[ 49 ] و من كلام له ع و فیه جملة من صفات الربوبیة و العلم الإلهی

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلَّذِی بَطَنَ خَفِیَّاتِ اَلْأَمُوُرِ وَ دَلَّتْ عَلَیْهِ أَعْلاَمُ اَلظُّهُورِ وَ اِمْتَنَعَ عَلَى عَیْنِ اَلْبَصِیرِ فَلاَ عَیْنُ مَنْ لَمْ یَرَهُ تُنْكِرُهُ وَ لاَ قَلْبُ مَنْ أَثْبَتَهُ یُبْصِرُهُ سَبَقَ فِی اَلْعُلُوِّ فَلاَ شَیْ‏ءَ أَعْلَى مِنْهُ وَ قَرُبَ فِی اَلدُّنُوِّ فَلاَ شَیْ‏ءَ أَقْرَبُ مِنْهُ فَلاَ اِسْتِعْلاَؤُهُ بَاعَدَهُ عَنْ شَیْ‏ءٍ مِنْ خَلْقِهِ وَ لاَ قُرْبُهُ سَاوَاهُمْ فِی اَلْمَكَانِ بِهِ لَمْ یُطْلِعِ اَلْعُقُولَ عَلَى تَحْدِیدِ صِفَتِهِ وَ لَمْ یَحْجُبْهَا عَنْ وَاجِبِ مَعْرِفَتِهِ فَهُوَ اَلَّذِی تَشْهَدُ لَهُ أَعْلاَمُ اَلْوُجُودِ عَلَى إِقْرَارِ قَلْبِ ذِی اَلْجُحُودِ تَعَالَى اَللَّهُ عَمَّا یَقُولُهُ اَلْمُشَبِّهُونَ بِهِ وَ اَلْجَاحِدُونَ لَهُ عُلُوّاً كَبِیراً

49 سخنى از آن حضرت ( ع )

سپاس خدایى را كه هر نهانى را مى‏داند و هر موجودى بر وجود او راه نماینده است و چشم بینا دیدنش نتواند و كسى كه او را نبیند منكر وجودش نشود و كسى كه به وجود او اعتراف كرده به كنه ذات او نرسد . از همه برتر است و هیچكس ،

برتر از او نیست . به همه نزدیك است و هیچ چیز نزدیكتر از او نیست . بلندى و برتریش او را از آفریدگانش دور نساخته و نزدیكیش سبب آن نگردیده ، كه در مكان با آنها برابر باشد . خردها را به چگونگى صفات خویش آگاه نساخته و نیز از شناخت خود محروم نگردانیده است . اوست كه تمام نمودهاى عالم هستى ، حتى دل منكر ،

[ 117 ]

نیز بر او گواهى مى‏دهد . فراتر است از آنچه اهل تشبیه و انكار درباره او مى‏گویند .

بسیار فراتر .


[ 48 ] و من خطبة له ع عند المسیر إلى الشام قیل إنه خطب بها و هو بالنخیلة خارجا من الكوفة إلى صفین

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ كُلَّمَا وَقَبَ لَیْلٌ وَ غَسَقَ وَ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ كُلَّمَا لاَحَ نَجْمٌ وَ خَفَقَ وَ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ غَیْرَ مَفْقُودِ اَلْإِنْعَامِ وَ لاَ مُكَافَإِ اَلْإِفْضَالِ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَعَثْتُ مُقَدِّمَتِی وَ أَمَرْتُهُمْ بِلُزُومِ هَذَا اَلْمِلْطَاطِ حَتَّى یَأْتِیَهُمْ أَمْرِی وَ قَدْ رَأَیْتُ أَنْ أَقْطَعَ هَذِهِ اَلنُّطْفَةَ إِلَى شِرْذِمَةٍ مِنْكُمْ مُوَطِّنِینَ أَكْنَافَ دِجْلَةَ فَأُنْهِضَهُمْ مَعَكُمْ إِلَى عَدُوِّكُمْ وَ أَجْعَلَهُمْ مِنْ أَمْدَادِ اَلْقُوَّةِ لَكُمْ قال السید الشریف أقول یعنی ع بالملطاط هاهنا السمت الذی أمرهم بلزومه و هو شاطئ الفرات و یقال ذلك أیضا لشاطئ البحر و أصله ما استوى من الأرض و یعنی بالنطفة ماء الفرات و هو من غریب العبارات و عجیبها


[ 115 ]

48 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) هنگامى كه عزم سفر شام داشت .

حمد خدا را ، هر بار كه شب فرا رسد و سخت تاریك گردد و حمد خدا را ، هر بار كه ستاره‏اى بدرخشد و ناپدید شود و حمد خدایى را كه انعامش پایان نپذیرد و كس سپاس فضل و كرمش نتواند .

اما بعد . من طلایه سپاه خود را فرستاده‏ام و گفته‏ام كه از ساحل فرات دور نشوند ،

تا فرمان من برسد . چنان دیدم ، كه از این آب بگذرم و به نزد مردمى كه در ساحل دجله وطن گزیده‏اند بروم و به جنگ برانگیزانمشان تا با شما به سوى دشمنانتان در حركت آیند و آنان را از یارى كنندگان نیروى شما گردانم .

من مى‏گویم : « ملطاط » جایى از كناره فرات است كه لشكر خود را به پاسدارى آن برگماشته بود . ساحل دریا را هم « ملطاط » گویند و در اصل ، به معنى زمین هموار است . و مراد از « نطفه » ، آب فرات است كه تعبیرى عجیب و غریب است .


[ 47 ] و من كلام له ع فی ذكر الكوفة

كَأَنِّی بِكِ یَا كُوفَةُ تُمَدِّینَ مَدَّ اَلْأَدِیمِ اَلْعُكَاظِیِّ تُعْرَكِینَ بِالنَّوَازِلِ وَ تُرْكَبِینَ بِالزَّلاَزِلِ وَ إِنِّی لَأَعْلَمُ أَنَّهُ مَا أَرَادَ بِكِ جَبَّارٌ سُوءاً إِلاَّ اِبْتَلاَهُ اَللَّهُ بِشَاغِلٍ وَ رَمَاهُ بِقَاتِلٍ


47 سخنى از آن حضرت ( ع ) درباره كوفه

اى كوفه ، گویى مى‏بینمت كه چون چرم عكاظى ، از هر طرف كشیده شوى .

و پامال حوادث گردى و به بلاها گرفتار آیى . نیك مى‏دانم ، كه هر جبار ستمگر كه قصد آزار تو كند ، خداوندش به بلایى مبتلا سازد یا به دست قاتلى بكشدش .



[ 46 ] و من كلام له ع عند عزمه على المسیر إلى الشام و هو دعاء دعا به ربه عند وضع رجله فی الركاب

اَللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِكَ مِنْ وَعْثَاءِ اَلسَّفَرِ وَ كَآبَةِ اَلْمُنْقَلَبِ وَ سُوءِ اَلْمَنْظَرِ فِی اَلْأَهْلِ وَ اَلْمَالِ وَ اَلْوَلَدِ اَللَّهُمَّ أَنْتَ اَلصَّاحِبُ فِی اَلسَّفَرِ وَ أَنْتَ اَلْخَلِیفَةُ فِی اَلْأَهْلِ وَ لاَ یَجْمَعُهُمَا غَیْرُكَ لِأَنَّ اَلْمُسْتَخْلَفَ لاَ یَكُونُ مُسْتَصْحَباً وَ اَلْمُسْتَصْحَبُ لاَ یَكُونُ مُسْتَخْلَفاً قال السید الشریف رضی الله عنه و ابتداء هذا الكلام مروی عن رسول الله ص و قد قفاه أمیر المؤمنین ع بأبلغ كلام و تممه بأحسن تمام من قوله و لا یجمعهما غیرك إلى آخر الفصل


[ 113 ]

46 سخنى از آن حضرت ( ع ) هنگامى كه به قصد شام سفر مى‏كرد

بارخدایا ، به تو پناه مى‏برم از سختى سفر و از اندوه بازگشت . و به تو پناه مى‏برم ،

از اینكه به هنگام بازگشت بینم كه به زن و فرزند یا داراییم آسیبى رسیده باشد . بار خدایا ، در این سفر تو همراه من هستى و جانشین مرد مسافر در میان خاندانش نیز ،

تویى . كسى جز تو نتواند كه این دو مهم را كفایت كند . زیرا آنكه جانشین مسافر است ، در خانه ، همسفر او نتواند بود و آنكه همسفر اوست ، چگونه جانشین او در خانه تواند شد .

من مى‏گویم : ابتداى این كلام از رسول الله ( ص ) روایت شده و امیر المؤمنین با عباراتى در نهایت بلاغت آن را پى گرفته و به نیكوترین وجهى به پایان رسانیده است . سخن او از « لا یجمعها » است تا آخر .



[ 45 ] و من خطبة له ع و هو بعض خطبة طویلة خطبها یوم الفطر و فیها یحمد الله و یذم الدنیا حمد الله

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ غَیْرَ مَقْنُوطٍ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لاَ مَخْلُوٍّ مِنْ نِعْمَتِهِ وَ لاَ مَأْیُوسٍ مِنْ مَغْفِرَتِهِ وَ لاَ مُسْتَنْكَفٍ عَنْ عِبَادَتِهِ اَلَّذِی لاَ تَبْرَحُ مِنْهُ رَحْمَةٌ وَ لاَ تُفْقَدُ لَهُ نِعْمَةٌ ذم الدنیا وَ اَلدُّنْیَا دَارٌ مُنِیَ لَهَا اَلْفَنَاءُ وَ لِأَهْلِهَا مِنْهَا اَلْجَلاَءُ وَ هِیَ حُلْوَةٌ خَضْرَاءُ وَ قَدْ عَجِلَتْ لِلطَّالِبِ وَ اِلْتَبَسَتْ بِقَلْبِ اَلنَّاظِرِ فَارْتَحِلُوا مِنْهَا بِأَحْسَنِ مَا بِحَضْرَتِكُمْ مِنَ اَلزَّادِ وَ لاَ تَسْأَلُوا فِیهَا فَوْقَ اَلْكَفَافِ وَ لاَ تَطْلُبُوا مِنْهَا أَكْثَرَ مِنَ اَلْبَلاَغِ


45 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

خدا را سپاس ، در حالى كه نه از رحمت او نومیدم ، نه از نعمتش بى‏بهره‏ام و نه از آمرزش او مأیوسم و نه از پرستش او سر بر تافته‏ام . خداوندى ، كه رحمت او همواره برجاست و نعمتش را زوال نباشد و دنیا سرایى است ، كه ناپایدارى مقدر اوست . مردمش از آنجا رخت برخواهند بست . هم شیرین و گواراست و هم سبز و خرّم . خواستاران خود را زود مى‏یابد و مى‏رباید . هركه در او بنگرد ، دلش را مى‏فریبد . پس هر توشه نیكو ، كه میسّر است ، برگیرید و قدم به راه سفر نهید . در دنیا بیش از آنچه شما را بسنده است مخواهید و بیش از آنچه به شما داده است طلب مكنید .



[ 44 ] و من كلام له ع لما هرب مصقلة بن هبیرة الشیبانی إلى معاویة و كان قد ابتاع سبی بنی ناجیة من عامل أمیر المؤمنین علیه السلام و أعتقهم فلما طالبه بالمال خاس به و هرب إلى الشام

قَبَّحَ اَللَّهُ مَصْقَلَةَ فَعَلَ فِعْلَ اَلسَّادَةِ وَ فَرَّ فِرَارَ اَلْعَبِیدِ فَمَا أَنْطَقَ مَادِحَهُ حَتَّى أَسْكَتَهُ وَ لاَ صَدَّقَ وَاصِفَهُ حَتَّى بَكَّتَهُ وَ لَوْ أَقَامَ لَأَخَذْنَا مَیْسُورَهُ وَ اِنْتَظَرْنَا بِمَالِهِ وُفُورَهُ


[ 111 ]

44 سخنى از آن حضرت ( ع )

مصقلة ابن هبیره شیبانى ، اسیران بنى ناجیه را از عامل امیر المؤمنین خرید و آزاد كرد و چون على ( ع ) بهاى آن مطالبه نمود ، مصقله نزد معاویه گریخت و على ( ع ) درباره آن فرمود :

خداوند مصقله را از خیر دور كناد . كردارش چون سروران آزاده بود و فرارش چون بردگان . ستاینده‏اش را ، هنوز سخن آغاز نكرده ، خاموش ساخت و هنوز زبان به وصف او نگشوده بود كه سرزنش نمود . اگر مانده بود و نمى‏رفت آنچه را كه برایش میسر بود از او مى‏ستدم و براى باقى ، تا مالى به دستش افتد ،

مهلت مى‏دادم .



[ 43 ] و من كلام له ع و قد أشار علیه أصحابه بالاستعداد لحرب أهل الشام بعد إرساله جریر بن عبد الله البجلی إلى معاویة و لم ینزل معاویة على بیعته

إِنَّ اِسْتِعْدَادِی لِحَرْبِ أَهْلِ اَلشَّامِ وَ جَرِیرٌ عِنْدَهُمْ إِغْلاَقٌ لِلشَّامِ وَ صَرْفٌ لِأَهْلِهِ عَنْ خَیْرٍ إِنْ أَرَادُوهُ وَ لَكِنْ قَدْ وَقَّتُّ لِجَرِیرٍ وَقْتاً لاَ یُقِیمُ بَعْدَهُ إِلاَّ مَخْدُوعاً أَوْ عَاصِیاً وَ اَلرَّأْیُ عِنْدِی مَعَ اَلْأَنَاةِ فَأَرْوِدُوا وَ لاَ أَكْرَهُ لَكُمُ اَلْإِعْدَادَ وَ لَقَدْ ضَرَبْتُ أَنْفَ هَذَا اَلْأَمْرِ وَ عَیْنَهُ وَ قَلَّبْتُ ظَهْرَهُ وَ بَطْنَهُ فَلَمْ أَرَ لِی فِیهِ إِلاَّ اَلْقِتَالَ أَوِ اَلْكُفْرَ بِمَا جَاءَ مُحَمَّدٌ ص إِنَّهُ قَدْ كَانَ عَلَى اَلْأُمَّةِ وَالٍ أَحْدَثَ أَحْدَاثاً وَ أَوْجَدَ اَلنَّاسَ مَقَالاً فَقَالُوا ثُمَّ نَقَمُوا فَغَیَّرُوا


43 سخنى از آن حضرت ( ع )

پس از آنكه ، جریر ابن عبد الله البجلى را به سفارت نزد معاویه فرستاد ، اصحابش اشارت كردند كه براى نبرد با مردم شام مهیا شود ، فرمود :

اگر با مردم شام بسیج نبرد كنم ، در حالى كه جریر نزد آنهاست ، راه آشتى را به روى آنان بستن است ، و از راه خیر اگر آهنگ آن داشته باشند باز داشتن . ولى من براى جریر زمانى معین كرده‏ام كه بیش از آن در شام نماند ، مگر آنكه ، فریبش دهند یا خود عصیان ورزد . نظر من تأنى و پرهیز از شتابكارى است ، شما نیز راه مدارا در پیش گیرید . البته ، اگر خود را مهیاى نبرد هم داشته باشید ، مخالفتى ندارم . من همه جوانب این كار را بر رسیده‏ام و برون و درون آن بازجسته‏ام . بیش از دو راه در پیش نداریم ، یا جنگ با اینان یا كافر شدن به آنچه محمد ( ص ) آورده است . آن مرد ( 1 ) بر امت حكومت كرد و بدعتهاى چندى نهاد كه سبب شد تا مردم چیزهایى بگویند و گفتند .

و از او به خشم آمدند و تغییرش دادند .



[ 42 ] و من كلام له ع و فیه یحذر من اتباع الهوى و طول الأمل فی الدنیا

أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیْكُمُ اِثْنَانِ اِتِّبَاعُ اَلْهَوَى وَ طُولُ اَلْأَمَلِ فَأَمَّا اِتِّبَاعُ اَلْهَوَى فَیَصُدُّ عَنِ اَلْحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ اَلْأَمَلِ فَیُنْسِی اَلْآخِرَةَ أَلاَ وَ إِنَّ اَلدُّنْیَا قَدْ وَلَّتْ حَذَّاءَ فَلَمْ یَبْقَ مِنْهَا إِلاَّ صُبَابَةٌ كَصُبَابَةِ اَلْإِنَاءِ اِصْطَبَّهَا صَابُّهَا أَلاَ وَ إِنَّ اَلْآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ وَ لِكُلٍّ مِنْهُمَا بَنُونَ فَكُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ اَلْآخِرَةِ وَ لاَ تَكُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ اَلدُّنْیَا فَإِنَّ كُلَّ وَلَدٍ سَیُلْحَقُ بِأَبِیهِ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ وَ إِنَّ اَلْیَوْمَ عَمَلٌ وَ لاَ حِسَابَ وَ غَداً حِسَابٌ وَ لاَ عَمَلَ قال الشریف أقول الحذاء السریعة و من الناس من یرویه جذاء


42 سخنى از آن حضرت ( ع )

اى مردم ، آنچه بیش از هر چیز دیگر مى‏ترسم كه بدان گرفتار آیید ، دو چیز است ،

از هوا و هوس پیروى كردن و آرزوهاى دراز در دل‏پروردن .

پیروى هوا و هوس از حق منحرف مى‏كند و آرزوهاى دراز ، آخرت را از یاد مى‏برد . بدانید كه دنیا پشت كرده و شتابان مى‏گذرد . و از آن جز ، ته‏مانده‏اى چون ته مانده آبى در ته ظرفى ، كه آب آن ریخته باشند ، باقى نمانده است . بدانید ، كه آخرت

[ 109 ]

روى آورده است و هر یك از آن دو را فرزندانى است . شما فرزندان آخرت باشید نه فرزندان دنیا . زیرا هر فردى در روز قیامت به پدرش مى‏پیوندد . امروز روز عمل است نه حساب و فردا ، روز حساب است نه عمل .

من مى‏گویم : « حذّاء » به معنى شتابنده است . بعضى نیز « جذّاء » به جیم خوانده‏اند ، یعنى ،

طمع خیر از آن بریده است .


[ 41 ] و من خطبة له ع و فیها ینهى عن الغدر و یحذر منه

أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّ اَلْوَفَاءَ تَوْأَمُ اَلصِّدْقِ وَ لاَ أَعْلَمُ جُنَّةً أَوْقَى مِنْهُ وَ مَا یَغْدِرُ مَنْ عَلِمَ كَیْفَ اَلْمَرْجِعُ وَ لَقَدْ أَصْبَحْنَا فِی زَمَانٍ قَدِ اِتَّخَذَ أَكْثَرُ أَهْلِهِ اَلْغَدْرَ كَیْساً وَ نَسَبَهُمْ أَهْلُ اَلْجَهْلِ فِیهِ إِلَى حُسْنِ اَلْحِیلَةِ مَا لَهُمْ قَاتَلَهُمُ اَللَّهُ قَدْ یَرَى اَلْحُوَّلُ اَلْقُلَّبُ وَجْهَ اَلْحِیلَةِ وَ دُونَهَا مَانِعٌ مِنْ أَمْرِ اَللَّهِ وَ نَهْیِهِ فَیَدَعُهَا رَأْیَ عَیْنٍ بَعْدَ اَلْقُدْرَةِ عَلَیْهَا وَ یَنْتَهِزُ فُرْصَتَهَا مَنْ لاَ حَرِیجَةَ لَهُ فِی اَلدِّینِ

41 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

وفا همزاد راستى است . هیچ سپرى نمى‏شناسم كه بهتر از وفا آدمى را از گزند در امان دارد . و آنكه بداند ، كه پس از مرگ به كجا باز مى‏گردد ، هرگز راه بیوفایى نپوید . ما در زمانى زندگى مى‏كنیم كه بیشتر مردمش بیوفایى و غدر را گونه‏اى كیاست مى‏شمرند و نادانان نیز ، چنین مردمى را زیرك و كارگشا مى‏خوانند . اینان چه سودى مى‏برند ؟ خدایشان نابود كناد ، مردم كار افتاده و زیركى هستند كه مى‏دانند در هر كارى چه حیلت سازند ، ولى امر و نهى خداوندى سد راه آنهاست . اینان با آنكه راه و رسم حیله‏گرى را مى‏دانند و بر انجام آن توانایند ، گرد آن نمى‏گردند . تنها كسانى كه از هیچ گناهى پروایشان نیست ، همواره منتظر فرصت‏اند تا در كار مردم حیلتى به كار برند .


[ 40 ] و من كلام له ع فی الخوارج لما سمع قولهم لا حكم إلا لله

قَالَ ع كَلِمَةُ حَقٍّ یُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ نَعَمْ إِنَّهُ لاَ حُكْمَ إِلاَّ لِلَّهِ وَ لَكِنَّ هَؤُلاَءِ یَقُولُونَ لاَ إِمْرَةَ إِلاَّ لِلَّهِ وَ إِنَّهُ لاَ بُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَمِیرٍ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ یَعْمَلُ فِی إِمْرَتِهِ اَلْمُؤْمِنُ وَ یَسْتَمْتِعُ فِیهَا اَلْكَافِرُ وَ یُبَلِّغُ اَللَّهُ فِیهَا اَلْأَجَلَ وَ یُجْمَعُ بِهِ اَلْفَیْ‏ءُ وَ یُقَاتَلُ بِهِ اَلْعَدُوُّ وَ تَأْمَنُ بِهِ اَلسُّبُلُ وَ یُؤْخَذُ بِهِ لِلضَّعِیفِ مِنَ اَلْقَوِیِّ حَتَّى یَسْتَرِیحَ بَرٌّ وَ یُسْتَرَاحَ مِنْ فَاجِرٍ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَى أَنَّهُ ع لَمَّا سَمِعَ تَحْكِیمَهُمْ قَالَ حُكْمَ اَللَّهِ أَنْتَظِرُ فِیكُمْ وَ قَالَ أَمَّا اَلْإِمْرَةُ اَلْبَرَّةُ فَیَعْمَلُ فِیهَا اَلتَّقِیُّ وَ أَمَّا اَلْإِمْرَةُ اَلْفَاجِرَةُ فَیَتَمَتَّعُ فِیهَا اَلشَّقِیُّ إِلَى أَنْ تَنْقَطِعَ مُدَّتُهُ وَ تُدْرِكَهُ مَنِیَّتُهُ


40 سخنى از آن حضرت ( ع )

وقتى شنید كه خوارج مى‏گویند ، « لا حكم الا للّه » فرمود :

سخن حقّى است كه به آن باطلى خواسته شده . آرى ، حكم جز از آن خدا نیست ،

ولى اینان مى‏گویند كه امارت و حكومت ویژه ، خداوند است و بس ، و حال آنكه ،

مردم را امیر و فرمانروایى باید ، خواه نیكوكار و خواه بدكار ، كه مؤمن در سایه حكومت او به كار خود پردازد و كافر از زندگى خود تمتّع گیرد . تا زمان هر یك به سر

[ 107 ]

آید و حق بیت المال مسلمانان گرد آورده شود و با دشمن پیكار كنند و راهها امن گردد و حق ضعیف را از قوى بستانند و نیكوكار بیاساید و از شر بدكار آسوده ماند .

در روایت دیگر آمده است ، كه چون سخن ایشان در باب حكمیت شنید فرمود :

حكم خدا را درباره شما انتظار مى‏كشم . در حكومتى كه نیكان بر سر كار باشند ،

پرهیزگار به طاعت حق مشغول است و در حكومت امیر ظالم ، بدكردار از زندگى تمتع مى‏جوید . تا زمان هر یك به پایان آید و مرگش فرا رسد .



[ 39 ] و من خطبة له ع خطبها عند علمه بغزوة النعمان بن بشیر صاحب معاویة لعین التمر و فیها یبدی عذره و یستنهض الناس لنصرته

مُنِیتُ بِمَنْ لاَ یُطِیعُ إِذَا أَمَرْتُ وَ لاَ یُجِیبُ إِذَا دَعَوْتُ لاَ أَبَا لَكُمْ مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِكُمْ رَبَّكُمْ أَ مَا دِینٌ یَجْمَعُكُمْ وَ لاَ حَمِیَّةَ تُحْمِشُكُمْ أَقُومُ فِیكُمْ مُسْتَصْرِخاً وَ أُنَادِیكُمْ مُتَغَوِّثاً فَلاَ تَسْمَعُونَ لِی قَوْلاً وَ لاَ تُطِیعُونَ لِی أَمْراً حَتَّى تَكَشَّفَ اَلْأُمُورُ عَنْ عَوَاقِبِ اَلْمَسَاءَةِ فَمَا یُدْرَكُ بِكُمْ ثَارٌ وَ لاَ یُبْلَغُ بِكُمْ مَرَامٌ دَعَوْتُكُمْ إِلَى نَصْرِ إِخْوَانِكُمْ فَجَرْجَرْتُمْ جَرْجَرَةَ اَلْجَمَلِ اَلْأَسَرِّ وَ تَثَاقَلْتُمْ تَثَاقُلَ اَلنِّضْوِ اَلْأَدْبَرِ ثُمَّ خَرَجَ إِلَیَّ مِنْكُمْ جُنَیْدٌ مُتَذَائِبٌ ضَعِیفٌ كَأَنَّما یُساقُونَ إِلَى اَلْمَوْتِ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ قال السید الشریف أقول قوله ع متذائب أی مضطرب من قولهم تذاءبت الریح أی اضطرب هبوبها و منه سمی الذئب ذئبا لاضطراب مشیته


[ 105 ]

39 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

به مردمى گرفتار آمده‏ام ، كه چون فرمان مى‏دهم اطاعت نمى‏كنند و چون فرا مى‏خوانم پاسخ نمى‏گویند . اى بى‏ریشه‏ها چرا در یارى پروردگارتان درنگ مى‏كنید ؟ آیا دینى نیست كه شما را با یكدیگر متحد سازد ؟ آیا غیرت و حمیّتى نیست كه شما را به خشم آورد ؟ در میان شما ایستاده ، بانگ برداشته ، یارى مى‏طلبم ، ندایتان مى‏دهم ، مگر به فریاد رسید . دریغا ، كه هیچ سخنى از من نمى‏شنوید و هیچ فرمانى را به كار نمى‏بندید .

سرانجام ، پایان ناگوار كارها پدیدار خواهد شد . نپندارم كه به پایمردى شما از كس انتقامى توان گرفت یا به مقصودى توان رسید . شما را به یارى برادرانتان فراخواندم ،

نالیدید ، همانند اشترى كه از درد ناف بنالد و گرانى و سستى ورزیدید ، همانند اشترى پشت ریش كه بار بر او نهاده باشند . سپس ، خردك سپاهى مضطرب و ناتوان به نزد من روانه داشته‏اید ، چنان با بى‏میلى قدم برمى‏دارند كه گویى به دیار مرگشان مى‏برند » . ( 1 ) من مى‏گویم : « متذائب » در سخن امام ( ع ) به معنى مضطرب است . از « تذائبت الریح » یعنى وزش باد مضطرب شد و « ذئب » ( گرگ ) را ذئب گویند به سبب اضطرابى كه در رفتار دارد .



[ 38 ] و من كلام له ع و فیها علة تسمیة الشبهة شبهة ثم بیان حال الناس فیها

وَ إِنَّمَا سُمِّیَتِ اَلشُّبْهَةُ شُبْهَةً لِأَنَّهَا تُشْبِهُ اَلْحَقَّ فَأَمَّا أَوْلِیَاءُ اَللَّهِ فَضِیَاؤُهُمْ فِیهَا اَلْیَقِینُ وَ دَلِیلُهُمْ سَمْتُ اَلْهُدَى وَ أَمَّا أَعْدَاءُ اَللَّهِ فَدُعَاؤُهُمْ فِیهَا اَلضَّلاَلُ وَ دَلِیلُهُمُ اَلْعَمَى فَمَا یَنْجُو مِنَ اَلْمَوْتِ مَنْ خَافَهُ وَ لاَ یُعْطَى اَلْبَقَاءَ مَنْ أَحَبَّهُ


38 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

شبهه را از آن روى شبهه گفته‏اند كه به حق شباهت دارد ، هر چند ، باطل است .

ولى دوستان خدا ، بدان گرفتار نشوند كه چراغ یقین در دست دارند و رهبرشان هدایت و رستگارى است . اما دشمنان خدا را ضلالت و گمراهى بدان فرا مى‏خواند و راهنمایشان كورى است . نه آن كس كه از مرگ بترسد از مرگ رهایى خواهد یافت و نه آن كس كه دوستدار زیستن جاوید است از عمر ابد بهره‏مند گردد .



[ 37 ] و من كلام له ع یجری مجرى الخطبة و فیه یذكر فضائله علیه السلام قاله بعد وقعة النهروان

فَقُمْتُ بِالْأَمْرِ حِینَ فَشِلُوا وَ تَطَلَّعْتُ حِینَ تَقَبَّعُوا وَ نَطَقْتُ حِینَ تَعْتَعُوا وَ مَضَیْتُ بِنُورِ اَللَّهِ حِینَ وَقَفُوا وَ كُنْتُ أَخْفَضَهُمْ صَوْتاً وَ أَعْلاَهُمْ فَوْتاً فَطِرْتُ بِعِنَانِهَا وَ اِسْتَبْدَدْتُ بِرِهَانِهَا كَالْجَبَلِ لاَ تُحَرِّكُهُ اَلْقَوَاصِفُ وَ لاَ تُزِیلُهُ اَلْعَوَاصِفُ لَمْ یَكُنْ لِأَحَدٍ فِیَّ مَهْمَزٌ وَ لاَ لِقَائِلٍ فِیَّ مَغْمَزٌ اَلذَّلِیلُ عِنْدِی عَزِیزٌ حَتَّى آخُذَ اَلْحَقَّ لَهُ وَ اَلْقَوِیُّ عِنْدِی ضَعِیفٌ حَتَّى آخُذَ اَلْحَقَّ مِنْهُ رَضِینَا عَنِ اَللَّهِ قَضَاءَهُ وَ سَلَّمْنَا لِلَّهِ أَمْرَهُ أَ تَرَانِی أَكْذِبُ عَلَى رَسُولِ اَللَّهِ ص وَ اَللَّهِ لَأَنَا أَوَّلُ مَنْ صَدَّقَهُ فَلاَ أَكُونُ أَوَّلَ مَنْ كَذَبَ عَلَیْهِ فَنَظَرْتُ فِی أَمْرِی فَإِذَا طَاعَتِی قَدْ سَبَقَتْ بَیْعَتِی وَ إِذَا اَلْمِیثَاقُ فِی عُنُقِی لِغَیْرِی


[ 103 ]

37 سخنى از آن حضرت ( ع ) كه تواند خطبه‏اى باشد .

به یارى دین برخاستم ، در روزگارى كه همه در كار سستى مى‏نمودند . و در آن هنگام كه هركس سر در لاك خود فرو برده بود ، این من بودم كه سر برافراشتم . [ و در آن هنگام ، كه زبان همگان بسته بود ، این من بودم كه به سخن آمدم . ] و در آن هنگام كه همه در راه مانده بودند ، این من بودم كه به هدایت نور خدا راه خویش پى گرفتم .

ادعایم از همه كمتر بود و حال آنكه ، بر همگان پیشى جسته بودم و زمام كارها به دست گرفته و پیش مى‏تاختم و بتنهایى ، از همه گرو مى‏بردم . همانند كوهى كه تندرها نجنبانندش و توفانها برنكنندش . هیچكس بر من عیبى نتوانست گرفت و در غیبت من سخنى نتوانست گفت . اكنون هر ذلیل ستمدیده‏اى در نزد من عزیز و ارجمند است تا حقّش را بگیرم و به او دهم و هر نیرومند سركش در نزد من ناتوان و حقیر است كه حق ستمدیدگان را از او بستانم . ما به قضاى خداوند راضى هستیم و تسلیم فرمان او .

پندارى كه من بر رسول الله ( ص ) دروغ مى‏بندم ؟ به خدا سوگند ، من نخستین كسى هستم كه پیامبرى او تصدیق كرده‏ام ، چگونه نخستین كسى باشم كه بر او دروغ مى‏بندد ؟ به كار خود درنگریستم ، دیدم پیش از آنكه بیعت كنم مى‏بایست از فرمان رسول الله ( ص ) اطاعت كنم كه مرا به مدارا خوانده بود . آرى ، در آن هنگام عهد و پیمان دیگرى به گردن من بود .



[ 36 ] و من خطبة له ع فی تخویف أهل النهروان

فَأَنَا نَذِیرٌ لَكُمْ أَنْ تُصْبِحُوا صَرْعَى بِأَثْنَاءِ هَذَا اَلنَّهَرِ وَ بِأَهْضَامِ هَذَا اَلْغَائِطِ عَلَى غَیْرِ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ لاَ سُلْطَانٍ مُبِینٍ مَعَكُمْ قَدْ طَوَّحَتْ بِكُمُ اَلدَّارُ وَ اِحْتَبَلَكُمُ اَلْمِقْدَارُ وَ قَدْ كُنْتُ نَهَیْتُكُمْ عَنْ هَذِهِ اَلْحُكُومَةِ فَأَبَیْتُمْ عَلَیَّ إِبَاءَ اَلْمُنَابِذِینَ حَتَّى صَرَفْتُ رَأْیِی إِلَى هَوَاكُمْ وَ أَنْتُمْ مَعَاشِرُ أَخِفَّاءُ اَلْهَامِ سُفَهَاءُ اَلْأَحْلاَمِ وَ لَمْ آتِ لاَ أَبَا لَكُمْ بُجْراً وَ لاَ أَرَدْتُ لَكُمْ ضُرّاً


( 1 )

36 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) در بیم‏دادن نهروانیان

من شما را مى‏ترسانم ، از آنگاه كه كشته در كنار این رود ، یا در پست و بلند این بیابان به خاك افتاده باشید ، بدون آنكه ، نزد پروردگار خود حجتى یا دلیلى روشن داشته باشید . این دنیاى ناپایدار به ورطه هلاكتان افكند و قضاى الهى شما را به دام خود كشید . بسا شما را از « حكمیت » منع كردم و شما سر بر تافتید و مخالفت ورزیدید ، چون كسانى كه عهد و بیعت شكسته باشند . تا بناچار رأى خود با خواست شما هماهنگ كردم . براستى ، مردمى سبك مغز و سفیه و نابردبار هستید اى بى‏ریشه‏ها من هیچگاه برایتان موجب شرّى نبوده‏ام و نخواسته‏ام به شما زیانى برسانم .



[ 35 ] و من خطبة له ع بعد التحكیم و ما بلغه من أمر الحكمین و فیها حمد

اللّه على بلائه ثم بیان سبب البلوى الحمد على البلاء اَلْحَمْدُ لِلَّهِ وَ إِنْ أَتَى اَلدَّهْرُ بِالْخَطْبِ اَلْفَادِحِ وَ اَلْحَدَثِ اَلْجَلِیلِ وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ لاَ شَرِیكَ لَهُ لَیْسَ مَعَهُ إِلَهٌ غَیْرُهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ ص سبب البلوى أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَعْصِیَةَ اَلنَّاصِحِ اَلشَّفِیقِ اَلْعَالِمِ اَلْمُجَرِّبِ تُورِثُ اَلْحَسْرَةَ وَ تُعْقِبُ اَلنَّدَامَةَ وَ قَدْ كُنْتُ أَمَرْتُكُمْ فِی هَذِهِ اَلْحُكُومَةِ أَمْرِی وَ نَخَلْتُ لَكُمْ مَخْزُونَ رَأْیِی لَوْ كَانَ یُطَاعُ لِقَصِیرٍ أَمْرٌ فَأَبَیْتُمْ عَلَیَّ إِبَاءَ اَلْمُخَالِفِینَ اَلْجُفَاةِ وَ اَلْمُنَابِذِینَ اَلْعُصَاةِ حَتَّى اِرْتَابَ اَلنَّاصِحُ بِنُصْحِهِ وَ ضَنَّ اَلزَّنْدُ بِقَدْحِهِ فَكُنْتُ أَنَا وَ إِیَّاكُمْ كَمَا قَالَ أَخُو هَوَازِنَ أَمَرْتُكُمْ أَمْرِی بِمُنْعَرَجِ اَللِّوَى فَلَمْ تَسْتَبِینُوا اَلنُّصْحَ إِلاَّ ضُحَى اَلْغَدِ


35 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) بعد از حكمیّت

حمد براى خداوند است ، در هر حال ، و در این زمان ، كه روزگار این فاجعه دشوار و حادثه بزرگ را پیش آورده است . و شهادت مى‏دهم كه معبودى جز الله نیست و هیچ خدایى غیر از او و با او نباشد . و شهادت مى‏دهم كه محمد ( ص ) بنده او و پیامبر اوست .

اما بعد . بدانید كه نافرمانى نیكخواه مهربان و داناى تجربت آموخته ، موجب حسرت است و پشیمانى در پى دارد . من در این حكمیت ، رأى و نظر خود را با شما در میان نهادم و خلاصه آنچه را كه در خزانه رأى داشتم ، برایتان آشكار كردم « اى كاش از رأى قصیر پیروى مى‏كردند » . ( 1 ) ولى شما به خلاف من برخاستید ، چونان مخالفان

[ 101 ]

جفاپیشه و پیمان شكنان نافرمان . تا آنجا كه اندرز دهنده نیكخواه در كار خود به تردید افتاد و آتش‏زنه در افروختن آتش بخل ورزید . ما و شما مصداق شعر آن شاعر هوازن هستیم ، كه مى‏گفت :

امرتكم امری بمنعرج اللّوى و لم تستبینوا النّصح إلاّ ضحى الغد « من در منعرج اللّوى رأى خود با شما در میان نهادم ، ولى شما در چاشتگاه روز دیگر به فایده آن آگاه شدید . »


[ 34 ] و من خطبة له ع فی استنفار الناس إلى أهل الشام بعد فراغه من أمر الخوارج و فیها یتأفف بالناس و ینصح لهم بطریق السداد

أُفٍّ لَكُمْ لَقَدْ سَئِمْتُ عِتَابَكُمْ أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیاةِ اَلدُّنْیا مِنَ اَلْآخِرَةِ عِوَضاً وَ بِالذُّلِّ مِنَ اَلْعِزِّ خَلَفاً إِذَا دَعَوْتُكُمْ إِلَى جِهَادِ عَدُوِّكُمْ دَارَتْ أَعْیُنُكُمْ كَأَنَّكُمْ مِنَ اَلْمَوْتِ فِی غَمْرَةٍ وَ مِنَ اَلذُّهُولِ فِی سَكْرَةٍ یُرْتَجُ عَلَیْكُمْ حَوَارِی فَتَعْمَهُونَ وَ كَأَنَّ قُلُوبَكُمْ مَأْلُوسَةٌ فَأَنْتُمْ لاَ تَعْقِلُونَ مَا أَنْتُمْ لِی بِثِقَةٍ سَجِیسَ اَللَّیَالِی وَ مَا أَنْتُمْ بِرُكْنٍ یُمَالُ بِكُمْ وَ لاَ زَوَافِرُ عِزٍّ یُفْتَقَرُ إِلَیْكُمْ مَا أَنْتُمْ إِلاَّ كَإِبِلٍ ضَلَّ رُعَاتُهَا فَكُلَّمَا جُمِعَتْ مِنْ جَانِبٍ اِنْتَشَرَتْ مِنْ آخَرَ لَبِئْسَ لَعَمْرُ اَللَّهِ سُعْرُ نَارِ اَلْحَرْبِ أَنْتُمْ تُكَادُونَ وَ لاَ تَكِیدُونَ وَ تُنْتَقَصُ أَطْرَافُكُمْ فَلاَ تَمْتَعِضُونَ لاَ یُنَامُ عَنْكُمْ وَ أَنْتُمْ فِی غَفْلَةٍ سَاهُونَ غُلِبَ وَ اَللَّهِ اَلْمُتَخَاذِلُونَ وَ اَیْمُ اَللَّهِ إِنِّی لَأَظُنُّ بِكُمْ أَنْ لَوْ حَمِسَ اَلْوَغَى وَ اِسْتَحَرَّ اَلْمَوْتُ قَدِ اِنْفَرَجْتُمْ عَنِ اِبْنِ أَبِی طَالِبٍ اِنْفِرَاجَ اَلرَّأْسِ وَ اَللَّهِ إِنَّ اِمْرَأً یُمَكِّنُ عَدُوَّهُ مِنْ نَفْسِهِ یَعْرُقُ لَحْمَهُ وَ یَهْشِمُ عَظْمَهُ وَ یَفْرِی جِلْدَهُ لَعَظِیمٌ عَجْزُهُ ضَعِیفٌ مَا ضُمَّتْ عَلَیْهِ جَوَانِحُ صَدْرِهِ أَنْتَ فَكُنْ ذَاكَ إِنْ شِئْتَ فَأَمَّا أَنَا فَوَاللَّهِ دُونَ أَنْ أُعْطِیَ ذَلِكَ ضَرْبٌ بِالْمَشْرَفِیَّةِ تَطِیرُ مِنْهُ فَرَاشُ اَلْهَامِ وَ تَطِیحُ اَلسَّوَاعِدُ وَ اَلْأَقْدَامُ وَ یَفْعَلُ اَللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ ما یَشاءُ طریق السداد أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّ لِی عَلَیْكُمْ حَقّاً وَ لَكُمْ عَلَیَّ حَقٌّ فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلَیَّ فَالنَّصِیحَةُ لَكُمْ وَ تَوْفِیرُ فَیْئِكُمْ عَلَیْكُمْ وَ تَعْلِیمُكُمْ كَیْلاَ تَجْهَلُوا وَ تَأْدِیبُكُمْ كَیْمَا تَعْلَمُوا وَ أَمَّا حَقِّی عَلَیْكُمْ فَالْوَفَاءُ بِالْبَیْعَةِ وَ اَلنَّصِیحَةُ فِی اَلْمَشْهَدِ وَ اَلْمَغِیبِ وَ اَلْإِجَابَةُ حِینَ أَدْعُوكُمْ وَ اَلطَّاعَةُ حِینَ آمُرُكُمْ


34 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) آنگاه كه لشكر به جنگ با شامیان بسیج مى‏كرد

ملول و دلتنگم از شما . از این همه سرزنشهایتان به تنگ آمده‏ام . آیا به عوض زندگى آخرت به زندگى دنیا خشنود شده‏اید ؟ آیا ذلّت را جانشین عزّت خواسته‏اید ؟

هنگامى كه شما را به جنگ دشمنتان فرا مى‏خوانم ، چشمهایتان در چشمخانه به دوران مى‏افتد ، گویى كه در لجّه مرگ دست و پا مى‏زنید و از وحشت آن هوش از سرتان پریده است . راه گفت و شنودتان با من بسته است و در پاسخ سخنانم ، حیرت زده و سرگردانید . دلهایتان چون دلهاى جن زدگان است و عقل از سرتان پریده است .

در این روزهاى چون شب ظلمانى ، چگونه به شما اعتماد كنم ؟ كه هرگز آن ستونى نبوده‏اید كه بر آن تكیه توان داد . و یارانى توانمند نیستید كه به هنگام نیاز ، نیازى برآورید . همانند اشترانى هستید كه چراننده آنها گم شده و چون از جانبى گرد آیند از جانب دیگر پراكنده شوند . به بقاى خداوند سوگند ، كه افروختن آتش جنگ را ، چه نامناسب مردمى هستید . شما را مى‏فریبند و شما فریب دادن نتوانید . دشمن ،

زمینهایتان را یك یك مى‏گیرد و به خشم نمى‏آیید . چشم دشمن همواره در شما مى‏نگرد و شما به خواب غفلت و بى‏خبرى رفته‏اید . به خدا سوگند ، آنان كه یكدیگر را واگذاشتند و یارى نكردند مغلوب شدند . پندارم كه چون جنگ درگیر شود و كشتار به غایت رسد ، چنان از گرد پسر ابو طالب پراكنده شوید كه دیگر بازگشتى برایتان نباشد ، بدانگونه كه سر بریده دیگر به بدن نچسبد .

[ 99 ]

به خدا سوگند ، كسى كه به دشمن امكان دهد كه گوشتش را تا استخوان بخورد و استخوانهایش را خرد كند و پوستش را بردرد ، چه ناتوان مردى است و چه كم دل و ترسوست تو اگر خواهى همانند چنین مردى باشى ، خود دانى ، ولى من به خدا سوگند ، پیش از آنكه به دشمن فرصتى چنین دهم ، با شمشیر مشرفّى خود ، چنانش مى‏زنم كه استخوانهاى كاسه سرش در هوا پراكنده و دستها و پاهایش جدا گردد .

خدا ، زان پس ، هر چه خواهد همان كند .

اى مردم ، مرا بر شما حقى است و شما را بر من حقى است . حقى كه شما به گردن من دارید ، اندرز دادن و نیكخواهى شماست و غنایم را بتمامى ، میان شما تقسیم كردن و تعلیم دادن شماست تا جاهل نمانید و تأدیب شماست تا بیاموزید .

حقى كه من به گردن شما دارم ، باید كه در بیعت وفادار باشید و در رویاروى و پشت سر نیكخواه من باشید و چون فرا مى‏خوانمتان به من پاسخ دهید و چون فرمان مى‏دهم فرمان برید .