[ 66 ] و من كلام له ع فی تعلیم الحرب و المقاتلة و المشهور أنه قاله لأصحابه لیلة الهریر أو أول اللقاء بصفین

مَعَاشِرَ اَلْمُسْلِمِینَ اِسْتَشْعِرُوا اَلْخَشْیَةَ وَ تَجَلْبَبُوا اَلسَّكِینَةَ وَ عَضُّوا عَلَى اَلنَّوَاجِذِ فَإِنَّهُ أَنْبَى لِلسُّیُوفِ عَنِ اَلْهَامِ وَ أَكْمِلُوا اَللَّأْمَةَ وَ قَلْقِلُوا اَلسُّیُوفَ فِی أَغْمَادِهَا قَبْلَ سَلِّهَا وَ اِلْحَظُوا اَلْخَزْرَ وَ اُطْعُنُوا اَلشَّزْرَ وَ نَافِحُوا بِالظُّبَى وَ صِلُوا اَلسُّیُوفَ بِالْخُطَا وَ اِعْلَمُوا أَنَّكُمْ بِعَیْنِ اَللَّهِ وَ مَعَ اِبْنِ عَمِّ رَسُولِ اَللَّهِ فَعَاوِدُوا اَلْكَرَّ وَ اِسْتَحْیُوا مِنَ اَلْفَرِّ فَإِنَّهُ عَارٌ فِی اَلْأَعْقَابِ وَ نَارٌ یَوْمَ اَلْحِسَابِ وَ طِیبُوا عَنْ أَنْفُسِكُمْ نَفْساً وَ اِمْشُوا إِلَى اَلْمَوْتِ مَشْیاً سُجُحاً وَ عَلَیْكُمْ بِهَذَا اَلسَّوَادِ اَلْأَعْظَمِ وَ اَلرِّوَاقِ اَلْمُطَنَّبِ فَاضْرِبُوا ثَبَجَهُ فَإِنَّ اَلشَّیْطَانَ كَامِنٌ فِی كِسْرِهِ وَ قَدْ قَدَّمَ لِلْوَثْبَةِ یَداً وَ أَخَّرَ لِلنُّكُوصِ رِجْلاً فَصَمْداً صَمْداً حَتَّى یَنْجَلِیَ لَكُمْ عَمُودُ اَلْحَقِّ وَ أَنْتُمُ اَلْأَعْلَوْنَ وَ اَللَّهُ مَعَكُمْ وَ لَنْ یَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ

65 سخنى از آن حضرت ( ع ) در یكى از روزهاى جنگ صفین به اصحاب خود چنین فرمود :

اى گروه مسلمانان ، ترس از خداى را شعار خود سازید و جامه آرامش و شكیبایى بر تن پوشید . دندانها را بر هم بفشارید . كه این كار ، شمشیرها را در شكافتن سرتان كندتر سازد . جنگ افزارهاى خویش مهیا و كامل كنید و شمشیرها را پیش از آنكه آخته دارید در نیامهایشان بیازمایید كه آسان بیرون آیند . از گوشه چشم و خشمناك بنگرید . نیزه‏ها را از چپ و راست در حركت آرید و با لبه تیز شمشیر بجنگید و گامهایتان را با شمشیرهایتان هماهنگ ساخته به پیش روید . كه خدا شما را مى‏نگرد و نگهبان شماست ، زیرا ، همراه پسر عم رسول الله ( ص ) پیكار مى‏كنید .

پى در پى ، حمله كنید و از فرار شرم دارید ، زیرا عارفرار ، سبب سرافكندگى فرزندان

[ 135 ]

خواهد شد ، در این جهان ، و آتش دوزخ را در آن جهان در پى دارد . از جانبازیهاى خود شادمان باشید و سبك و آسان به سوى مرگ روید . به آن سیاهى انبوه ،

یعنى ، سپاه شامیان بتازید و بر آن سراپرده‏اى كه طنابهایش به اطراف كشیده شده ، حمله برید و شمشیرهاى خود بر یال و كتفشان فرود آرید . كه شیطان در درون آن لانه كرده است . دستى پیش داشته كه بجهد و بتازد و پایى واپس نهاده ، كه به هنگام بگریزد . آهنگ او و یارانش كنید ، تا پرتو حقیقت بر شما تجلى كند . « شما برتر هستید و خدا با شماست و از پاداشهایتان نخواهد كاست . » ( 1 )


[ 65 ] و من خطبة له ع و فیها مباحث لطیفة من العلم الإلهی

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلَّذِی لَمْ تَسْبِقْ لَهُ حَالٌ حَالاً فَیَكُونَ أَوَّلاً قَبْلَ أَنْ یَكُونَ آخِراً وَ یَكُونَ ظَاهِراً قَبْلَ أَنْ یَكُونَ بَاطِناً كُلُّ مُسَمًّى بِالْوَحْدَةِ غَیْرَهُ قَلِیلٌ وَ كُلُّ عَزِیزٍ غَیْرَهُ ذَلِیلٌ وَ كُلُّ قَوِیٍّ غَیْرَهُ ضَعِیفٌ وَ كُلُّ مَالِكٍ غَیْرَهُ مَمْلُوكٌ وَ كُلُّ عَالِمٍ غَیْرَهُ مُتَعَلِّمٌ وَ كُلُّ قَادِرٍ غَیْرَهُ یَقْدِرُ وَ یَعْجَزُ وَ كُلُّ سَمِیعٍ غَیْرَهُ یَصَمُّ عَنْ لَطِیفِ اَلْأَصْوَاتِ وَ یُصِمُّهُ كَبِیرُهَا وَ یَذْهَبُ عَنْهُ مَا بَعُدَ مِنْهَا وَ كُلُّ بَصِیرٍ غَیْرَهُ یَعْمَى عَنْ خَفِیِّ اَلْأَلْوَانِ وَ لَطِیفِ اَلْأَجْسَامِ وَ كُلُّ ظَاهِرٍ غَیْرَهُ بَاطِنٌ وَ كُلُّ بَاطِنٍ غَیْرَهُ غَیْرُ ظَاهِرٍ لَمْ یَخْلُقْ مَا خَلَقَهُ لِتَشْدِیدِ سُلْطَانٍ وَ لاَ تَخَوُّفٍ مِنْ عَوَاقِبِ زَمَانٍ وَ لاَ اِسْتِعَانَةٍ عَلَى نِدٍّ مُثَاوِرٍ وَ لاَ شَرِیكٍ مُكَاثِرٍ وَ لاَ ضِدٍّ مُنَافِرٍ وَ لَكِنْ خَلاَئِقُ مَرْبُوبُونَ وَ عِبَادٌ دَاخِرُونَ لَمْ یَحْلُلْ فِی اَلْأَشْیَاءِ فَیُقَالَ هُوَ كَائِنٌ وَ لَمْ یَنْأَ عَنْهَا فَیُقَالَ هُوَ مِنْهَا بَائِنٌ لَمْ یَؤُدْهُ خَلْقُ مَا اِبْتَدَأَ وَ لاَ تَدْبِیرُ مَا ذَرَأَ وَ لاَ وَقَفَ بِهِ عَجْزٌ عَمَّا خَلَقَ وَ لاَ وَلَجَتْ عَلَیْهِ شُبْهَةٌ فِیمَا قَضَى وَ قَدَّرَ بَلْ قَضَاءٌ مُتْقَنٌ وَ عِلْمٌ مُحْكَمٌ وَ أَمْرٌ مُبْرَمٌ اَلْمَأْمُولُ مَعَ اَلنِّقَمِ اَلْمَرْهُوبُ مَعَ اَلنِّعَمِ


64 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

حمد و سپاس ، خداوندى را كه پیشى نجسته است صفتى یا حالى از او ، صفت یا حالى دیگر را . بدین معنى ، كه اول باشد پیشتر از آنكه آخر باشد و آشكار باشد پیشتر از آنكه نهان باشد . جز او ، هر چه نام وحدت دارد ، اندك و بیمقدار است و جز او هر عزیزى ذلیل است و جز او هر نیرومندى ناتوان است و جز او هر مالكى بنده است و جز او هر دانایى ، نوآموزى است و جز او هر توانایى ، گاه تواناست و گاه

[ 133 ]

ناتوان ، و جز او هر شنوایى ، آوازهاى خفیف و لطیف را نشنود و فریادهاى درشت گوشش را كر كند و هر آواز ، كه از او دور باشد نتواند شنید .

جز او ، هر بینایى از دیدن رنگهاى پنهان و اجسام لطیف نابیناست . و جز او ، هر آشكارى در نهان نیست و جز او ، هر نهانى آشكار نباشد . آن چیزها كه آفریده نه براى آن است كه بر سلطه و قدرت خود بیفزاید و نه به جهت بیم از حوادث روزگار و نه به خاطر یارى جستن در دفع همتایى جنگجو یا شریكى توانگر یا ضدى برترى جوى ،

بلكه موجودات همه و همه پروردگان او هستند و بندگانى بى‏مقدار . در اشیاء حلول نكرده ، كه توان گفت در درون آنهاست و از آنها دور نیست ، كه توان گفت جدا از آنهاست . تدبیر كارها و آفریدن موجوداتى ، كه در آغاز آفریده ، او را خسته و مانده نكرده است . و هرگز در آفرینش ناتوان نشده كه از آن باز ایستد . در آنچه قضا رانده و مقدر كرده ، شبهه‏اى در او راه نیافته ، بلكه همواره قضایى بوده است استوار و علمى محكم و فرمانى ثابت و برقرار . اوست امید همگان در عین خشم و عقوبت و با وجود نعمتهایى كه ارزانى مى‏دارد همگان از او بیمناك‏اند .



[ 64 ] و من خطبة له ع فی المبادرة إلى صالح الأعمال

فَاتَّقُوا اَللَّهَ عِبَادَ اَللَّهِ وَ بَادِرُوا آجَالَكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ وَ اِبْتَاعُوا مَا یَبْقَى لَكُمْ بِمَا یَزُولُ عَنْكُمْ وَ تَرَحَّلُوا فَقَدْ جُدَّ بِكُمْ وَ اِسْتَعِدُّوا لِلْمَوْتِ فَقَدْ أَظَلَّكُمْ وَ كُونُوا قَوْماً صِیحَ بِهِمْ فَانْتَبَهُوا وَ عَلِمُوا أَنَّ اَلدُّنْیَا لَیْسَتْ لَهُمْ بِدَارٍ فَاسْتَبْدَلُوا فَإِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَخْلُقْكُمْ عَبَثاً وَ لَمْ یَتْرُكْكُمْ سُدًى وَ مَا بَیْنَ أَحَدِكُمْ وَ بَیْنَ اَلْجَنَّةِ أَوِ اَلنَّارِ إِلاَّ اَلْمَوْتُ أَنْ یَنْزِلَ بِهِ وَ إِنَّ غَایَةً تَنْقُصُهَا اَللَّحْظَةُ وَ تَهْدِمُهَا اَلسَّاعَةُ لَجَدِیرَةٌ بِقِصَرِ اَلْمُدَّةِ وَ إِنَّ غَائِباً یَحْدُوهُ اَلْجَدِیدَانِ اَللَّیْلُ وَ اَلنَّهَارُ لَحَرِیٌّ بِسُرْعَةِ اَلْأَوْبَةِ وَ إِنَّ قَادِماً یَقْدُمُ بِالْفَوْزِ أَوِ اَلشِّقْوَةِ لَمُسْتَحِقٌّ لِأَفْضَلِ اَلْعُدَّةِ فَتَزَوَّدُوا فِی اَلدُّنْیَا مِنَ اَلدُّنْیَا مَا تَحْرُزُونَ بِهِ أَنْفُسَكُمْ غَداً فَاتَّقَى عَبْدٌ رَبَّهُ نَصَحَ نَفْسَهُ وَ قَدَّمَ تَوْبَتَهُ وَ غَلَبَ شَهْوَتَهُ فَإِنَّ أَجَلَهُ مَسْتُورٌ عَنْهُ وَ أَمَلَهُ خَادِعٌ لَهُ وَ اَلشَّیْطَانُ مُوَكَّلٌ بِهِ یُزَیِّنُ لَهُ اَلْمَعْصِیَةَ لِیَرْكَبَهَا وَ یُمَنِّیهِ اَلتَّوْبَةَ لِیُسَوِّفَهَا إِذَا هَجَمَتْ مَنِیَّتُهُ عَلَیْهِ أَغْفَلَ مَا یَكُونُ عَنْهَا فَیَا لَهَا حَسْرَةً عَلَى كُلِّ ذِی غَفْلَةٍ أَنْ یَكُونَ عُمُرُهُ عَلَیْهِ حُجَّةً وَ أَنْ تُؤَدِّیَهُ أَیَّامُهُ إِلَى اَلشِّقْوَةِ نَسْأَلُ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ أَنْ یَجْعَلَنَا وَ إِیَّاكُمْ مِمَّنْ لاَ تُبْطِرُهُ نِعْمَةٌ وَ لاَ تُقَصِّرُ بِهِ عَنْ طَاعَةِ رَبِّهِ غَایَةٌ وَ لاَ تَحُلُّ بِهِ بَعْدَ اَلْمَوْتِ نَدَامَةٌ وَ لاَ كَآبَةٌ


63 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

از خداى بترسید ، اى بندگان خداى . و پیش از آنكه مرگتان فرا رسد دست به اعمال صالح زنید و با نعمت ناپایدار دنیا ، ثواب ابدى آخرت را به دست آورید . بار سفر بربندید ، كه این سفر را به اصرار از شما خواهند . مهیاى مرگ باشید ، كه بر سرتان سایه افكنده است . از آن جماعت باشید ، كه چون بر آنان بانگ زنند بیدار مى‏شوند و مى‏دانند ، كه دنیا جاى درنگ نیست . از این رو ، دنیا را داده‏اند و آخرت را به عوض

[ 131 ]

گرفته‏اند . خداوند سبحان شما را به عبث نیافریده و به هر حال خود رها نكرده است .

میان شما و نعمت بهشت و آتش دوزخ فاصله‏اى جز مرگ نیست ، مرگى كه بى‏تردید آمدنى است . و چه كوتاه است مدت عمر تو ، زیرا از گذشت لحظه‏اى ، مى‏كاهد و از رفتن ساعتى ، بنیادش درهم مى‏ریزد . غایبى كه گذشت شب و روز به اصرار فرا مى‏خوانندش شتابان بازخواهد گشت . قاصدى كه با بشارت رستگارى یا تهدید شوربختى از راه مى‏رسد ، سزاوار است ، كه با نیكوترین توشه پذیرایش شوى . [ پس ،

از این جهان توشه آخرت بردارید تا خود را از عقوبت روز جزا در امان نگه دارید . ] بنده‏اى از پروردگار خود مى‏ترسد ، كه خود به اصلاح حال خویش پردازد و پیش از مرگ توبه كند و بر خواهشهاى نفس خود پیروز گردد . زیرا اجل چهره فرو پوشیده و آرزوها فریبنده و شیطان مهیا و در كمین است تا گناهان را در چشم او بیاراید و به ارتكاب معاصى برانگیزاندش . شیطان آدمى را به توبه امیدوار سازد و او ، بدین وسوسه ، هر بار توبه را به تأخیر اندازد ، تا بناگهان مرگ بر او هجوم آورد ، در حالى كه ، از خیال مرگ غافل است . اى حسرتا بر كسى كه دستخوش غفلت گردد و روز قیامت زندگى دنیوى او بر ضد او گواهى دهد و زیستن در این جهان او را به شقاوت كشاند . از خداوند سبحان مى‏خواهم ، كه ما و شما را در زمره كسانى قرار دهد كه نعمت دنیا سرمستشان نمى‏سازد و هیچ هدفى آنان را از فرمانبردارى پروردگارشان باز نمى‏دارد و مرگ سبب پشیمانى و اندوهشان نمى‏شود .



[ 63 ] و من خطبة له ع یحذر من فتنة الدنیا

أَلاَ إِنَّ اَلدُّنْیَا دَارٌ لاَ یُسْلَمُ مِنْهَا إِلاَّ فِیهَا وَ لاَ یُنْجَى بِشَیْ‏ءٍ كَانَ لَهَا اُبْتُلِیَ اَلنَّاسُ بِهَا فِتْنَةً فَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لَهَا أُخْرِجُوا مِنْهُ وَ حُوسِبُوا عَلَیْهِ وَ مَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لِغَیْرِهَا قَدِمُوا عَلَیْهِ وَ أَقَامُوا فِیهِ فَإِنَّهَا عِنْدَ ذَوِی اَلْعُقُولِ كَفَیْ‏ءِ اَلظِّلِّ بَیْنَا تَرَاهُ سَابِغاً حَتَّى قَلَصَ وَ زَائِداً حَتَّى نَقَصَ


62 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

بدانید ، كه دنیا سرایى است كه كس از گزند آن در امان نماند ، مگر به اعمال نیكى كه هم در دنیا به جاى مى‏آورد . رهایى نیست براى كسى كه در انجام دادن اعمال ، همه همتش دنیا باشد . اهل دنیا گرفتار دنیا شده‏اند تا امتحان خود را بدهند . آنچه از دنیا ،

براى دنیا ، مى‏گیرند ، باید كه واپس نهند و حساب آن پس دهند . و آنچه از دنیا براى توشه آخرت مى‏گیرند ، چنان است ، كه آن را پیشاپیش فرستاده‏اند و در آن جهان از نعمت آن بهره یابند . دنیا در نزد خردمندان همانند سایه زوال ظهر است ، كه هنوز گسترده نشده ، روى به كوتهى نهد و هنوز افزون نشده ، نقصان پذیرد .



[ 62 ] و من كلام له ع لما خوف من الغیلة

وَ إِنَّ عَلَیَّ مِنَ اَللَّهِ جُنَّةً حَصِینَةً فَإِذَا جَاءَ یَوْمِی اِنْفَرَجَتْ عَنِّی وَ أَسْلَمَتْنِی فَحِینَئِذٍ لاَ یَطِیشُ اَلسَّهْمُ وَ لاَ یَبْرَأُ اَلْكَلْمُ


61 سخنى از آن حضرت ( ع ) هنگامى كه او را از ناگهان كشته شدن هشدار دادند :

از سوى خداوند مرا سپرى است سخت و استوار ، كه چون روزگارم به سر آید ، از هم بردرد و مرا تسلیم مرگ كند . در آن هنگام ، اگر تیرى به سوى من اندازند خطا نرود و اگر زخمى به من رسد بهبود نیابد .

[ 61 ] و قال ع

لاَ تُقَاتِلُوا اَلْخَوَارِجَ بَعْدِی فَلَیْسَ مَنْ طَلَبَ اَلْحَقَّ فَأَخْطَأَهُ كَمَنْ طَلَبَ اَلْبَاطِلَ فَأَدْرَكَهُ قال الشریف یعنی معاویة و أصحابه

60 و آن حضرت فرمود :

در باب خوارج

پس از من خوارج را مكشید . زیرا كسى كه خواستار حق بوده و به طلب آن برخاسته و به خطا رفته ، همانند كسى نیست كه به طلب باطل برخیزد و به آن دست یابد . [ مراد معاویه است و اصحاب او ] 129


[ 60 ] و قال ع لما قتل الخوارج فقیل له یا أمیر المؤمنین هلك القوم بأجمعهم

كَلاَّ وَ اَللَّهِ إِنَّهُمْ نُطَفٌ فِی أَصْلاَبِ اَلرِّجَالِ وَ قَرَارَاتِ اَلنِّسَاءِ كُلَّمَا نَجَمَ مِنْهُمْ قَرْنٌ قُطِعَ حَتَّى یَكُونَ آخِرُهُمْ لُصُوصاً سَلاَّبِینَ


59 و آن حضرت فرمود :

هنگامى كه همه خوارج كشته شدند و او را گفتند ، یا امیر المؤمنین ، همه آن قوم طعمه تیغ هلاكت گردیدند ، فرمود :

به خدا سوگند ، كه آنها نطفه‏هایى هستند در پشت مردان و زهدان زنان . هر زمان از ایشان كسى سر برآورد و سرش قطع شود تا كسى باقى نماند ، جز مشتى دزد و راهزن .


[ 59 ] و قال ع لما عزم على حرب الخوارج و قیل له إن القوم عبروا جسر النهروان

مَصَارِعُهُمْ دُونَ اَلنُّطْفَةِ وَ اَللَّهِ لاَ یُفْلِتُ مِنْهُمْ عَشَرَةٌ وَ لاَ یَهْلِكُ مِنْكُمْ عَشَرَةٌ قال الشریف یعنی بالنطفة ماء النهر و هی أفصح كنایة عن الماء و إن كان كثیرا جما و قد أشرنا إلى ذلك فیما تقدم عند مضی ما أشبهه


[ 127 ]

58 آن حضرت فرمود :

هنگامى كه آهنگ جنگ با خوارج داشت به او گفتند كه ایشان از پل نهروان گذشته‏اند .

قتلگاهشان این سوى آب است . به خدا سوگند ، حتى ده تن از ایشان زنده نماند و حتى ، ده تن از شما كشته نشود .

مراد از « نطفه » ، در كلام امام ، آب نهروان است و این فصیح‏ترین تعبیر است از آب .

هر چند ، هم بسیار باشد .


[ 58 ] و من كلام له ع كلم به الخوارج حین اعتزلوا الحكومة و تنادوا أن لا حكم إلا لله

أَصَابَكُمْ حَاصِبٌ وَ لاَ بَقِیَ مِنْكُمْ آثِرٌ أَ بَعْدَ إِیمَانِی بِاللَّهِ وَ جِهَادِی مَعَ رَسُولِ اَللَّهِ ص أَشْهَدُ عَلَى نَفْسِی بِالْكُفْرِ لَ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَ ما أَنَا مِنَ اَلْمُهْتَدِینَ فَأُوبُوا شَرَّ مَآبٍ وَ اِرْجِعُوا عَلَى أَثَرِ اَلْأَعْقَابِ أَمَا إِنَّكُمْ سَتَلْقَوْنَ بَعْدِی ذُلاًّ شَامِلاً وَ سَیْفاً قَاطِعاً وَ أَثَرَةً یَتَّخِذُهَا اَلظَّالِمُونَ فِیكُمْ سُنَّةً قال الشریف قوله ع و لا بقی منكم آبر یروى على ثلاثة أوجه أحدها أن یكون كما ذكرناه آبر بالراء من قولهم للذی یأبر النخل أی یصلحه و یروى آثر و هو الذی یأثر الحدیث و یرویه أی یحكیه و هو أصح الوجوه عندی كأنه ع قال لا بقی منكم مخبر و یروى آبز بالزای المعجمة و هو الواثب و الهالك أیضا یقال له آبز

57 سخنى از آن حضرت در باب خوارج

باد ریگ انگیز بر شما بوزد . آنسان ، كه باقى نگذارد كسى را كه راه فساد پوید . آیا پس از آنكه به خدا ایمان آورده‏ام و همراه رسول الله ( ص ) جهاد كرده‏ام ، به كفر خود اقرار كنم ؟ براستى ، اگر چنین كنم گمراه شده‏ام و هرگز از هدایت یافتگان نبوده‏ام . از این راه باطل و پلید ، كه در آن گام نهاده‏اید ، بازگردید و روى واپس كنید . بعد از من به خوارى خواهید افتاد ، آنگونه كه سراپاى شما غرق در مذلّت گردد ، شمشیر برنده بر سرتان فرود آید و بازیچه ، دست خودكامگان ستمكار شوید .

عبارت « لا بقى منكم آبر » در گفته امام به سه وجه روایت شده : یكى « آبر » به باء و راء ، به معنى كسى كه نخلها را اصلاح مى‏كند و دیگر « آثر » ، به ثاء ، به معنى روایت كننده حكایت و حدیث و نزد من این بهترین سه وجه است ، مثل اینكه مى‏گوید : بعد از شما كسى از شما كه داستان شما را حكایت كند باقى نماند . بعضى نیز « آبز » روایت كرده‏اند ، یعنى جهنده . البته ،

« آبز » به معنى هلاك‏شونده هم هست .


[ 57 ] و من كلام له ع فی صفة رجل مذموم ثم فی فضله هو ع

أَمَّا إِنَّهُ سَیَظْهَرُ عَلَیْكُمْ بَعْدِی رَجُلٌ رَحْبُ اَلْبُلْعُومِ مُنْدَحِقُ اَلْبَطْنِ یَأْكُلُ مَا یَجِدُ وَ یَطْلُبُ مَا لاَ یَجِدُ فَاقْتُلُوهُ وَ لَنْ تَقْتُلُوهُ أَلاَ وَ إِنَّهُ سَیَأْمُرُكُمْ بِسَبِّی وَ اَلْبَرَاءَةِ مِنِّی فَأَمَّا اَلسَّبُّ فَسُبُّونِی فَإِنَّهُ لِی زَكَاةٌ وَ لَكُمْ نَجَاةٌ وَ أَمَّا اَلْبَرَاءَةُ فَلاَ تَتَبَرَّءُوا مِنِّی فَإِنِّی وُلِدْتُ عَلَى اَلْفِطْرَةِ وَ سَبَقْتُ إِلَى اَلْإِیمَانِ وَ اَلْهِجْرَةِ


[ 125 ]

56 سخنى از آن حضرت ( ع ) در خطاب به اصحاب خود

بدانید كه پس از من مردى پرخوار و شكم‏پرست بر شما چیره خواهد شد ، كه هر چه به چنگش افتد بخورد و هر چه نیابد طلب كند . بكشیدش . ولى هرگز نتوانید . از شما مى‏خواهد كه مرا دشنام دهید و ناسزا گویید و از من بیزارى جویید . اما دشنام و ناسزا بگویید . زیرا براى من مایه پاكى است و هم سبب رهایى شما از مرگ . اما بیزارى ، از من بیزارى مجویید كه من بر فطرت اسلام زاده شده‏ام و به ایمان و هجرت بر دیگران سبقت گرفته‏ام .



[ 56 ] و من كلام له ع یصف أصحاب رسول الله و ذلك یوم صفین حین أمر الناس بالصلح

وَ لَقَدْ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اَللَّهِ ص نَقْتُلُ آبَاءَنَا وَ أَبْنَاءَنَا وَ إِخْوَانَنَا وَ أَعْمَامَنَا مَا یَزِیدُنَا ذَلِكَ إِلاَّ إِیمَاناً وَ تَسْلِیماً وَ مُضِیّاً عَلَى اَللَّقَمِ وَ صَبْراً عَلَى مَضَضِ اَلْأَلَمِ وَ جِدّاً فِی جِهَادِ اَلْعَدُوِّ وَ لَقَدْ كَانَ اَلرَّجُلُ مِنَّا وَ اَلْآخَرُ مِنْ عَدُوِّنَا یَتَصَاوَلاَنِ تَصَاوُلَ اَلْفَحْلَیْنِ یَتَخَالَسَانِ أَنْفُسَهُمَا أَیُّهُمَا یَسْقِی صَاحِبَهُ كَأْسَ اَلْمَنُونِ فَمَرَّةً لَنَا مِنْ عَدُوِّنَا وَ مَرَّةً لِعَدُوِّنَا مِنَّا فَلَمَّا رَأَى اَللَّهُ صِدْقَنَا أَنْزَلَ بِعَدُوِّنَا اَلْكَبْتَ وَ أَنْزَلَ عَلَیْنَا اَلنَّصْرَ حَتَّى اِسْتَقَرَّ اَلْإِسْلاَمُ مُلْقِیاً جِرَانَهُ وَ مُتَبَوِّئاً أَوْطَانَهُ وَ لَعَمْرِی لَوْ كُنَّا نَأْتِی مَا أَتَیْتُمْ مَا قَامَ لِلدِّینِ عَمُودٌ وَ لاَ اِخْضَرَّ لِلْإِیمَانِ عُودٌ وَ اَیْمُ اَللَّهِ لَتَحْتَلِبُنَّهَا دَماً وَ لَتُتْبِعُنَّهَا نَدَماً


55 سخنى از آن حضرت ( ع )

ما با رسول الله ( صلى اللّه علیه و آله ) بودیم . پدران و فرزندان و برادران و عموهاى خود را مى‏كشتیم و این جز به ایمان و تسلیم ما نمى‏افزود ، كه بر راه راست بودیم و بر سوزش آلام شكیبایى مى‏ورزیدیم و در جهاد با دشمن به جدّ در ایستاده بودیم . بسا مردى از ما و مردى از دشمنان ما ، مردانه ، پنجه در مى‏افكندند ، تا كدامیك دیگرى را شرنگ مرگ چشاند . گاه ما بودیم كه جام مرگ از دست دشمن مى‏گرفتیم و گاه دشمن بود كه جام مرگ از دست ما مى‏گرفت . چون خداوند صداقت ما را در پیكار دید ، دشمن ما را خوار و زبون ساخت و ما را پیروزى داد . تا اسلام استقرار یافت و از خوف دشمنان آرمید و در منزلگاههاى خود مأوا گزید ، به جان خودم سوگند ، اگر شیوه و سیرت شما را پیش گرفته بودیم ، حتى ستونى از این بنا برپا نمى‏شد و درخت اسلام را شاخه ترى نمى‏رویید . به خدا سوگند ، آنچه زین پس مى‏دوشید خون خواهد بود و نصیبى جز پشیمانى نخواهید برد .



[ 55 ] و من كلام له ع و قد استبطأ أصحابه إذنه لهم فی القتال بصفین

أَمَّا قَوْلُكُمْ أَ كُلَّ ذَلِكَ كَرَاهِیَةَ اَلْمَوْتِ فَوَاللَّهِ مَا أُبَالِی دَخَلْتُ إِلَى اَلْمَوْتِ أَوْ خَرَجَ اَلْمَوْتُ إِلَیَّ وَ أَمَّا قَوْلُكُمْ شَكّاً فِی أَهْلِ اَلشَّامِ فَوَاللَّهِ مَا دَفَعْتُ اَلْحَرْبَ یَوْماً إِلاَّ وَ أَنَا أَطْمَعُ أَنْ تَلْحَقَ بِی طَائِفَةٌ فَتَهْتَدِیَ بِی وَ تَعْشُوَ إِلَى ضَوْئِی وَ ذَلِكَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَقْتُلَهَا عَلَى ضَلاَلِهَا وَ إِنْ كَانَتْ تَبُوءُ بِآثَامِهَا


[ 123 ]

54 سخنى از آن حضرت ( ع ) یاران على ( ع ) مى‏گفتند ، كه چرا در نبرد صفین درنگ مى‏كند و به آنان اجازت جنگ نمى‏دهد . و او در پاسخ چنین گفت :

اما اینكه مى‏گویید كه این درنگ به این سبب است كه مرگ را ناخوش مى‏دارم ،

به خدا سوگند ، باكى ندارم كه من به سراغ مرگ روم یا مرگ به سراغ من آید . اما اینكه مى‏گویید كه در پیكار با مردم شام دچار تردید شده‏ام ، به خدا سوگند ، هیچگاه جنگ را حتى یك روز به تأخیر نینداختم مگر به آن امید كه گروهى از مخالفان به من پیوندند و به وسیله من هدایت شوند . و با چشمان كم سوى خود پرتوى از راه مرا بنگرند و به راه آیند . چنین حالى را دوست‏تر دارم از كشتن ایشان در عین ضلالت ،

هرچند ، خود گناه خود به گردن گیرند .



[ 54 ] و من خطبة له ع و فیها یصف أصحابه بصفین حین طال منعهم له من قتال أهل الشام

فَتَدَاكُّوا عَلَیَّ تَدَاكَّ اَلْإِبِلِ اَلْهِیمِ یَوْمَ وِرْدِهَا وَ قَدْ أَرْسَلَهَا رَاعِیهَا وَ خُلِعَتْ مَثَانِیهَا حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُمْ قَاتِلِیَّ أَوْ بَعْضُهُمْ قَاتِلُ بَعْضٍ لَدَیَّ وَ قَدْ قَلَّبْتُ هَذَا اَلْأَمْرَ بَطْنَهُ وَ ظَهْرَهُ حَتَّى مَنَعَنِی اَلنَّوْمَ فَمَا وَجَدْتُنِی یَسَعُنِی إِلاَّ قِتَالُهُمْ أَوِ اَلْجُحُودُ بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ص فَكَانَتْ مُعَالَجَةُ اَلْقِتَالِ أَهْوَنَ عَلَیَّ مِنْ مُعَالَجَةِ اَلْعِقَابِ وَ مَوْتَاتُ اَلدُّنْیَا أَهْوَنَ عَلَیَّ مِنْ مَوْتَاتِ اَلْآخِرَةِ


53 سخنى از آن حضرت ( ع ) در ذكر بیعت

بر سر من هجوم آوردند ، آنسان ، كه اشتران تشنه به آبشخور روى نهند : اشترانى كه شترچران ، مهار از سر و زانوبند از پایشان گشوده باشد . به گونه‏اى ، كه پنداشتم مى‏خواهند مرا بكشند یا یكدیگر را در برابر من از پاى درآورند . زیر و روى كار را بر رسیدم [ به گونه‏اى كه خواب از چشمم برید . ] دیدم یا باید با این قوم بجنگم یا آنچه را محمد ( صلى اللّه علیه و آله ) آورده انكار كنم . پس ، جنگ با آنان را از عذاب خدا آسانتر یافتم كه رنجهاى این جهانى ، تحمل‏پذیرتر از عذابهاى آن جهانى است .



[ 53 ] فی ذكرى یوم النحر و صفة الأضحیة

وَ مِنْ تَمَامِ اَلْأُضْحِیَّةِ اِسْتِشْرَافُ أُذُنِهَا وَ سَلاَمَةُ عَیْنِهَا فَإِذَا سَلِمَتِ اَلْأُذُنُ وَ اَلْعَیْنُ سَلِمَتِ اَلْأُضْحِیَّةُ وَ تَمَّتْ وَ لَوْ كَانَتْ عَضْبَاءَ اَلْقَرْنِ تَجُرُّ رِجْلَهَا إِلَى اَلْمَنْسَكِ قال السید الشریف و المنسك هاهنا المذبح


و هم از این خطبه [ در عید اضحى و قربانى ] شرط كامل بودن قربانى این است كه گوشش را بنگرند تا سالم باشد ، نه بریده یا شكافته ، و در چشمش عیبى نباشد . پس اگر گوش و چشمش درست بود قربانى كامل است ، هر چند ، شاخ شكسته یا لنگ باشد و لنگ لنگان به سوى قربانگاه رود .

رضى گوید : منسك در اینجا به معنى مذبح ( قربانگاه ) است .



[ 52 ] و من خطبة له ع و هی فی التزهید فی الدنیا و ثواب الله للزاهد و نعم الله على الخالق التزهید فی الدنیا

أَلاَ وَ إِنَّ اَلدُّنْیَا قَدْ تَصَرَّمَتْ وَ آذَنَتْ بِانْقِضَاءٍ وَ تَنَكَّرَ مَعْرُوفُهَا وَ أَدْبَرَتْ حَذَّاءَ فَهِیَ تَحْفِزُ بِالْفَنَاءِ سُكَّانَهَا وَ تَحْدُو بِالْمَوْتِ جِیرَانَهَا وَ قَدْ أَمَرَّ فِیهَا مَا كَانَ حُلْواً وَ كَدِرَ مِنْهَا مَا كَانَ صَفْواً فَلَمْ یَبْقَ مِنْهَا إِلاَّ سَمَلَةٌ كَسَمَلَةِ اَلْإِدَاوَةِ أَوْ جُرْعَةٌ كَجُرْعَةِ اَلْمَقْلَةِ لَوْ تَمَزَّزَهَا اَلصَّدْیَانُ لَمْ یَنْقَعْ فَأَزْمِعُوا عِبَادَ اَللَّهِ اَلرَّحِیلَ عَنْ هَذِهِ اَلدَّارِ اَلْمَقْدُورِ عَلَى أَهْلِهَا اَلزَّوَالُ وَ لاَ یَغْلِبَنَّكُمْ فِیهَا اَلْأَمَلُ وَ لاَ یَطُولَنَّ عَلَیْكُمْ فِیهَا اَلْأَمَدُ ثواب الزهاد فَوَاللَّهِ لَوْ حَنَنْتُمْ حَنِینَ اَلْوُلَّهِ اَلْعِجَالِ وَ دَعَوْتُمْ بِهَدِیلِ اَلْحَمَامِ وَ جَأَرْتُمْ جُؤَارَ مُتَبَتِّلِی اَلرُّهْبَانِ وَ خَرَجْتُمْ إِلَى اَللَّهِ مِنَ اَلْأَمْوَالِ وَ اَلْأَوْلاَدِ اِلْتِمَاسَ اَلْقُرْبَةِ إِلَیْهِ فِی اِرْتِفَاعِ دَرَجَةٍ عِنْدَهُ أَوْ غُفْرَانِ سَیِّئَةٍ أَحْصَتْهَا كُتُبُهُ وَ حَفِظَتْهَا رُسُلُهُ لَكَانَ قَلِیلاً فِیمَا أَرْجُو لَكُمْ مِنْ ثَوَابِهِ وَ أَخَافُ عَلَیْكُمْ مِنْ عِقَابِهِ نعم الله وَ تَاللَّهِ لَوِ اِنْمَاثَتْ قُلُوبُكُمُ اِنْمِیَاثاً وَ سَالَتْ عُیُونُكُمْ مِنْ رَغْبَةٍ إِلَیْهِ أَوْ رَهْبَةٍ مِنْهُ دَماً ثُمَّ عُمِّرْتُمْ فِی اَلدُّنْیَا مَا اَلدُّنْیَا بَاقِیَةٌ مَا جَزَتْ أَعْمَالُكُمْ عَنْكُمْ وَ لَوْ لَمْ تُبْقُوا شَیْئاً مِنْ جُهْدِكُمْ أَنْعُمَهُ عَلَیْكُمُ اَلْعِظَامَ وَ هُدَاهُ إِیَّاكُمْ لِلْإِیمَانِ و من خطبة له ع


52 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

گزیده‏اى از این خطبه را پیش از این آوردیم . در اینجا ، روایت دیگرى از آن را مى‏آوریم . زیرا میان دو روایت تفاوتهایى است .

بدانید ، كه دنیا پیوند بریده است و روى در رفتن دارد و بانگ وداع برداشته و خوشیهایش جامه دگر كرده‏اند . آرى ، دنیا پشت كرده و شتابان مى‏رود و ساكنان خود را به سوى فنا مى‏راند و همسایگان خود را به دیار مرگ مى‏كشاند . شهد آن به شرنگ بدل شده و زلال آن تیره گردیده . از آن بر جاى نمانده ، مگر ته مانده‏اى ، به قدر قطره‏اى چند در ته خردك مشكى یا به قدر جرعه‏اى كه روى ریگى را كه در ته قدحى افكنده باشند ، بپوشاند ، كه اگر تشنه‏اى آن را بمكد از او دفع عطش نكند . اى بندگان خدا ، آهنگ سفر كنید ، از این سرایى كه ساكنانش دستخوش زوال‏اند . مبادا ، كه در این سراى فانى گرفتار خواهشهاى نفسانى شوید و نپندارید ، كه زندگى شما در آنجا به دراز خواهد كشید .

به خدا سوگند ، اگر چون اشتران فرزند مرده ، ناله سر دهید و چون ، آواز حزین كبوتران جفت گم كرده زارى كنید ، و چون راهبان تارك دنیا فریاد برآورید و مال و فرزند ، رها كرده به سوى خدا روید تا شما را به خود نزدیك سازد و درجت شما فرا برد ، یا گناهى را كه رسولان او در دفتر اعمال نوشته‏اند بزداید ، هر آینه ، در برابر ثوابى كه براى شما امید مى‏دارم یا در برابر عذابى كه شما را از آن بیم مى‏دهم ، بس ناچیز است و اندك .

[ 121 ]

به خدا قسم ، اگر از عشق به خداوند یا از ترس او دلهایتان گداخته شود و از شوق و بیم از چشمانتان خون روان گردد و ، تا دنیا باقى است ، در همین حال بمانید ، این اعمال و نهایت كوششى كه در طاعت او به كار مى‏برید ، در برابر نعمتهایى بزرگ كه خدا به شما ارزانى داشته ، هیچ است و در برابر این موهبت كه شما را به ایمان راه نموده است بى‏مقدار .



[ 51 ] و من خطبة له ع لما غلب أصحاب معاویة أصحابه ع على شریعة الفرات بصفین و منعوهم الماء

قَدِ اِسْتَطْعَمُوكُمُ اَلْقِتَالَ فَأَقِرُّوا عَلَى مَذَلَّةٍ وَ تَأْخِیرِ مَحَلَّةٍ أَوْ رَوُّوا اَلسُّیُوفَ مِنَ اَلدِّمَاءِ تَرْوَوْا مِنَ اَلْمَاءِ فَالْمَوْتُ فِی حَیَاتِكُمْ مَقْهُورِینَ وَ اَلْحَیَاةُ فِی مَوْتِكُمْ قَاهِرِینَ أَلاَ وَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ قَادَ لُمَةً مِنَ اَلْغُوَاةِ وَ عَمَّسَ عَلَیْهِمُ اَلْخَبَرَ حَتَّى جَعَلُوا نُحُورَهُمْ أَغْرَاضَ اَلْمَنِیَّةِ


51 سخنى از آن حضرت ( ع ) هنگامى كه یاران معاویه در صفین بر آب فرات غلبه یافتند و آب را به روى اصحاب او بستند .

از شما مى‏خواهند كه بر سفره جنگ مهمانشان كنید و شما را دو راه در پیش است ، یا تن به مذلّت دادن و فرو افتادن از منزلتى كه در آن هستید ، یا سیراب كردن شمشیرها از خون و سیراب‏كردن خود از آب . اگر مقهور شوید ، زندگیتان مرگ است و اگر پیروز شوید ، مرگتان زندگى است . بدانید ، كه معاویه جماعتى از گمراهان را به

[ 119 ]

میدان جنگ كشید و حقیقت حال از آنان پوشیده داشت ، تا گلوهاى خود هدف تیر بلا ساختند .



[ 50 ] و من كلام له ع و فیه بیان لما یخرب العالم به من الفتن و بیان هذه الفتن

إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ اَلْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ وَ أَحْكَامٌ تُبْتَدَعُ یُخَالَفُ فِیهَا كِتَابُ اَللَّهِ وَ یَتَوَلَّى عَلَیْهَا رِجَالٌ رِجَالاً عَلَى غَیْرِ دِینِ اَللَّهِ فَلَوْ أَنَّ اَلْبَاطِلَ خَلَصَ مِنْ مِزَاجِ اَلْحَقِّ لَمْ یَخْفَ عَلَى اَلْمُرْتَادِینَ وَ لَوْ أَنَّ اَلْحَقَّ خَلَصَ مِنْ لَبْسِ اَلْبَاطِلِ اِنْقَطَعَتْ عَنْهُ أَلْسُنُ اَلْمُعَانِدِینَ وَ لَكِنْ یُؤْخَذُ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ وَ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ فَیُمْزَجَانِ فَهُنَالِكَ یَسْتَوْلِی اَلشَّیْطَانُ عَلَى أَوْلِیَائِهِ وَ یَنْجُو اَلَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اَللَّهِ اَلْحُسْنى‏


50 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

جز این نیست ، كه آغاز پیدایش فتنه‏ها پیروى از هواهاى نفسانى است و نیز بدعتهایى كه گذاشته مى‏شود ، بدعتهایى بر خلاف كتاب خدا . آنگاه كسانى ، كسان دیگر را در امورى ، كه مخالف دین خداست ، یارى مى‏كنند . اگر باطل با حق نمى‏آمیخت بر جویندگان حق پنهان نمى‏ماند و اگر حق به باطل پوشیده نمى‏گشت ،

زبان معاندان از طعن بریده مى‏شد . ولى همواره پاره‏اى از حق و پاره‏اى از باطل درهم مى‏آمیزند . در چنین حالى ، شیطان بر دوستان خود مستولى مى‏شود . تنها كسانى رهایى مى‏یابند كه الطاف الهى شامل حالشان شده باشد .