[ 33 ] و من خطبة له ع عند خروجه لقتال أهل البصرة و فیها حكمة مبعث الرسل ثم یذكر فضله و یذم الخارجین

قَالَ عَبْدُ اَللَّهِ بْنُ عَبَّاسِ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ دَخَلْتُ عَلَى أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ ع بِذِی قَارٍ وَ هُوَ یَخْصِفُ نَعْلَهُ فَقَالَ لِی مَا قِیمَةُ هَذَا اَلنَّعْلِ فَقُلْتُ لاَ قِیمَةَ لَهَا فَقَالَ ع وَ اَللَّهِ لَهِیَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ إِمْرَتِكُمْ إِلاَّ أَنْ أُقِیمَ حَقّاً أَوْ أَدْفَعَ بَاطِلاً ثُمَّ خَرَجَ فَخَطَبَ اَلنَّاسَ فَقَالَ حكمة بعثة النبی إِنَّ اَللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً ص وَ لَیْسَ أَحَدٌ مِنَ اَلْعَرَبِ یَقْرَأُ كِتَاباً وَ لاَ یَدَّعِی نُبُوَّةً فَسَاقَ اَلنَّاسَ حَتَّى بَوَّأَهُمْ مَحَلَّتَهُمْ وَ بَلَّغَهُمْ مَنْجَاتَهُمْ فَاسْتَقَامَتْ قَنَاتُهُمْ وَ اِطْمَأَنَّتْ صَفَاتُهُمْ فضل علی أَمَا وَ اَللَّهِ إِنْ كُنْتُ لَفِی سَاقَتِهَا حَتَّى تَوَلَّتْ بِحَذَافِیرِهَا مَا عَجَزْتُ وَ لاَ جَبُنْتُ وَ إِنَّ مَسِیرِی هَذَا لِمِثْلِهَا فَلَأَنْقُبَنَّ اَلْبَاطِلَ حَتَّى یَخْرُجَ اَلْحَقُّ مِنْ جَنْبِهِ توبیخ الخارجین علیه مَا لِی وَ لِقُرَیْشٍ وَ اَللَّهِ لَقَدْ قَاتَلْتُهُمْ كَافِرِینَ وَ لَأُقَاتِلَنَّهُمْ مَفْتُونِینَ وَ إِنِّی لَصَاحِبُهُمْ بِالْأَمْسِ كَمَا أَنَا صَاحِبُهُمُ اَلْیَوْمَ وَ اَللَّهِ مَا تَنْقِمُ مِنَّا قُرَیْشٌ إِلاَّ أَنَّ اَللَّهَ اِخْتَارَنَا عَلَیْهِمْ فَأَدْخَلْنَاهُمْ فِی حَیِّزِنَا فَكَانُوا كَمَا قَالَ اَلْأَوَّلُ أَدَمْتَ لَعَمْرِی شُرْبَكَ اَلْمَحْضَ صَابِحاً وَ أَكْلَكَ بِالزُّبْدِ اَلْمُقَشَّرَةَ اَلْبُجْرَا وَ نَحْنُ وَهَبْنَاكَ اَلْعَلاَءَ وَ لَمْ تَكُنْ عَلِیّاً وَ حُطْنَا حَوْلَكَ اَلْجُرْدَ وَ اَلسُّمْرَا

33 سخنى از آن حضرت ( ع )

هنگامى كه به نبرد مردم بصره مى‏رفت ، عبد الله بن عباس گوید كه در « ذوقار » بر امیر المؤمنین ( ع ) درآمدم . كفشش را وصله مى‏زد . مرا گفت : این كفش به چند مى‏ارزد ؟ گفتم : هیچ . گفت : به خدا سوگند ، كه من این كفش را از حكومت شما بیشتر دوست دارم ، مگر آنكه در این حكومت حقى را برپاى دارم یا باطلى را برافكنم .

سپس بیرون آمد و براى مردم سخن گفت و فرمود :

خداوند سبحان ، محمد ( ص ) را به پیامبرى فرستاد و در میان قوم عرب كسى نبود كه كتابى خوانده باشد یا دعوى پیامبرى كرده باشد . پس محمد ( ص ) آنان را براند و به جایى كه باید بنشانید و به عرصه رستگاریشان رسانید . پس احوالشان ،

چونان نیزه‏هایشان استقامت پذیرفت و جاى پاى محكم كردند و صخره‏اى كه بر آن ایستاده بودند از لرزش باز ایستاد . به خدا سوگند ، كه من از افراد سپاه او بودم و بودم تا همه دشمنان روى به واپس كردند و من نه ناتوانى نمودم و نه بیم به دل راه دادم .

اكنون در این راه هم كه مى‏روم همانند راهى است كه با رسول الله ( ص ) رفته بودم .

امروز هم ، باطل را برمى‏درم تا چهره حق از پهلوى آن آشكار شود .

مرا با قریش چه كار ؟ به خدا سوگند آن زمانها كه كافر بودند ، با ایشان پیكار كردم ،

اكنون نیز كه گمراه شده‏اند ، با ایشان پیكار مى‏كنم . و همانگونه ، كه در زمان

[ 97 ]

رسول الله ( ص ) هم نبرد آنان بودم امروز نیز هم نبرد ایشانم ( 1 ) .


[ 32 ] و من خطبة له ع و فیها یصف زمانه بالجور و یقسم الناس فیه خمسة أصناف ثم یزهد فی الدنیا معنى جور الزمان

أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّا قَدْ أَصْبَحْنَا فِی دَهْرٍ عَنُودٍ وَ زَمَنٍ كَنُودٍ یُعَدُّ فِیهِ اَلْمُحْسِنُ مُسِیئاً وَ یَزْدَادُ اَلظَّالِمُ فِیهِ عُتُوّاً لاَ نَنْتَفِعُ بِمَا عَلِمْنَا وَ لاَ نَسْأَلُ عَمَّا جَهِلْنَا وَ لاَ نَتَخَوَّفُ قَارِعَةً حَتَّى تَحُلَّ بِنَا أصناف المسیئین وَ اَلنَّاسُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَصْنَافٍ مِنْهُمْ مَنْ لاَ یَمْنَعُهُ اَلْفَسَادَ فِی اَلْأَرْضِ إِلاَّ مَهَانَةُ نَفْسِهِ وَ كَلاَلَةُ حَدِّهِ وَ نَضِیضُ وَفْرِهِ وَ مِنْهُمْ اَلْمُصْلِتُ لِسَیْفِهِ وَ اَلْمُعْلِنُ بِشَرِّهِ وَ اَلْمُجْلِبُ بِخَیْلِهِ وَ رَجِلِهِ قَدْ أَشْرَطَ نَفْسَهُ وَ أَوْبَقَ دِینَهُ لِحُطَامٍ یَنْتَهِزُهُ أَوْ مِقْنَبٍ یَقُودُهُ أَوْ مِنْبَرٍ یَفْرَعُهُ وَ لَبِئْسَ اَلْمَتْجَرُ أَنْ تَرَى اَلدُّنْیَا لِنَفْسِكَ ثَمَناً وَ مِمَّا لَكَ عِنْدَ اَللَّهِ عِوَضاً وَ مِنْهُمْ مَنْ یَطْلُبُ اَلدُّنْیَا بِعَمَلِ اَلْآخِرَةِ وَ لاَ یَطْلُبُ اَلْآخِرَةَ بِعَمَلِ اَلدُّنْیَا قَدْ طَامَنَ مِنْ شَخْصِهِ وَ قَارَبَ مِنْ خَطْوِهِ وَ شَمَّرَ مِنْ ثَوْبِهِ وَ زَخْرَفَ مِنْ نَفْسِهِ لِلْأَمَانَةِ وَ اِتَّخَذَ سِتْرَ اَللَّهِ ذَرِیعَةً إِلَى اَلْمَعْصِیَةِ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَبْعَدَهُ عَنْ طَلَبِ اَلْمُلْكِ ضُئُولَةُ نَفْسِهِ وَ اِنْقِطَاعُ سَبَبِهِ فَقَصَرَتْهُ اَلْحَالُ عَلَى حَالِهِ فَتَحَلَّى بِاسْمِ اَلْقَنَاعَةِ وَ تَزَیَّنَ بِلِبَاسِ أَهْلِ اَلزَّهَادَةِ وَ لَیْسَ مِنْ ذَلِكَ فِی مَرَاحٍ وَ لاَ مَغْدًى الراغبون فی اللّه وَ بَقِیَ رِجَالٌ غَضَّ أَبْصَارَهُمْ ذِكْرُ اَلْمَرْجِعِ وَ أَرَاقَ دُمُوعَهُمْ خَوْفُ اَلْمَحْشَرِ فَهُمْ بَیْنَ شَرِیدٍ نَادٍّ وَ خَائِفٍ مَقْمُوعٍ وَ سَاكِتٍ مَكْعُومٍ وَ دَاعٍ مُخْلِصٍ وَ ثَكْلاَنَ مُوجَعٍ قَدْ أَخْمَلَتْهُمُ اَلتَّقِیَّةُ وَ شَمِلَتْهُمُ اَلذِّلَّةُ فَهُمْ فِی بَحْرٍ أُجَاجٍ أَفْوَاهُهُمْ ضَامِزَةٌ وَ قُلُوبُهُمْ قَرِحَةٌ قَدْ وَعَظُوا حَتَّى مَلُّوا وَ قُهِرُوا حَتَّى ذَلُّوا وَ قُتِلُوا حَتَّى قَلُّوا التزهید فی الدنیا فَلْتَكُنِ اَلدُّنْیَا فِی أَعْیُنِكُمْ أَصْغَرَ مِنْ حُثَالَةِ اَلْقَرَظِ وَ قُرَاضَةِ اَلْجَلَمِ وَ اِتَّعِظُوا بِمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ قَبْلَ أَنْ یَتَّعِظَ بِكُمْ مَنْ بَعْدَكُمْ وَ اُرْفُضُوهَا ذَمِیمَةً فَإِنَّهَا قَدْ رَفَضَتْ مَنْ كَانَ أَشْغَفَ بِهَا مِنْكُمْ قال الشریف رضی الله عنه أقول و هذه الخطبة ربما نسبها من لا علم له إلى معاویة و هی من كلام أمیر المؤمنین ع الذی لا یشك فیه و أین الذهب من الرغام و أین العذب من الأجاج و قد دل على ذلك الدلیل الخریت و نقده الناقد البصیر عمرو بن بحر الجاحظ فإنه ذكر هذه الخطبة فی كتاب البیان و التبیین و ذكر من نسبها إلى معاویة ثم تكلم من بعدها بكلام فی معناها جملته أنه قال و هذا الكلام بكلام علی ع أشبه و بمذهبه فی تصنیف الناس و فی الإخبار عما هم علیه من القهر و الإذلال و من التقیة و الخوف ألیق قال و متى وجدنا معاویة فی حال من الأحوال یسلك فی كلامه مسلك الزهاد و مذاهب العباد


32 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

اى مردم ، ما ، در روزگارى كنیه‏توز و در زمانه‏اى ناسپاس به سر مى‏بریم . نیكوكار ،

بدكار شمرده مى‏شود و ستمكار هر دم بر ستمش مى‏افزاید . از آنچه آموخته‏ایم ، بهره نمى‏گیریم و از آنچه نمى‏دانیم نمى‏پرسیم . از حوادث باك نداریم تا آنگاه كه ما را در خود فرو گیرد . پس مردم چهار گروه‏اند : كسى است كه اگر در زمین فساد نمى‏كند ،

[ 93 ]

سببش بیچارگى اوست و كندى شمشیرش و اندك بودن مال و خواسته‏اش .

و كسى است ، كه شمشیر از نیام بركشیده و شرّ خویش آشكار كرده و سواران و پیادگان خود برانگیخته و خود را مهیاى فتنه‏گرى و فساد ساخته ، و تا به اندك متاع دنیا رسد ، دینش را تباه كرده ، سوارى چند خواهد كه سرداریشان را بر عهده گیرد و منبرى خواهد كه از آن فرا رود . چه بد معامله‏اى است كه خود را به دنیا بفروشى و این سراى ناپایدار را به عوض آن نعمتها ، كه خدا در آن جهان مهیا كرده است بستانى و كسى است ، كه دنیا را طلب مى‏كند ، با اعمالى كه از آن آخرت است ولى آخرت را نمى‏طلبد با اعمالى كه از آن دنیاست . چنین كسى خود را چون فرودستان جلوه مى‏دهد ، به هنگام راه رفتن گامهاى خرد برمى‏دارد ، و دامن جامه كوتاه مى‏كند و خویشتن به زیور صلاح و امانت مى‏آراید و پرده‏پوشى خدا را وسیله معصیت‏ها قرار مى‏دهد .

و كسى است كه حقارت نفس و فقدان وسیلت موجب آن شده كه به طلب فرمانروایى برنخیزد ، بلكه به همان حال كه بوده است بماند . چنین كسى خود را به حلیه قناعت مى‏آراید و جامه اهل زهد و پرهیز مى‏پوشد و حال آنكه ، نه روزى را در زهد به شب آورده و نه شبى را با پرهیزگارى به روز رسانیده است .

از اینان كه بگذریم ، مردمى هستند كه یاد قیامت چشمانشان را فرو بسته و ترس از روز محشر سرشكشان جارى ساخته است . اینان گاه گریزان‏اند و تنها ، گاه مقهورند و ترسان ، گاه خاموش‏اند و دهان بسته . خدا را به اخلاص مى‏خوانند و همواره گریان و دردمندند . در گمنامى زیسته‏اند تا خود را از آسیب حكام ستمكار در امان دارند .

نامرادى و مذلت ایشان را در میان گرفته ، گویى در دریاى نمك غرقه‏اند . آوازى برنمى‏آورند و دلهایشان ریش است ، از اندرزهاى پیاپى ملول شده‏اند و از قهر جاهلان به ستوه آمده‏اند . كشته شده‏اند تا شمارشان روى در نقصان نهاده .

باید كه دنیا در نظرتان بى‏مقدارتر باشد از ریزه‏هاى قرظ ( 1 ) و آن خرد و ریزها كه از مقراض ریزد . از آنان كه پیش از شما بوده‏اند پند گیرید ، پیش از آنكه خود عبرت آیندگان شوید . دنیا را نكوهیده انگارید و تركش گویید ، زیرا دنیا آن را كه مشتاقتر و شیفته‏تر از شما بود ، از خود رانده است .

[ 95 ]

من مى‏گویم : كسانى كه از علم بى‏بهره‏اند ، این خطبه را به معاویه نسبت داده‏اند . و حال آنكه ،

بى‏تردید كلام على ( ع ) است . زر را با خاك چه شباهت و آب شیرین را با آب شور چه نسبت .

عمرو بن بحر جاحظ كه در این باب راهنمایى حاذق است و ناقدى بینا ، در كتاب البیان و التبیین گفته است كه چه كسى آن را به معاویه نسبت داده و سپس مطالبى مى‏آورد كه خلاصه‏اش این است : این سخن به سخن على شباهت تام دارد و در بیان اصناف مردم به شیوه و روش او ماند . در هیچ حالى ندیده‏ایم كه معاویه در كلام خود راه زاهدان سپرد و در طریق عابدان گام زند .



[ 31 ] و من كلام له ع لما أنفذ عبد الله بن عباس إلى الزبیر یستفیئه إلى طاعته قبل حرب الجمل

لاَ تَلْقَیَنَّ طَلْحَةَ فَإِنَّكَ إِنْ تَلْقَهُ تَجِدْهُ كَالثَّوْرِ عَاقِصاً قَرْنَهُ یَرْكَبُ اَلصَّعْبَ وَ یَقُولُ هُوَ اَلذَّلُولُ وَ لَكِنِ اِلْقَ اَلزُّبَیْرَ فَإِنَّهُ أَلْیَنُ عَرِیكَةً فَقُلْ لَهُ یَقُولُ لَكَ اِبْنُ خَالِكَ عَرَفْتَنِی بِالْحِجَازِ وَ أَنْكَرْتَنِی بِالْعِرَاقِ فَمَا عَدَا مِمَّا بَدَا قال السید الشریف و هو ع أول من سمعت منه هذه الكلمة أعنی فما عدا مما بدا


31 سخنى از آن حضرت ( ع )

هنگامى كه عبد الله بن عباس را ، پیش از شروع جنگ جمل ، نزد زبیر فرستاد تا او را به اطاعت خویش بازگرداند .

طلحه را ملاقات مكن . كه اگر به دیدارش روى او را چون گاوى خواهى یافت كه شاخها آخته است . او را عادت چنین است ، كه مرتكب كارهاى صعب شود و پندارد كه آسان است . پس از زبیر دیدار كن كه نرمخوى‏تر است . او را بگوى كه دایى‏زاده‏ات مى‏گوید مرا در حجاز شناختى و در عراق به جاى نیاوردى ؟ چه چیز تو را از آنچه بر تو آشكار شده بود رویگردان نمود ؟

من مى‏گویم : این نخستین بارى است كه چنین جمله‏اى از او شنیده شده یعنى : فماعدا ممّا بدا .



[ 30 ] و من كلام له ع فی معنى قتل عثمان و هو حكم له على عثمان و علیه و على الناس بما فعلوا و براءة له من دمه

لَوْ أَمَرْتُ بِهِ لَكُنْتُ قَاتِلاً أَوْ نَهَیْتُ عَنْهُ لَكُنْتُ نَاصِراً غَیْرَ أَنَّ مَنْ نَصَرَهُ لاَ یَسْتَطِیعُ أَنْ یَقُولَ خَذَلَهُ مَنْ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ وَ مَنْ خَذَلَهُ لاَ یَسْتَطِیعُ أَنْ یَقُولَ نَصَرَهُ مَنْ هُوَ خَیْرٌ مِنِّی وَ أَنَا جَامِعٌ لَكُمْ أَمْرَهُ اِسْتَأْثَرَ فَأَسَاءَ اَلْأَثَرَةَ وَ جَزِعْتُمْ فَأَسَأْتُمُ اَلْجَزَعَ وَ لِلَّهِ حُكْمٌ وَاقِعٌ فِی اَلْمُسْتَأْثِرِ وَ اَلْجَازِعِ


30 سخنى از آن حضرت ( ع )

درباره كشته شدن عثمان اگر به كشتن او فرمان مى‏دادم ، قاتل او مى‏بودم . و اگر دیگران را از كشتنش منع مى‏كردم چنان بود كه به یاریش برخاسته‏ام . اما كسى كه یاریش كرده نمى‏تواند

[ 91 ]

بگوید كه « من بهتر از كسى هستم كه از یاریش دست بداشت » . و كسى كه او را خوار داشت و فروگذاشت ، نمى‏تواند بگوید « كسى كه او را یارى كرد بهتر از من بود » .

من اكنون ، به گونه‏اى مجمل و مختصر ، سیره او را در حكومت براى شما بیان مى‏كنم : او به استبداد و خودكامگى فرمان مى‏راند و استبداد و خودكامگى‏اش سبب تباهى كارها شد . شما از او ناخشنود بودید و در برافكندنش بیتابى مى‏كردید ، این بیتابى شما هم ناستوده بود . خداى تعالى را حكمى است كه واقع خواهد شد ، هم در حق آنكه استبداد مى‏ورزید و هم در حق آنكه بیتابى و ناشكیبایى مى‏نمود .



[ 29 ] و من خطبة له ع بعد غارة الضحاك بن قیس صاحب معاویة على

الحاجّ بعد قصة الحكمین و فیها یستنهض أصحابه لما حدث فی الأطراف أَیُّهَا اَلنَّاسُ اَلْمُجْتَمِعَةُ أَبْدَانُهُمْ اَلْمُخْتَلِفَةُ أَهْوَاؤُهُمْ كَلاَمُكُمْ یُوهِی اَلصُّمَّ اَلصِّلاَبَ وَ فِعْلُكُمْ یُطْمِعُ فِیكُمُ اَلْأَعْدَاءَ تَقُولُونَ فِی اَلْمَجَالِسِ كَیْتَ وَ كَیْتَ فَإِذَا جَاءَ اَلْقِتَالُ قُلْتُمْ حِیدِی حَیَادِ مَا عَزَّتْ دَعْوَةُ مَنْ دَعَاكُمْ وَ لاَ اِسْتَرَاحَ قَلْبُ مَنْ قَاسَاكُمْ أَعَالِیلُ بِأَضَالِیلَ وَ سَأَلْتُمُونِی اَلتَّطْوِیلَ دِفَاعَ ذِی اَلدَّیْنِ اَلْمَطُولِ لاَ یَمْنَعُ اَلضَّیْمَ اَلذَّلِیلُ وَ لاَ یُدْرَكُ اَلْحَقُّ إِلاَّ بِالْجِدِّ أَیَّ دَارٍ بَعْدَ دَارِكُمْ تَمْنَعُونَ وَ مَعَ أَیِّ إِمَامٍ بَعْدِی تُقَاتِلُونَ اَلْمَغْرُورُ وَ اَللَّهِ مَنْ غَرَرْتُمُوهُ وَ مَنْ فَازَ بِكُمْ فَقَدْ فَازَ وَ اَللَّهِ بِالسَّهْمِ اَلْأَخْیَبِ وَ مَنْ رَمَى بِكُمْ فَقَدْ رَمَى بِأَفْوَقَ نَاصِلٍ أَصْبَحْتُ وَ اَللَّهِ لاَ أُصَدِّقُ قَوْلَكُمْ وَ لاَ أَطْمَعُ فِی نَصْرِكُمْ وَ لاَ أُوعِدُ اَلْعَدُوَّ بِكُمْ مَا بَالُكُمْ مَا دَوَاؤُكُمْ مَا طِبُّكُمْ اَلْقَوْمُ رِجَالٌ أَمْثَالُكُمْ أَ قَوْلاً بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ غَفْلةً مِنْ غَیْرِ وَرَعٍ وَ طَمَعاً فِی غَیْرِ حَقٍّ


[ 89 ]

29 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

اى مردمى كه به تن‏ها مجتمعید و به آراء پراكنده . سخنتان هنگامى كه لاف دلیرى مى‏زنید صخره‏هاى سخت را نرم مى‏كند ، در حالى كه ، كردارتان دشمنانتان را در شما به طمع مى‏اندازد . چون در بزم نشینید ، دعوى رزم‏آورى كنید و چون جنگ چهره نماید ، از آن مى‏گریزید . دعوت آن كس ، كه شما را فراخواند ، روى پیروزى نبیند و آنكه براى راحت شما خویشتن را به تعب افكند ، هرگز به راحت و آرامش نرسد . مشتى اباطیل را بهانه مى‏كنید تا در كار تعلل ورزید . همانند وامدارى كه پیوسته اداى دین خویش به تأخیر اندازد . ذلیل سركوفته ، از خود دفع ستم نتواند كرد ،

كه حق جز در سایه كوشش فراچنگ نیاید .

اگر خانه شما را بستانند ، كدام خانه را از دشمن حمایت خواهید كرد ؟ و بعد از من با كدام امام با دشمن پیكار مى‏كنید ؟ به خدا سوگند ، فریب خورده كسى است كه شما او را به وعده دروغ بفریبید . هر كه پندارد كه به نیروى شما پیروز مى‏شود ، همانند كسى است كه آن تیر از تیرهاى قمار نصیب او شود كه سودش از همه كمتر است و هر كه شما را چون تیر به سوى دشمن افكند ، تیر شكسته بى‏پیكان را در كمان رانده . به خدا سوگند ، به جایى رسیده‏ام كه دیگر سخن شما باور نمى‏كنم و به یارى شما امید نمى‏بندم و دشمن را به شما بیم نمى‏دهم .

شما را چه مى‏شود ؟ داروى درد شما كدام است ؟ علاج شما چگونه است . دشمنان شما نیز مردمى همانند شمایند . آیا هرچه گفتید ، همه از روى نادانى بود ؟ یا از سر غفلت و ناپرهیزگارى ؟ یا در چیزى كه حق شما نبود طمع ورزیده بودید ؟




[ 28 ] و من خطبة له ع و هو فصل من الخطبة التی أولها الحمد

للّه غیر مقنوط من رحمته و فیه أحد عشر تنبیها أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اَلدُّنْیَا أَدْبَرَتْ وَ آذَنَتْ بِوَدَاعٍ وَ إِنَّ اَلْآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ وَ أَشْرَفَتْ بِاطِّلاَعٍ أَلاَ وَ إِنَّ اَلْیَوْمَ اَلْمِضْمَارَ وَ غَداً اَلسِّبَاقَ وَ اَلسَّبَقَةُ اَلْجَنَّةُ وَ اَلْغَایَةُ اَلنَّارُ أَ فَلاَ تَائِبٌ مِنْ خَطِیئَتِهِ قَبْلَ مَنِیَّتِهِ أَ لاَ عَامِلٌ لِنَفْسِهِ قَبْلَ یَوْمِ بُؤْسِهِ أَلاَ وَ إِنَّكُمْ فِی أَیَّامِ أَمَلٍ مِنْ وَرَائِهِ أَجَلٌ فَمَنْ عَمِلَ فِی أَیَّامِ أَمَلِهِ قَبْلَ حُضُورِ أَجَلِهِ فَقَدْ نَفَعَهُ عَمَلُهُ وَ لَمْ یَضْرُرْهُ أَجَلُهُ وَ مَنْ قَصَّرَ فِی أَیَّامِ أَمَلِهِ قَبْلَ حُضُورِ أَجَلِهِ فَقَدْ خَسِرَ عَمَلُهُ وَ ضَرَّهُ أَجَلُهُ أَلاَ فَاعْمَلُوا فِی اَلرَّغْبَةِ كَمَا تَعْمَلُونَ فِی اَلرَّهْبَةِ أَلاَ وَ إِنِّی لَمْ أَرَ كَالْجَنَّةِ نَامَ طَالِبُهَا وَ لاَ كَالنَّارِ نَامَ هَارِبُهَا أَلاَ وَ إِنَّهُ مَنْ لاَ یَنْفَعُهُ اَلْحَقُّ یَضُرُّهُ اَلْبَاطِلُ وَ مَنْ لاَ یَسْتَقِیمُ بِهِ اَلْهُدَى یَجُرُّ بِهِ اَلضَّلاَلُ إِلَى اَلرَّدَى أَلاَ وَ إِنَّكُمْ قَدْ أُمِرْتُمْ بِالظَّعْنِ وَ دُلِلْتُمْ عَلَى اَلزَّادِ وَ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیْكُمُ اِثْنَتَانِ اِتِّبَاعُ اَلْهَوَى وَ طُولُ اَلْأَمَلِ فَتَزَوَّدُوا فِی اَلدُّنْیَا مِنَ اَلدُّنْیَا مَا تَحْرُزُونَ بِهِ أَنْفُسَكُمْ غَداً قال السید الشریف رضی الله عنه و أقول إنه لو كان كلام یأخذ بالأعناق إلى الزهد فی الدنیا و یضطر إلى عمل الآخرة لكان هذا الكلام و كفى به قاطعا لعلائق الآمال و قادحا زناد الاتعاظ و الازدجار و من أعجبه قوله ع ألا و إن الیوم المضمار و غدا السباق و السبقة الجنة و الغایة النار فإن فیه مع فخامة اللفظ و عظم قدر المعنى و صادق التمثیل و واقع التشبیه سرا عجیبا و معنى لطیفا و هو قوله ع و السبقة الجنة و الغایة النار فخالف بین اللفظین لاختلاف المعنیین و لم یقل السبقة النار كما قال السبقة الجنة لأن الاستباق إنما یكون إلى أمر محبوب و غرض مطلوب و هذه صفة الجنة و لیس هذا المعنى موجودا فی النار نعوذ بالله منها فلم یجز أن یقول و السبقة النار بل قال و الغایة النار لأن الغایة قد ینتهی إلیها من لا یسره الانتهاء إلیها و من یسره ذلك فصلح أن یعبر بها عن الأمرین معا فهی فی هذا الموضع كالمصیر و المآل قال الله تعالى قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِیرَكُمْ إِلَى اَلنَّارِ و لا یجوز فی هذا الموضع أن یقال سبْقتكم بسكون الباء إلى النار فتأمل ذلك فباطنه عجیب و غوره بعید لطیف و كذلك أكثر كلامه ع و فی بعض النسخ و قد جاء فی روایة أخرى و السُّبْقة الجنة بضم السین و السبقة عندهم اسم لما یجعل للسابق إذا سبق من مال أو عرض و المعنیان متقاربان لأن ذلك لا یكون جزاء على فعل الأمر المذموم و إنما یكون جزاء على فعل الأمر المحمود

28 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

اما بعد . دنیا روى در رفتن دارد و بانگ وداع برداشته و آخرت روى درآمدن دارد و بناگاه ، رخ مى‏نماید . بدانید ، كه امروز ، روز به تن و توش آوردن اسبان است و فردا روز مسابقه . هر كه پیش افتد ، بهشت جایزه اوست و هر كه واپس ماند ، آتش جایگاه او . آیا كسى نیست ، كه پیش از آنكه مرگش در رسد ، از خطاى خود توبه كند ؟ آیا كسى نیست ، كه پیش از بدحالى و شوربختى ، براى خویش كارى كند ؟ بدانید كه شما در این روزهاى عمر غرق امیدها و آرزوهایید و ، حال آنكه ، مرگ پشت سر شما كمین كرده است . هر كس در این روزها ، پیش از رسیدن مرگش براى خود كارى كند ،

كارش بدو سود رساند و مرگش زیان نرساند و هر كه ، در این روزها ، قصور ورزد و براى خود كارى نكند ، كارش سود ندهد و مرگش زیان رساند .

به هنگام امن و آسایش چنان به كار خدا پردازید كه در روزگاران بیم و وحشت مى‏پردازید . بدانید كه من مانند بهشت چیزى را ندیده‏ام كه جوینده آن به غفلت خفته باشد و مانند دوزخ چیزى را ندیده‏ام كه گریزنده از آن ، به جاى گریختن و رهانیدن خویش به خواب راحت فرو رفته باشد . بدانید ، هركس كه از حق سود نجوید ، باطل به او زیان رساند و كسى كه به هدایت ، استقامت نپذیرد ، ضلالت به هلاكتش كشاند .

بدانید ، كه باید بار سفر بندید و شما را گفته‏اند كه ره‏توشه‏تان چیست و در كجاست .

بر شما از دو چیز مى‏ترسم ، كه مبادا به دام آنها افتید . یكى در پى خواهش دل رفتن و

[ 87 ]

دیگر آرزوى دراز باطل در سر پختن . در این جهان ، از همین جهان توشه برگیرید ، تا فردا در آن سراى خویشتن از عقوبت برهانید .

من مى‏گویم : اگر سخنى توان یافت كه مردم را به زهد و پرهیز در دنیا بكشد و آنان را به عمل براى آخرت وادارد همین سخن است و بس . این سخن پیوند مردم را با آمال و آرزوهایشان مى‏برد و در آنها چراغ موعظت و خوددارى از معاصى را مى‏افروزد . شگفت‏ترین جمله‏هاى آن آنجاست كه آن حضرت ( ع ) مى‏گوید : الا و ان الیوم المضمار و غدا السباق و السبقة الجنة و الغایة النار . در این عبارت با وجود فخامت در لفظ و عظمت قدر در معنى و صدق تمثیل و تشبیه حقیقى ، رازى شگرف نهفته است و معنیى لطیف . بویژه ، این عبارت :

« السبقة الجنة و الغایة النّار » . در اینجا ، میان دو لفظ « السبقة و الغایة » هم در معنى اختلاف است و هم در لفظ . نگفت : « السبقة النار » و گفت : « السبقة الجنة » . زیرا مسابقت و پیشى گرفتن بر یكدیگر براى امور محبوب و هدفهاى مطلوب است و این محبوبیت و مطلوبیت ، صفت بهشت است و اینگونه معانى در دوزخ ، كه از آن به خدا پناه مى‏بریم وجود ندارد .

و گفت : « الغایة النّار » . زیرا غایت گاه باشد براى كسى ، كه سیرش بدان منتهى مى‏شود ،

مسروركننده نباشد گاه مسروركننده باشد ، در اینگونه مواقع ، « مصیر » و « مآل » به كار مى‏برند .

خداى تعالى مى‏فرماید : « تمتّعوا مصیركم الى النّار » در اینجا نمى‏توان گفت : « سبقكم ( به سكون باء ) الى النار » .

در این بیندیش ، كه سخنى است با معنى عجیب و ژرف . بیشتر كلام على ( ع ) از این قبیل است . در بعضى روایات آمده است : « السبقة الجنة » به ضم سین . سبقه ، در نزد ایشان چیزى است كه به برنده مسابقه مى‏دهند . مانند مال یا چیزى دیگر . این دو معنى به هم نزدیك‏اند ،

زیرا جایزه را به كسى نمى‏دهند كه مرتكب كار نكوهیده‏اى شده باشد بلكه به كسى مى‏دهند كه كار پسندیده‏اى كرده باشد .


[ 27 ] و من خطبة له ع و قد قالها یستنهض بها الناس حین ورد خبر غزو الأنبار بجیش معاویة فلم ینهضوا و فیها یذكر فضل الجهاد و یستنهض الناس و یذكر علمه بالحرب و یلقی علیهم التبعة لعدم طاعته فضل الجهاد

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اَلْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ اَلْجَنَّةِ فَتَحَهُ اَللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِیَائِهِ وَ هُوَ لِبَاسُ اَلتَّقْوَى وَ دِرْعُ اَللَّهِ اَلْحَصِینَةُ وَ جُنَّتُهُ اَلْوَثِیقَةُ فَمَنْ تَرَكَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اَللَّهُ ثَوْبَ اَلذُّلِّ وَ شَمِلَهُ اَلْبَلاَءُ وَ دُیِّثَ بِالصَّغَارِ وَ اَلْقَمَاءَةِ وَ ضُرِبَ عَلَى قَلْبِهِ بِالْإِسْهَابِ وَ أُدِیلَ اَلْحَقُّ مِنْهُ بِتَضْیِیعِ اَلْجِهَادِ وَ سِیمَ اَلْخَسْفَ وَ مُنِعَ اَلنَّصَفَ استنهاض الناس أَلاَ وَ إِنِّی قَدْ دَعَوْتُكُمْ إِلَى قِتَالِ هَؤُلاَءِ اَلْقَوْمِ لَیْلاً وَ نَهَاراً وَ سِرّاً وَ إِعْلاَناً وَ قُلْتُ لَكُمُ اُغْزُوهُمْ قَبْلَ أَنْ یَغْزُوكُمْ فَوَاللَّهِ مَا غُزِیَ قَوْمٌ قَطُّ فِی عُقْرِ دَارِهِمْ إِلاَّ ذَلُّوا فَتَوَاكَلْتُمْ وَ تَخَاذَلْتُمْ حَتَّى شُنَّتْ عَلَیْكُمُ اَلْغَارَاتُ وَ مُلِكَتْ عَلَیْكُمُ اَلْأَوْطَانُ وَ هَذَا أَخُو غَامِدٍ وَ قَدْ وَرَدَتْ خَیْلُهُ اَلْأَنْبَارَ وَ قَدْ قَتَلَ حَسَّانَ بْنَ حَسَّانَ اَلْبَكْرِیَّ وَ أَزَالَ خَیْلَكُمْ عَنْ مَسَالِحِهَا وَ لَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّ اَلرَّجُلَ مِنْهُمْ كَانَ یَدْخُلُ عَلَى اَلْمَرْأَةِ اَلْمُسْلِمَةِ وَ اَلْأُخْرَى اَلْمُعَاهِدَةِ فَیَنْتَزِعُ حِجْلَهَا وَ قُلُبَهَا وَ قَلاَئِدَهَا وَ رُعُثَهَا مَا تَمْتَنِعُ مِنْهُ إِلاَّ بِالاِسْتِرْجَاعِ وَ اَلاِسْتِرْحَامِ ثُمَّ اِنْصَرَفُوا وَافِرِینَ مَا نَالَ رَجُلاً مِنْهُمْ كَلْمٌ وَ لاَ أُرِیقَ لَهُمْ دَمٌ فَلَوْ أَنَّ اِمْرَأً مُسْلِماً مَاتَ مِنْ بَعْدِ هَذَا أَسَفاً مَا كَانَ بِهِ مَلُوماً بَلْ كَانَ بِهِ عِنْدِی جَدِیراً فَیَا عَجَباً عَجَباً وَ اَللَّهِ یُمِیتُ اَلْقَلْبَ وَ یَجْلِبُ اَلْهَمَّ مِنَ اِجْتِمَاعِ هَؤُلاَءِ اَلْقَوْمِ عَلَى بَاطِلِهِمْ وَ تَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ فَقُبْحاً لَكُمْ وَ تَرَحاً حِینَ صِرْتُمْ غَرَضاً یُرْمَى یُغَارُ عَلَیْكُمْ وَ لاَ تُغِیرُونَ وَ تُغْزَوْنَ وَ لاَ تَغْزُونَ وَ یُعْصَى اَللَّهُ وَ تَرْضَوْنَ فَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِالسَّیْرِ إِلَیْهِمْ فِی أَیَّامِ اَلْحَرِّ قُلْتُمْ هَذِهِ حَمَارَّةُ اَلْقَیْظِ أَمْهِلْنَا یُسَبَّخْ عَنَّا اَلْحَرُّ وَ إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِالسَّیْرِ إِلَیْهِمْ فِی اَلشِّتَاءِ قُلْتُمْ هَذِهِ صَبَارَّةُ اَلْقُرِّ أَمْهِلْنَا یَنْسَلِخْ عَنَّا اَلْبَرْدُ كُلُّ هَذَا فِرَاراً مِنَ اَلْحَرِّ وَ اَلْقُرِّ فَإِذَا كُنْتُمْ مِنَ اَلْحَرِّ وَ اَلْقُرِّ تَفِرُّونَ فَأَنْتُمْ وَ اَللَّهِ مِنَ اَلسَّیْفِ أَفَرُّ البرم بالناس یَا أَشْبَاهَ اَلرِّجَالِ وَ لاَ رِجَالَ حُلُومُ الْأَطْفَالِ وَ عُقُولُ رَبَّاتِ اَلْحِجَالِ لَوَدِدْتُ أَنِّی لَمْ أَرَكُمْ وَ لَمْ أَعْرِفْكُمْ مَعْرِفَةً وَ اَللَّهِ جَرَّتْ نَدَماً وَ أَعْقَبَتْ سَدَماً قَاتَلَكُمُ اَللَّهُ لَقَدْ مَلَأْتُمْ قَلْبِی قَیْحاً وَ شَحَنْتُمْ صَدْرِی غَیْظاً وَ جَرَّعْتُمُونِی نُغَبَ اَلتَّهْمَامِ أَنْفَاساً وَ أَفْسَدْتُمْ عَلَیَّ رَأْیِی بِالْعِصْیَانِ وَ اَلْخِذْلاَنِ حَتَّى لَقَدْ قَالَتْ قُرَیْشٌ إِنَّ اِبْنَ أَبِی طَالِبٍ رَجُلٌ شُجَاعٌ وَ لَكِنْ لاَ عِلْمَ لَهُ بِالْحَرْبِ لِلَّهِ أَبُوهُمْ وَ هَلْ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَشَدُّ لَهَا مِرَاساً وَ أَقْدَمُ فِیهَا مَقَاماً مِنِّی لَقَدْ نَهَضْتُ فِیهَا وَ مَا بَلَغْتُ اَلْعِشْرِینَ وَ هَا أَنَا ذَا قَدْ ذَرَّفْتُ عَلَى اَلسِّتِّینَ وَ لَكِنْ لاَ رَأْیَ لِمَنْ لاَ یُطَاعُ


27 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

اما بعد . جهاد درى است از درهاى بهشت كه خداوند بر روى بندگان خاص خود گشوده است . جهاد جامه پرهیزگارى و جوشن استوار خدایى و سپر ستبر اوست . هر كه آن را ناخوش دارد و از آن رخ برتابد ، خداوند جامه خوارى و زبونى بر او پوشاند و محنت و بلایش در میان گیرد و دلش را در پرده دارد و به كیفر آنكه از جهاد تن زده است از حق دور افتد و كارش به مذلت كشد و از عدالت بى‏بهره ماند .

شب و روز ، در نهان و آشكارا ، شما را به نبرد با این قوم فرا خواندم و گفتم كه پیش از آنكه سپاه بر سرتان كشند ، بر آنها بتازید . به خدا سوگند ، به هیچ قومى در

[ 83 ]

خانه‏هایشان تاخت نیاوردند . مگر آنكه زبون خصم گشتند . شما نیز آن قدر از كارزار سر بر تافتید و كار را به گردن یكدیگر انداختید و یكدیگر را نصرت ندادید ، تا هرچه داشتید به باد یغما رفت و سرزمینتان جولانگاه دشمنانتان گردید .

و اكنون ، این مرد غامدى ( 1 ) است ، كه با سپاه خود به شهر انبار ( 2 ) درآمده است و حسّان بن حسّان البكرى را كشته است و مرزدارانتان را رانده است و كار را به آنجا رسانیده‏اند كه شنیده‏ام كه یكى از آنها بر زن مسلمانى داخل شده و دیگرى ، بر زنى از اهل ذمّه و ، خلخال و دستبند و گردنبند و گوشواره‏اش را ربوده است . و آن زن جز آنكه انّا لله . . . گوید و از او ترحم جوید چاره‏اى نداشته است . آنها پیروزمندانه ، با غنایم ، بى‏آنكه زخمى بردارند ، یا قطره‏اى از خونشان ریخته شود ، بازگشته‏اند . اگر مرد مسلمانى پس از این رسوایى از اندوه بمیرد ، نه تنها نباید ملامتش كرد بلكه مرگ را سزاوارتر است . اى شگفتا ، به خدا سوگند ، كه همدست بودن این قوم با یكدیگر با آنكه بر باطل‏اند و جدایى شما از یكدیگر با آنكه بر حقید دل را مى‏میراند و اندوه را بر آدمى چیره مى‏سازد .

وقتى مى‏نگرم كه شما را آماج تاخت و تاز خود قرار مى‏دهند و از جاى نمى‏جنبید ،

بر شما مى‏تازند و شما براى پیكار دست فرا نمى‏كنید ، مى‏گویم ، كه اى قباحت و ذلت نصیبتان باد خدا را معصیت مى‏كنند و شما بدان خشنودید . چون در گرماى تابستان به كارزارتان فراخوانم ، مى‏گویید كه در این گرماى سخت چه جاى نبرد است ، مهلتمان ده تا گرما فروكش كند و ، چون در سرماى زمستان به كارزارتان فراخوانم ، مى‏گویید كه در این سورت سرما ، چه جاى نبرد است ؟ مهلتمان ده تا سورت سرما بشكند . این همه كه از سرما و گرما مى‏گریزید به خدا قسم از شمشیر گریزانترید .

اى به صورت مردان عارى از مردانگى ، با عقل كودكان و خرد زنان به حجله آرمیده ، كاش نه شما را دیده بودم و نه مى‏شناختمتان . این آشنایى براى من ، به خدا سوگند ، جز پشیمانى و اندوه هیچ ثمره‏اى نداشت . مرگ بر شما باد ، كه دلم را مالامال خون گردانیدید و سینه‏ام را از خشم آكنده ساختید و جام زندگیم را از شرنگ

[ 85 ]

غم لبریز كردید و با نافرمانیهاى خود اندیشه‏ام را تباه ساختید . تا آنجا كه قریش گفتند :

پسر ابو طالب مردى دلیر است ولى از آیین لشكركشى و فنون نبرد آگاه نیست خدا پدرشان را بیامرزد آیا در میان رزم‏آوران ، رزمدیده‏تر از من مى‏شناسند ، یا كسى را كه پیش از من قدم به میدان جنگ نهاده باشد ؟ وقتى كه من به آوردگاه مى‏رفتم ،

هنوز به بیست سالگى نرسیده بودم و حال آنكه ، اكنون از شصت سالگى برگذشته‏ام .

آرى ، كسى را كه از او فرمان نمى‏برند چه رأى و اندیشه‏اى تواند بود .



[ 26 ] و من خطبة له ع و فیها یصف العرب قبل البعثة ثم یصف حاله قبل البیعة له العرب قبل البعثة

إِنَّ اَللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً ص نَذِیراً لِلْعَالَمِینَ وَ أَمِیناً عَلَى اَلتَّنْزِیلِ وَ أَنْتُمْ مَعْشَرَ اَلْعَرَبِ عَلَى شَرِّ دِینٍ وَ فِی شَرِّ دَارٍ مُنِیخُونَ بَیْنَ حِجَارَةٍ خُشْنٍ وَ حَیَّاتٍ صُمٍّ تَشْرَبُونَ اَلْكَدِرَ وَ تَأْكُلُونَ اَلْجَشِبَ وَ تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَ تَقْطَعُونَ أَرْحَامَكُمْ اَلْأَصْنَامُ فِیكُمْ مَنْصُوبَةٌ وَ اَلْآثَامُ بِكُمْ مَعْصُوبَةٌ و منها صفته قبل البیعة له فَنَظَرْتُ فَإِذَا لَیْسَ لِی مُعِینٌ إِلاَّ أَهْلُ بَیْتِی فَضَنِنْتُ بِهِمْ عَنِ اَلْمَوْتِ وَ أَغْضَیْتُ عَلَى اَلْقَذَى وَ شَرِبْتُ عَلَى اَلشَّجَا وَ صَبَرْتُ عَلَى أَخْذِ اَلْكَظَمِ وَ عَلَى أَمَرَّ مِنْ طَعْمِ اَلْعَلْقَمِ و منها وَ لَمْ یُبَایِعْ حَتَّى شَرَطَ أَنْ یُؤْتِیَهُ عَلَى اَلْبَیْعَةِ ثَمَناً فَلاَ ظَفِرَتْ یَدُ اَلْبَائِعِ وَ خَزِیَتْ أَمَانَةُ اَلْمُبْتَاعِ فَخُذُوا لِلْحَرْبِ أُهْبَتَهَا وَ أَعِدُّوا لَهَا عُدَّتَهَا فَقَدْ شَبَّ لَظَاهَا وَ عَلاَ سَنَاهَا وَ اِسْتَشْعِرُوا اَلصَّبْرَ فَإِنَّهُ أَدْعَى إِلَى اَلنَّصْرِ


26 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

خداوند ، محمد ( صلى اللّه علیه و آله ) را مبعوث داشت كه بیم‏دهنده جهانیان باشد و امین وحى او . و شما اى جماعت عربها ، پیش از آن ، بدترین آیین را داشتید و در بدترین جایها به سر مى‏بردید و در زمینهاى سنگلاخ و ناهموار مى‏زیستید و با مارهاى سخت و كرّ همخانه بودید . آبى تیره و ناگوار مى‏نوشیدید و طعامى درشت

[ 81 ]

و خشن مى‏خوردید و خون یكدیگر مى‏ریختید و از خویش و پیوند بریده بودید .

بتان در میان شما برپا بودند و خود غرقه گناه بودید .

و هم از این خطبه به هر جاى نگریستم ، براى خود یاورى جز اهل بیتم نیافتم و نخواستم كه آنها به كام مرگ روند . دیده فرو بستم ، با آنكه خاشاك در دیده داشتم و شرنگ نامرادى نوشیدم ، با آنكه استخوان در گلویم شكسته بود و غم گلویم را فشرده بود و من شكیبایى مى‏ورزیدم . و به چیزى تلختر از حنظل ، كه به كامم ریخته بودند ، صبر كردم .

و هم از این خطبه تا بهایى نگرفت بیعت نكرد ( 1 ) آنكه فروخت سودى نكرد و آنكه خرید خوار و ذلیل شد . جنگ را آماده شوید و ساز و برگ نبرد مهیا دارید كه آتش كارزار افروخته شده و شعله آن بالا گرفته است . پایدارى ورزید كه پایدارى بیش از هر سلاح دیگر پیروزى را میسر گرداند .