ وَ عَلِّمِ اَلْجَاهِلَ وَ ذَاكِرِ اَلْعَالِمَ وَ لاَ یَكُنْ لَكَ إِلَى اَلنَّاسِ سَفِیرٌ إِلاَّ لِسَانُكَ وَ لاَ حَاجِبٌ إِلاَّ وَجْهُكَ وَ لاَ تَحْجُبَنَّ ذَا حَاجَةٍ عَنْ لِقَائِكَ بِهَا فَإِنَّهَا إِنْ ذِیدَتْ عَنْ أَبْوَابِكَ فِی أَوَّلِ وِرْدِهَا لَمْ تُحْمَدْ فِیمَا بَعْدُ عَلَى قَضَائِهَا وَ اُنْظُرْ إِلَى مَا اِجْتَمَعَ عِنْدَكَ مِنْ مَالِ اَللَّهِ فَاصْرِفْهُ إِلَى مَنْ قِبَلَكَ مِنْ ذَوِی اَلْعِیَالِ وَ اَلْمَجَاعَةِ مُصِیباً بِهِ مَوَاضِعَ اَلْفَاقَةِ وَ اَلْخَلاَّتِ وَ مَا فَضَلَ عَنْ ذَلِكَ فَاحْمِلْهُ إِلَیْنَا لِنَقْسِمَهُ فِیمَنْ قِبَلَنَا وَ مُرْ أَهْلَ مَكَّةَ أَلاَّ یَأْخُذُوا مِنْ سَاكِنٍ أَجْراً فَإِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ یَقُولُ سَواءً اَلْعاكِفُ فِیهِ وَ اَلْبادِ فَالْعَاكِفُ اَلْمُقِیمُ بِهِ وَ اَلْبَادِی اَلَّذِی یَحُجُّ إِلَیْهِ مِنْ غَیْرِ أَهْلِهِ وَفَّقَنَا اَللَّهُ وَ إِیَّاكُمْ لِمَحَابِّهِ وَ اَلسَّلاَمُ



[ 775 ]

67

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به قثم بن عباس ، كه عامل او در مكه بود

اما بعد ، حج را براى مردم بر پاى دار و ایام الله را به یادشان آور و هر بامداد و شامگاه برایشان به مجلس بنشین و كسى را كه در امرى فتوا خواهد ، فتوا ده . نادان را علم بیاموز و با عالم مذاكره كن . میان تو و مردم ، پیام رسانى جز زبانت و حاجبى جز رویت نباشد . هیچ نیازمندى را از دیدار خود باز مدار . زیرا اگر در آغاز از درگاه تو رانده شود و سپس ، نیاز او بر آورى ، كس تو را نستاید .

در مال خدا كه نزد تو گرد مى‏آید ، نظر كن ، آن را به عیالمندان و گرسنگانى كه در نزد تو هستند و به محتاجان و فقیران برسان . و هر چه افزون آید ، نزد ما روانه‏اش دار ،

تا ما نیز آن را به محتاجانى ، كه نزد ما هستند ، برسانیم . مردم مكه را فرمان ده كه از كسانى كه در خانه‏هایشان سكونت مى‏كنند ، كرایه نستانند . زیرا خداى تعالى مى‏فرماید : « سواء العاكف فیه و الباد » عاكف و بادى در آن یكسان‏اند . عاكف كسى است ، كه در مكه مقیم است و بادى كسى است ، كه از مردم مكه نیست و به حج آمده است . خداوند ما و شما را به آنچه دوست دارد ، توفیق دهد . والسلام .



[ 66 ] و من كتاب له ع إلى عبد الله بن العباس و قد تقدم ذكره بخلاف هذه الروایة

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اَلْمَرْءَ لَیَفْرَحُ بِالشَّیْ‏ءِ اَلَّذِی لَمْ یَكُنْ لِیَفُوتَهُ وَ یَحْزَنُ عَلَى اَلشَّیْ‏ءِ اَلَّذِی لَمْ یَكُنْ لِیُصِیبَهُ فَلاَ یَكُنْ أَفْضَلَ مَا نِلْتَ فِی نَفْسِكَ مِنْ دُنْیَاكَ بُلُوغُ لَذَّةٍ أَوْ شِفَاءُ غَیْظٍ وَ لَكِنْ إِطْفَاءُ بَاطِلٍ أَوْ إِحْیَاءُ حَقٍّ وَ لْیَكُنْ سُرُورُكَ بِمَا قَدَّمْتَ وَ أَسَفُكَ عَلَى مَا خَلَّفْتَ وَ هَمُّكَ فِیمَا بَعْدَ اَلْمَوْتِ



66

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به عبد الله بن عباس و پیش از این روایت دیگرى از این نامه را آوردیم .

اما بعد ، آدمى گاه به چیزى كه سرانجام نصیب او خواهد شد ، شادمان مى‏شود . و گاه بر چیزى كه مقدر نشده كه به او برسد ، غمگین مى‏گردد . پس نباید بهترین چیزى كه در این دنیا بدان نایل مى‏آیى ، رسیدن به لذتى یا فرو نشاندن كینه‏اى باشد ، بلكه باید خاموش كردن باطلى بود یا زنده كردن حقى . باید شادمانى تو به سبب چیزهایى باشد كه پیشاپیش براى آخرتت فرستاده‏اى و اندوه و دریغ تو ، بر آنچه در این دنیا به جاى مى‏گذارى . و باید كه همه همّ تو منحصر به امور پس از مرگ باشد .



[ 65 ] و من كتاب له ع إلیه أیضا

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ آنَ لَكَ أَنْ تَنْتَفِعَ بِاللَّمْحِ اَلْبَاصِرِ مِنْ عِیَانِ اَلْأُمُورِ فَقَدْ سَلَكْتَ مَدَارِجَ أَسْلاَفِكَ بِادِّعَائِكَ اَلْأَبَاطِیلَ وَ اِقْتِحَامِكَ غُرُورَ اَلْمَیْنِ وَ اَلْأَكَاذِیبِ وَ بِانْتِحَالِكَ مَا قَدْ عَلاَ عَنْكَ وَ اِبْتِزَازِكَ لِمَا قَدِ اُخْتُزِنَ دُونَكَ فِرَاراً مِنَ اَلْحَقِّ وَ جُحُوداً لِمَا هُوَ أَلْزَمُ لَكَ مِنْ لَحْمِكَ وَ دَمِكَ مِمَّا قَدْ وَعَاهُ سَمْعُكَ وَ مُلِئَ بِهِ صَدْرُكَ فَمَا ذَا بَعْدَ اَلْحَقِّ إِلاَّ اَلضَّلاَلُ اَلْمُبِینُ وَ بَعْدَ اَلْبَیَانِ إِلاَّ اَللَّبْسُ فَاحْذَرِ اَلشُّبْهَةَ وَ اِشْتِمَالَهَا عَلَى لُبْسَتِهَا فَإِنَّ اَلْفِتْنَةَ طَالَمَا أَغْدَفَتْ جَلاَبِیبَهَا وَ أَغْشَتِ اَلْأَبْصَارَ ظُلْمَتُهَا وَ قَدْ أَتَانِی كِتَابٌ مِنْكَ ذُو أَفَانِینَ مِنَ اَلْقَوْلِ ضَعُفَتْ قُوَاهَا عَنِ اَلسِّلْمِ وَ أَسَاطِیرَ لَمْ یَحُكْهَا مِنْكَ عِلْمٌ وَ لاَ حِلْمٌ أَصْبَحْتَ مِنْهَا كَالْخَائِضِ فِی اَلدَّهَاسِ وَ اَلْخَابِطِ فِی اَلدِّیمَاسِ وَ تَرَقَّیْتَ إِلَى مَرْقَبَةٍ بَعِیدَةِ اَلْمَرَامِ نَازِحَةِ اَلْأَعْلاَمِ تَقْصُرُ دُونَهَا اَلْأَنُوقُ وَ یُحَاذَى بِهَا اَلْعَیُّوقُ وَ حَاشَ لِلَّهِ أَنْ تَلِیَ لِلْمُسْلِمِینَ بَعْدِی صَدْراً أَوْ وِرْداً أَوْ أُجْرِیَ لَكَ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ عَقْداً أَوْ عَهْداً فَمِنَ اَلْآنَ فَتَدَارَكْ نَفْسَكَ وَ اُنْظُرْ لَهَا فَإِنَّكَ إِنْ فَرَّطْتَ حَتَّى یَنْهَدَ إِلَیْكَ عِبَادُ اَللَّهِ أُرْتِجَتْ عَلَیْكَ اَلْأُمُورُ وَ مُنِعْتَ أَمْراً هُوَ مِنْكَ اَلْیَوْمَ مَقْبُولٌ وَ اَلسَّلاَمُ


65

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

نیز به معاویه

اما بعد ، وقت آن رسیده كه دیده بصیرت بگشایى و از آنچه عیان است ، منتفع شوى . اما تو به همان راهى كه گذشتگانت مى‏رفتند ، قدم نهادى و دعویهاى باطل كردى . مشتى دروغ برساخته‏اى و در اذهان عوام انداخته‏اى . مقامى به خود بستى كه از شأن تو بس برتر است و چیزى را كه براى دیگران اندوخته شده بود ، بربودى . به جهت فرار از حق ، بیعتى را كه از گوشت و خونت بر تو لازمتر است ، انكار كردى و آنچه را كه هنوز گوش تو از آن پر و سینه‏ات از آن انباشته است ، ناشنیده انگاشتى .

بعد از حق ، جز گمراهى آشكار چه تواند بود و بعد از صراحت ، جز آمیختن حق به باطل چه توان یافت . پس حذر كن از شبهت و از آمیختن آن به حق و باطل بپرهیز .

كه زمان درازى است كه فتنه پرده‏هاى خود آویخته و ظلمت آن دیدگان را كور ساخته است .

[ 773 ]

نامه‏اى از تو به من رسید ، سراسر سخن پردازى و مبهم و مغشوش ، در آشتى جویى ، سست و ناتوان . افسانه‏هایى كه در بافتن آن نه دانشى به كار رفته و نه خردى . همانند كسى شده‏اى كه بر روى ریگ روان راه مى‏سپرد یا در بیابانى تاریك ،

بى‏آنكه راه را بشناسد ، گام بر مى‏دارد . مى‏خواهى به جایى فرا روى كه براى تو دست نایافتنى است و به راهى روى كه نشانه‏هایش ناپیداست . عقابان بلند پرواز به اوج آن نتوانند رسید كه در بلندى همبر عیوق است .

پناه مى‏برم به خدا ، كه پس از من بست و گشاد كارهاى مسلمانان را تو بر دست گیرى . یا تو را منصبى دهم كه با یكى از آنها عقدى توانى بست یا پیمانى توانى نهاد .

پس ، هم اكنون ، در پى چاره كار خویش باش كه اگر تقصیر و كوتاهى كنى ، بندگان خدا به سوى تو بسیج شوند و درهاى چاره به رویت بسته گردد ، و آنچه امروز از تو مى‏پذیرند ، دیگر نخواهند پذیرفت . والسلام .



[ 64 ] و من كتاب له ع إلى معاویة جوابا

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا كُنَّا نَحْنُ وَ أَنْتُمْ عَلَى مَا ذَكَرْتَ مِنَ اَلْأُلْفَةِ وَ اَلْجَمَاعَةِ فَفَرَّقَ بَیْنَنَا وَ بَیْنَكُمْ أَمْسِ أَنَّا آمَنَّا وَ كَفَرْتُمْ وَ اَلْیَوْمَ أَنَّا اِسْتَقَمْنَا وَ فُتِنْتُمْ وَ مَا أَسْلَمَ مُسْلِمُكُمْ إِلاَّ كَرْهاً وَ بَعْدَ أَنْ كَانَ أَنْفُ اَلْإِسْلاَمِ كُلُّهُ لِرَسُولِ اَللَّهِ ص حِزْباً وَ ذَكَرْتَ أَنِّی قَتَلْتُ طَلْحَةَ وَ اَلزُّبَیْرَ وَ شَرَّدْتُ بِعَائِشَةَ وَ نَزَلْتُ بَیْنَ اَلْمِصْرَیْنِ وَ ذَلِكَ أَمْرٌ غِبْتَ عَنْهُ فَلاَ عَلَیْكَ وَ لاَ اَلْعُذْرُ فِیهِ إِلَیْكَ وَ ذَكَرْتَ أَنَّكَ زَائِرِی فِی اَلْمُهَاجِرِینَ وَ اَلْأَنْصَارِ وَ قَدِ اِنْقَطَعَتِ اَلْهِجْرَةُ یَوْمَ أُسِرَ أَخُوكَ فَإِنْ كَانَ فِیهِ عَجَلٌ فَاسْتَرْفِهْ فَإِنِّی إِنْ أَزُرْكَ فَذَلِكَ جَدِیرٌ أَنْ یَكُونَ اَللَّهُ إِنَّمَا بَعَثَنِی إِلَیْكَ لِلنِّقْمَةِ مِنْكَ وَ إِنْ تَزُرْنِی فَكَمَا قَالَ أَخُو بَنِی أَسَدٍ مُسْتَقْبِلِینَ رِیَاحَ اَلصَّیْفِ تَضْرِبُهُمْ بِحَاصِبٍ بَیْنَ أَغْوَارٍ وَ جُلْمُودِ وَ عِنْدِی اَلسَّیْفُ اَلَّذِی أَعْضَضْتُهُ بِجَدِّكَ وَ خَالِكَ وَ أَخِیكَ فِی مَقَامٍ وَاحِدٍ وَ إِنَّكَ وَ اَللَّهِ مَا عَلِمْتُ اَلْأَغْلَفُ اَلْقَلْبِ اَلْمُقَارِبُ اَلْعَقْلِ وَ اَلْأَوْلَى أَنْ یُقَالَ لَكَ إِنَّكَ رَقِیتَ سُلَّماً أَطْلَعَكَ مَطْلَعَ سُوءٍ عَلَیْكَ لاَ لَكَ لِأَنَّكَ نَشَدْتَ غَیْرَ ضَالَّتِكَ وَ رَعَیْتَ غَیْرَ سَائِمَتِكَ وَ طَلَبْتَ أَمْراً لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ وَ لاَ فِی مَعْدِنِهِ فَمَا أَبْعَدَ قَوْلَكَ مِنْ فِعْلِكَ وَ قَرِیبٌ مَا أَشْبَهْتَ مِنْ أَعْمَامٍ وَ أَخْوَالٍ حَمَلَتْهُمُ اَلشَّقَاوَةُ وَ تَمَنِّی اَلْبَاطِلِ عَلَى اَلْجُحُودِ بِمُحَمَّدٍ ص فَصُرِعُوا مَصَارِعَهُمْ حَیْثُ عَلِمْتَ لَمْ یَدْفَعُوا عَظِیماً وَ لَمْ یَمْنَعُوا حَرِیماً بِوَقْعِ سُیُوفٍ مَا خَلاَ مِنْهَا اَلْوَغَى وَ لَمْ تُمَاشِهَا اَلْهُوَیْنَى وَ قَدْ أَكْثَرْتَ فِی قَتَلَةِ عُثْمَانَ فَادْخُلْ فِیمَا دَخَلَ فِیهِ اَلنَّاسُ ثُمَّ حَاكِمِ اَلْقَوْمَ إِلَیَّ أَحْمِلْكَ وَ إِیَّاهُمْ عَلَى كِتَابِ اَللَّهِ تَعَالَى وَ أَمَّا تِلْكَ اَلَّتِی تُرِیدُ فَإِنَّهَا خُدْعَةُ اَلصَّبِیِّ عَنِ اَللَّبَنِ فِی أَوَّلِ اَلْفِصَالِ وَ اَلسَّلاَمُ لِأَهْلِهِ


[ 769 ]

64

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

در پاسخ به معاویه

اما بعد . چنانكه گفتى ما و شما ، پیش از اسلام دوست بودیم و با هم بودیم و دیروز [ اسلام ] میان ما و شما جدایى افكند ، كه ما ایمان آوردیم و شما كافر ماندید .

امروز هم ما استوار ایستاده‏ایم و شما به فتنه گراییده‏اید و اسیر هوا شده‏اید . هیچیك از مسلمانان قوم شما ، جز به اكراه ، اسلام نیاوردند ، آن هم پس از آنكه سران عرب به رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) گرویده بودند . گفتى كه طلحه و زبیر را من كشته‏ام و عایشه را آواره و رسوا ساخته‏ام و میان بصره و كوفه فرود آمده‏ام ، این كارى است كه تو از آن بركنار بودى . پس تو را چه زیان رسید كه باید از تو پوزش خواست .

گفتى كه با مهاجران و انصار به دیدار من خواهى آمد ، و حال آنكه ، آن روز كه برادرت اسیر گردید [ یعنى در فتح مكه ] هجرت پایان گرفت 1 اگر شتاب دارى ، قدرى بیارام . سزاوار آن است كه من به سوى تو در حركت آیم كه خدا مرا برانگیخته است كه تو را كیفر دهم . و اگر تو به سوى من در حركت آیى ، چنان است كه شاعر بنى اسد گوید :

مستقبلین ریاح الصیف تضربهم بحاصب بین اغوار و جلمود « روبروى بادهاى تابستان ایستاده‏اند باد بر آنها ریگ مى‏افشاند و آنها میان زمینهاى پست و صخره‏ها گرفتار آمده‏اند . » هنوز آن شمشیر كه با آن جد مادرى تو را و دایى تو را و برادرت 2 را كشتم با من است . به خدا سوگند ، تو چنانكه دریافتم دلى فرو بسته دارى و خردى اندك .

شایسته است درباره تو بگویند كه از نردبامى فرا رفته‏اى و از آن فراز منظره‏اى ناخوشایند مى‏بینى و هر چه بینى به زیان توست نه به سود تو . زیرا در طلب گمشده‏اى هستى كه از آن تو نیست و ستورى را مى‏چرانى كه از آن دیگرى است .

[ 771 ]

مقامى را مى‏طلبى كه سزاوار آن نیستى و نه از معدن آن هستى . چه دور است گفتار تو از كردارت . چه همانندى با عموها و داییهایت ، كه آنها را شقاوتشان و آرزوهاى باطلشان واداشت كه رسالت محمد ( صلى الله علیه و آله ) را انكار كنند و چنانكه مى‏دانى در ورطه هلاكت افتادند . نتوانستند هیچ حادثه عظیمى را دفع كنند یا از حریم خود دفاع نمایند ، زیرا در برابر ، مردان شمشیر زنى بودند كه میدان نبرد را پر كرده بودند و در رزم سستى نمى‏نمودند .

درباره قاتلان عثمان فراوان سخن مى‏گویى . نخست باید در بیعت با من همان كنى كه دیگر مردم كرده‏اند . سپس ، با آنان پیش من به داورى نشینى تا تو را و ایشان را به هر چه كتاب خداى تعالى حكم كند ، ملزم سازم . اما آنچه اكنون مى‏گویى و مى‏خواهى ، فریفتن كودك است از شیر در آغاز از شیر باز گرفتنش . و سلام بر كسى كه شایسته آن باشد .


[ 63 ] و من كتاب له ع إلى أبی موسى الأشعری و هو عامله على الكوفة و قد بلغه عنه تثبیطه الناس عن الخروج إلیه لما ندبهم لحرب أصحاب الجمل

مِنْ عَبْدِ اَللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ إِلَى عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ قَیْسٍ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی عَنْكَ قَوْلٌ هُوَ لَكَ وَ عَلَیْكَ فَإِذَا قَدِمَ رَسُولِی عَلَیْكَ فَارْفَعْ ذَیْلَكَ وَ اُشْدُدْ مِئْزَرَكَ وَ اُخْرُجْ مِنْ جُحْرِكَ وَ اُنْدُبْ مَنْ مَعَكَ فَإِنْ حَقَّقْتَ فَانْفُذْ وَ إِنْ تَفَشَّلْتَ فَابْعُدْ وَ اَیْمُ اَللَّهِ لَتُؤْتَیَنَّ مِنْ حَیْثُ أَنْتَ وَ لاَ تُتْرَكُ حَتَّى یُخْلَطَ زُبْدُكَ بِخَاثِرِكَ وَ ذَائِبُكَ بِجَامِدِكَ وَ حَتَّى تُعْجَلُ عَنْ قِعْدَتِكَ وَ تَحْذَرَ مِنْ أَمَامِكَ كَحَذَرِكَ مِنْ خَلْفِكَ وَ مَا هِیَ بِالْهُوَیْنَى اَلَّتِی تَرْجُو وَ لَكِنَّهَا اَلدَّاهِیَةُ اَلْكُبْرَى یُرْكَبُ جَمَلُهَا وَ یُذَلَّلُّ صَعْبُهَا وَ یُسَهَّلُ جَبَلُهَا فَاعْقِلْ عَقْلَكَ وَ اِمْلِكْ أَمْرَكَ وَ خُذْ نَصِیبَكَ وَ حَظَّكَ فَإِنْ كَرِهْتَ فَتَنَحَّ إِلَى غَیْرِ رَحْبٍ وَ لاَ فِی نَجَاةٍ فَبِالْحَرِیِّ لَتُكْفَیَنَّ وَ أَنْتَ نَائِمٌ حَتَّى لاَ یُقَالَ أَیْنَ فُلاَنٌ وَ اَللَّهِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مَعَ مُحِقٍّ وَ مَا أُبَالِی مَا صَنَعَ اَلْمُلْحِدُونَ وَ اَلسَّلاَمُ

[ 767 ]

63

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به ابو موسى اشعرى كه عامل او در كوفه بود . به امام خبر رسید كه بدان هنگام كه مردم را به جنگ با اصحاب جمل فرا مى‏خوانده ، ابوموسى ، كوفیان را از رفتن به جنگ باز مى‏داشته و به نشستن در خانه ترغیب مى‏كرده است .

از بنده خدا ، امیر المؤمنین به عبد الله بن قیس .

اما بعد ، از تو به من سخنى رسیده كه هم به سود توست و هم بر زیان تو .

چون فرستاده من ، با پیام من نزد تو آید ، دامن بر میان زن و بند كمر استوار نماى و از سوراخت بیرون آى و ، كسانى را كه با تو هستند ، فراخوان . اگر دیدى كه باید از من اطاعت كنى ، به نزد من آى و اگر در تردید بودى از آن مقام كه تو را داده‏ام كناره‏گیر .

به خدا سوگند ، هر جا كه باشى تو را بیاورند و رهایت نكنند تا راه چاره بر تو بسته شود و سرگردان مانى و كره‏ات با شیر و گداخته‏ات با ناگداخته آمیخته شود . تو را وادارند كه بشتاب از جاى برخیزى و از پیش رویت چنان ترسان شوى كه از پشت سرت . این مهم را آسان مپندار كه بلایى است بزرگ . باید بر اشترش نشست و توسنش را رام كرد و كوههایش را چون دشت هموار ساخت . پس عقلت را به فرمان آور و رشته كار خود به دست گیر . و نصیب و بهره خویش دریاب . اگر آمدن را خوش ندارى از كار كناره گیر و به تنگناى خود گریز . جایى كه در آن ، راه رهایى بسته است . سزاست كه دیگران آن كار را كفایت كنند و تو در خواب باشى آنسان ،

كه هرگز كس نپرسد كه فلان كجاست ؟ به خدا سوگند ، كه این جنگ جنگى است بر حق . همراه كسى كه او نیز بر حق است . و او را باكى نیست كه ملحدان چه كردند .

والسلام .


[ 62 ] و من كتاب له ع إلى أهل مصر مع مالك الأشتر لما ولاه إمارتها

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً ص نَذِیراً لِلْعَالَمِینَ وَ مُهَیْمِناً عَلَى اَلْمُرْسَلِینَ فَلَمَّا مَضَى ع تَنَازَعَ اَلْمُسْلِمُونَ اَلْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ فَوَاللَّهِ مَا كَانَ یُلْقَى فِی رُوعِی وَ لاَ یَخْطُرُ بِبَالِی أَنَّ اَلْعَرَبَ تُزْعِجُ هَذَا اَلْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ ص عَنْ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ لاَ أَنَّهُمْ مُنَحُّوهُ عَنِّی مِنْ بَعْدِهِ فَمَا رَاعَنِی إِلاَّ اِنْثِیَالُ اَلنَّاسِ عَلَى فُلاَنٍ یُبَایِعُونَهُ فَأَمْسَكْتُ یَدِی حَتَّى رَأَیْتُ رَاجِعَةَ اَلنَّاسِ قَدْ رَجَعَتْ عَنِ اَلْإِسْلاَمِ یَدْعُونَ إِلَى مَحْقِ دَیْنِ مُحَمَّدٍ ص فَخَشِیتُ إِنْ لَمْ أَنْصُرِ اَلْإِسْلاَمَ وَ أَهْلَهُ أَنْ أَرَى فِیهِ ثَلْماً أَوْ هَدْماً تَكُونُ اَلْمُصِیبَةُ بِهِ عَلَیَّ أَعْظَمَ مِنْ فَوْتِ وِلاَیَتِكُمُ اَلَّتِی إِنَّمَا هِیَ مَتَاعُ أَیَّامٍ قَلاَئِلَ یَزُولُ مِنْهَا مَا كَانَ كَمَا یَزُولُ اَلسَّرَابُ أَوْ كَمَا یَتَقَشَّعُ اَلسَّحَابُ فَنَهَضْتُ فِی تِلْكَ اَلْأَحْدَاثِ حَتَّى زَاحَ اَلْبَاطِلُ وَ زَهَقَ وَ اِطْمَأَنَّ اَلدِّینُ وَ تَنَهْنَهَ وَ مِنْهُ إِنِّی وَ اَللَّهِ لَوْ لَقِیتُهُمْ وَاحِداً وَ هُمْ طِلاَعُ اَلْأَرْضِ كُلِّهَا مَا بَالَیْتُ وَ لاَ اِسْتَوْحَشْتُ وَ إِنِّی مِنْ ضَلاَلِهِمُ اَلَّذِی هُمْ فِیهِ وَ اَلْهُدَى اَلَّذِی أَنَا عَلَیْهِ لَعَلَى بَصِیرَةٍ مِنْ نَفْسِی وَ یَقِینٍ مِنْ رَبِّی وَ إِنِّی إِلَى لِقَاءِ اَللَّهِ لَمُشْتَاقٌ وَ حُسْنِ ثَوَابِهِ لَمُنْتَظِرٌ رَاجٍ وَ لَكِنَّنِی آسَى أَنْ یَلِیَ أَمْرَ هَذِهِ اَلْأُمَّةِ سُفَهَاؤُهَا وَ فُجَّارُهَا فَیَتَّخِذُوا مَالَ اَللَّهِ دُوَلاً وَ عِبَادَهُ خَوَلاً وَ اَلصَّالِحِینَ حَرْباً وَ اَلْفَاسِقِینَ حِزْباً فَإِنَّ مِنْهُمُ اَلَّذِی قَدْ شَرِبَ فِیكُمُ اَلْحَرَامَ وَ جُلِدَ حَدّاً فِی اَلْإِسْلاَمِ وَ إِنَّ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ یُسْلِمْ حَتَّى رُضِخَتْ لَهُ عَلَى اَلْإِسْلاَمِ اَلرَّضَائِخُ فَلَوْ لاَ ذَلِكَ مَا أَكْثَرْتُ تَأْلِیبَكُمْ وَ تَأْنِیبَكُمْ وَ جَمْعَكُمْ وَ تَحْرِیضَكُمْ وَ لَتَرَكْتُكُمْ إِذْ أَبَیْتُمْ وَ وَنَیْتُمْ أَ لاَ تَرَوْنَ إِلَى أَطْرَافِكُمْ قَدِ اِنْتَقَصَتْ وَ إِلَى أَمْصَارِكُمْ قَدِ اُفْتُتِحَتْ وَ إِلَى مَمَالِكِكُمْ تُزْوَى وَ إِلَى بِلاَدِكُمْ تُغْزَى اِنْفِرُوا رَحِمَكُمُ اَللَّهُ إِلَى قِتَالِ عَدُوِّكُمْ وَ لاَ تَثَّاقَلُوا إِلَى اَلْأَرْضِ فَتُقِرُّوا بِالْخَسْفِ وَ تَبُوءُوا بِالذُّلِّ وَ یَكُونَ نَصِیبُكُمُ اَلْأَخَسَّ وَ إِنَّ أَخَا اَلْحَرْبِ اَلْأَرِقُ وَ مَنْ نَامَ لَمْ یُنَمْ عَنْهُ وَ اَلسَّلاَمُ



62

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به مردم مصر . « این نامه را با مالك اشتر هنگامى كه او را حكومت مصر داده بود فرستاد . »

اما بعد . خداوند سبحان محمد ( صلى الله علیه و آله ) را فرستاد تا مردم جهان را بیم دهد و گواه بر پیامبران باشد . چون رسول الله ( ص ) درگذشت ، مسلمانان در امر خلافت به نزاع پرداختند . به خدا سوگند ، هرگز در خاطرم نمى‏گذشت كه عرب پس از رحلت محمد ( صلى الله علیه و آله ) خلافت را از اهل بیت او به دیگرى واگذارد ، یا مرا پس از او از جانشینیش باز دارد و مرا به رنج نیفكند جز شتافتن مردم به سوى فلان و بیعت كردن با او . من چندى از بیعت دست باز داشتم ، تا آنكه دیدم گروهى از مردم از اسلام بر مى‏گردند و مى‏خواهند دین محمد ( ص ) را از بن بر افكنند . ترسیدم كه اگر اسلام و مسلمانان را یارى ندهم در دین رخنه‏اى یا ویرانیى خواهم دید كه براى من مصیبت بارتر از فوت شدن حكومت كردن بر شما بود . آن هم حكومتى كه اندك روزهایى بیش نپاید و چون سراب زایل گردد ، یا همانند ابرهایى كه هنوز به هم نپیوسته پراكنده شوند . درگیر و دار آن حوادث از جاى برخاستم تا باطل نیست و نابود شد و دین بر جاى خود آرام گرفت و استوارى یافت .

[ 765 ]

از این نامه

به خدا سوگند ، اگر با ایشان روبرو شوم ، من تنها باشم و آنها روى زمین را پر كنند ، نه باك دارم و نه هراس ، زیرا به آن گمراهیى كه آنان در آن غرقه‏اند و آن هدایتى كه خود بدان آراسته‏ام ، نیك آگاهم . و از جانب پروردگارم با یقین همراهم . من به دیدار خداوند و ثواب نیكویى كه مرا ارزانى دارد ، امید بسته‏ام و منتظر آن هستم .

ولى اندوه من از این است كه مشتى بیخردان و تبهكاران این امت 1 حكومت را به دست گیرند و مال خدا را میان خود دست به دست گردانند و بندگان خدا را به خدمت گیرند و با نیكان در پیكار شوند و فاسقان را یاران خود سازند . از آنان كسى است 2 كه در میان شما حرام مى‏نوشد ، حتى بر او حد اسلام جارى شده و كسى است كه تا اندك مالى نستد به اسلام نگروید . اگر نه از حكومت اینان بر شما بیم داشتم ، هرگز شما را بر نمى‏انگیختم و سرزنش نمى‏كردم و فرا نمى‏خواندم و تحریضتان نمى‏نمودم ، بلكه تا سر بر مى‏تافتید یا سستى به خرج مى‏دادید ، رهایتان مى‏كردم .

آیا نمى‏بینید سرزمینهایى را كه در تصرف داشتید ، نقصان یافته و شهرهایتان ،

یك یك ، فتح مى‏شود و كشورهایتان از دست مى‏رود و بلادتان مورد حمله و هجوم دشمن قرار گرفته است . روى به رزم دشمنانتان نهید . خدایتان بیامرزد . در خانه‏ها درنگ مكنید كه به ستم گرفتار خواهید شد و به خوارى خواهید افتاد و نصیبتان اندك خواهد شد . مردان سلحشور همواره بیدارند كه هر كه خود به خواب رود ،

دشمنش به خواب نرفته است . والسلام .


[ 61 ] و من كتاب له ع إلى كمیل بن زیاد النخعی و هو عامله على هیت ینكر علیه تركه دفع من یجتاز به من جیش العدو طالبا الغارة

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ تَضْیِیعَ اَلْمَرْءِ مَا وُلِّیَ وَ تَكَلُّفَهُ مَا كُفِیَ لَعَجْزٌ حَاضِرٌ وَ رَأْیٌ مُتَبَّرٌ وَ إِنَّ تَعَاطِیَكَ اَلْغَارَةَ عَلَى أَهْلِ قِرْقِیسِیَا وَ تَعْطِیلَكَ مَسَالِحَكَ اَلَّتِی وَلَّیْنَاكَ لَیْسَ بِهَا مَنْ یَمْنَعُهَا وَ لاَ یَرُدُّ اَلْجَیْشَ عَنْهَا لَرَأْیٌ شَعَاعٌ فَقَدْ صِرْتَ جِسْراً لِمَنْ أَرَادَ اَلْغَارَةَ مِنْ أَعْدَائِكَ عَلَى أَوْلِیَائِكَ غَیْرَ شَدِیدِ اَلْمَنْكِبِ وَ لاَ مَهِیبِ اَلْجَانِبِ وَ لاَ سَادٍّ ثُغْرَةً وَ لاَ كَاسِرٍ لِعَدُوٍّ شَوْكَةً وَ لاَ مُغْنٍ عَنْ أَهْلِ مِصْرِهِ وَ لاَ مُجْزٍ عَنْ أَمِیرِهِ


61

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به كمیل بن زیاد نخعى كه عامل او بر هیت بود . او را به سبب منع نكردن لشكر دشمن كه از سرزمین او گذشته و به غارت مسلمانان رفته ، سرزنش مى‏كند .

اما بعد . كسى كه كارى را كه بر عهده او گذاشته‏اند تباه سازد و به كارى كه انجام دادنش بر عهده دیگران است ، بپردازد ، ناتوان مردى است با اندیشه‏اى ناقص .

تاخت و تاز كردنت بر قرقیسیا و رها كردن مرزهایى كه تو را به حفظ آنها فرمان داده‏ایم ، به گونه‏اى كه كس آنها را پاس ندارد و لشكر دشمن را از آن منع نكند ، نشان

[ 763 ]

نارسایى اندیشه توست . توبه مثابه پلى شده‏اى كه هر كس از دشمنانت بخواهد بر دوستانت تاخت آورد ، از آن پل مى‏گذرد . چگونه است كه تو را توان هیچ كارى نیست و كس را از مهابت تو بیمى به دل نیست . مرزى را نتوانى بست و بر شوكت دشمن شكست نتوانى آورد . نه نیاز مردم شهر را بر مى‏آورى و نه فرمانده خود را خشنود توانى ساخت . والسلام .



[ 761 ]



[ 60 ] و من كتاب له ع إلى العمال الذین یطأ الجیش عملهم

مِنْ عَبْدِ اَللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ إِلَى مَنْ مَرَّ بِهِ اَلْجَیْشُ مِنْ جُبَاةِ اَلْخَرَاجِ وَ عُمَّالِ اَلْبِلاَدِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی قَدْ سَیَّرْتُ جُنُوداً هِیَ مَارَّةٌ بِكُمْ إِنْ شَاءَ اَللَّهُ وَ قَدْ أَوْصَیْتُهُمْ بِمَا یَجِبُ لِلَّهِ عَلَیْهِمْ مِنْ كَفِّ اَلْأَذَى وَ صَرْفِ اَلشَّذَا وَ أَنَا أَبْرَأُ إِلَیْكُمْ وَ إِلَى ذِمَّتِكُمْ مِنْ مَعَرَّةِ اَلْجَیْشِ إِلاَّ مِنْ جَوْعَةِ اَلْمُضْطَرِّ لاَ یَجِدُ عَنْهَا مَذْهَباً إِلَى شِبَعِهِ فَنَكِّلُوا مَنْ تَنَاوَلَ مِنْهُمْ شَیْئاً ظُلْماً عَنْ ظُلْمِهِمْ وَ كُفُّوا أَیْدِیَ سُفَهَائِكُمْ عَنْ مُضَارَّتِهِمْ وَ اَلتَّعَرُّضِ لَهُمْ فِیمَا اِسْتَثْنَیْنَاهُ مِنْهُمْ وَ أَنَا بَیْنَ أَظْهُرِ اَلْجَیْشِ فَارْفَعُوا إِلَیَّ مَظَالِمَكُمْ وَ مَا عَرَاكُمْ مِمَّا یَغْلِبُكُمْ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَا لاَ تُطِیقُونَ دَفْعَهُ إِلاَّ بِاللَّهِ وَ بِی فَأَنَا أُغَیِّرُهُ بِمَعُونَةِ اَللَّهِ إِنْ شَاءَ اَللَّهُ


60

نامه‏اى از آن حضرت ( ع )

به عاملانى كه لشكر از سرزمینهایشان مى‏گذرد

از بنده خدا ، على امیر المؤمنین ، به گرد آورندگان خراج و عمال بلاد كه لشكر از سرزمینشان مى‏گذرد .

اما بعد . من لشكرى را گسیل داشتم كه اگر خدا خواهد بر شما خواهد گذشت و آنچه را كه خداوند واجب گردانیده است به آنان سفارش كرده‏ام ، كه به كس آزار نرسانند و گزند خویش از دیگران باز دارند . من ، در نزد شما ، به سبب بیعتى كه میان ماست ، بیزارم از آسیبى كه سپاهیان به مردم رسانند . مگر آنكه ، یكى از آنها گرسنه مانده و براى سیر كردن خود ، جز آن راهى نداشته باشد . پس كسى را كه دست به ستم مى‏گشاید در برابر ستمش كیفر دهید . در عین حال ، سفیهانتان را از زیان رسانیدن و تعرض به آنها منع كنید . من خود در میان لشكرم . شكایتهاى خود به من رسانید . و آن سختیها كه از ایشان به شما رسد و توان دفع آن را جز به خدا ، یا به من ندارید ، با من در میان نهید ، تا به یارى خدا آن را دگرگون سازم و اصلاح كنم . ان شاء اللّه .