[ 90 ] و من خطبة له ع و تشتمل على قدم الخالق و عظم مخلوقاته و یختمها بالوعظ

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلْمَعْرُوفِ مِنْ غَیْرِ رُؤْیَةٍ وَ اَلْخَالِقِ مِنْ غَیْرِ رَوِیَّةٍ اَلَّذِی لَمْ یَزَلْ قَائِماً دَائِماً إِذْ لاَ سَمَاءٌ ذَاتُ أَبْرَاجٍ وَ لاَ حُجُبٌ ذَاتُ إِرْتَاجٍ وَ لاَ لَیْلٌ دَاجٍ وَ لاَ بَحْرٌ سَاجٍ وَ لاَ جَبَلٌ ذُو فِجَاجٍ وَ لاَ فَجٌّ ذُو اِعْوِجَاجٍ وَ لاَ أَرْضٌ ذَاتُ مِهَادٍ وَ لاَ خَلْقٌ ذُو اِعْتِمَادٍ ذَلِكَ مُبْتَدِعُ اَلْخَلْقِ وَ وَارِثُهُ وَ إِلَهُ اَلْخَلْقِ وَ رَازِقُهُ وَ اَلشَّمْسُ وَ اَلْقَمَرُ دَائِبَانِ فِی مَرْضَاتِهِ یُبْلِیَانِ كُلَّ جَدِیدٍ وَ یُقَرِّبَانِ كُلَّ بَعِیدٍ قَسَمَ أَرْزَاقَهُمْ وَ أَحْصَى آثَارَهُمْ وَ أَعْمَالَهُمْ وَ عَدَدَ أَنْفُسِهِمْ وَ خَائِنَةَ أَعْیُنِهِمْ وَ مَا تُخْفِی صُدُورُهُمْ مِنَ اَلضَّمِیرِ وَ مُسْتَقَرَّهُمْ وَ مُسْتَوْدَعَهُمْ مِنَ اَلْأَرْحَامِ وَ اَلظُّهُورِ إِلَى أَنْ تَتَنَاهَى بِهِمُ اَلْغَایَاتُ هُوَ اَلَّذِی اِشْتَدَّتْ نِقْمَتُهُ عَلَى أَعْدَائِهِ فِی سَعَةِ رَحْمَتِهِ وَ اِتَّسَعَتْ رَحْمَتُهُ لِأَوْلِیَائِهِ فِی شِدَّةِ نِقْمَتِهِ قَاهِرُ مَنْ عَازَّهُ وَ مُدَمِّرُ مَنْ شَاقَّهُ وَ مُذِلُّ مَنْ نَاوَاهُ وَ غَالِبُ مَنْ عَادَاهُ مَنْ تَوَكَّلَ عَلَیْهِ كَفَاهُ وَ مَنْ سَأَلَهُ أَعْطَاهُ وَ مَنْ أَقْرَضَهُ قَضَاهُ وَ مَنْ شَكَرَهُ جَزَاهُ عِبَادَ اَللَّهِ زِنُوا أَنْفُسَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُوزَنُوا وَ حَاسِبُوهَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تُحَاسَبُوا وَ تَنَفَّسُوا قَبْلَ ضِیقِ اَلْخِنَاقِ وَ اِنْقَادُوا قَبْلَ عُنْفِ اَلسِّیَاقِ وَ اِعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ لَمْ یُعَنْ عَلَى نَفْسِهِ حَتَّى یَكُونَ لَهُ مِنْهَا وَاعِظٌ وَ زَاجِرٌ لَمْ یَكُنْ لَهُ مِنْ غَیْرِهَا لاَ زَاجِرٌ وَ لاَ وَاعِظٌ

[ 181 ]

89 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

سپاس و ستایش خداوندى را كه مى‏شناسندش بى‏آنكه دیده باشندش .

خداوندى كه آفریننده است بى‏آنكه اندیشه و فكرى به كار دارد . خداوندى كه پیوسته باقى و برقرار است و همیشه بوده است ، آنگاه كه نه از آسمان و برجهایش اثرى بود و نه از حجابهاى عظیم و ناگستردنى‏اش نشانى ، نه از شب تاریك و نه از دریاى آرام و نه از كوه‏ها با دره‏هاى گشاده و نه از دره‏هاى دراز پیچاپیچ و نه از زمین گسترده و نه از موجودى صاحب اراده و توان بر روى آن .

او آفریننده جهان است و وارث آن . چون جهان از میان برود باقى خواهد بود .

خداوند آفریدگان و روزى‏دهنده آنان ، خداوند خورشید و ماه ، كه به میل و اراده او از پى هم روان‏اند . هر تازه‏اى را كهنه سازند و هر دورى را نزدیك گردانند . روزى بندگان خود را میانشان تقسیم نموده و آثار و اعمالشان را حساب كرده و شمار نفسهایشان را مى‏داند و از نگاههاى دزدیده‏شان آگاه است و هر راز را ، كه در سینه نهفته‏اند ،

مى‏داند . از آن هنگام ، كه در زهدان مادران و پشت پدران جاى داشته‏اند تا زمانى كه زندگانیشان به پایان آید ، باخبر است .

اوست خداوندى كه خشم و انتقامش بر دشمنانش سخت است ، در عین گستردگى رحمتش و ، رحمتش در حق دوستانش گسترده است ، در عین خشم و انتقامش . مقهور كننده است ، هر كه را كه خیال چیرگى بر او را در سر پزد و سرنگون كننده است ، هر كه را با او به منازعه برخیزد . خوار و زبون مى‏كند آن را كه دم مخالفت زند و مغلوب مى‏سازد كسى را كه با او دشمنى ورزد . هر كه را بر او توكل كند ، كفایت نماید و هر كه را كه از او چیزى خواهد ، عطا كند و هر كه بدو وامى دهد ، ادایش كند و هر كه شكر و سپاس گوید ، جزایش دهد .

اى بندگان خدا ، خود را بسنجید ، پیش از آنكه شما را بسنجند و از خود حساب بكشید ،

پیش از آنكه از شما حساب كشند و نفس بر آورید ، پیش از آنكه گلویتان را بفشارند .

سر فرودآورید ، پیش از آنكه بزور به سر فرودآوردن وادارندتان . هركس كه خود ، خویشتن را از زشتیها باز ندارد و اندرز ندهد براى او باز دارنده و اندرزدهنده‏اى نخواهد بود .


[ 89 ] و من خطبة له ع فی الرسول الأعظم صلى

اللّه علیه و آله و بلاغ الإمام عنه أَرْسَلَهُ عَلَى حِینِ فَتْرَةٍ مِنَ اَلرُّسُلِ وَ طُولِ هَجْعَةٍ مِنَ اَلْأُمَمِ وَ اِعْتِزَامٍ مِنَ اَلْفِتَنِ وَ اِنْتِشَارٍ مِنَ اَلْأُمُورِ وَ تَلَظٍّ مِنَ اَلْحُرُوبِ وَ اَلدُّنْیَا كَاسِفَةُ اَلنُّورِ ظَاهِرَةُ اَلْغُرُورِ عَلَى حِینِ اِصْفِرَارٍ مِنْ وَرَقِهَا وَ إِیَاسٍ مِنْ ثَمَرِهَا وَ اِغْوِرَارٍ مِنْ مَائِهَا قَدْ دَرَسَتْ مَنَارُ اَلْهُدَى وَ ظَهَرَتْ أَعْلاَمُ اَلرَّدَى فَهِیَ مُتَجَهِّمَةٌ لِأَهْلِهَا عَابِسَةٌ فِی وَجْهِ طَالِبِهَا ثَمَرُهَا اَلْفِتْنَةُ وَ طَعَامُهَا اَلْجِیفَةُ وَ شِعَارُهَا اَلْخَوْفُ وَ دِثَارُهَا اَلسَّیْفُ فَاعْتَبِرُوا عِبَادَ اَللَّهِ وَ اُذْكُرُوا تِیكَ اَلَّتِی آبَاؤُكُمْ وَ إِخْوَانُكُمْ بِهَا مُرْتَهَنُونَ وَ عَلَیْهَا مُحَاسَبُونَ وَ لَعَمْرِی مَا تَقَادَمَتْ بِكُمْ وَ لاَ بِهِمُ اَلْعُهُودُ وَ لاَ خَلَتْ فِیمَا بَیْنَكُمْ وَ بَیْنَهُمُ اَلْأَحْقَابُ وَ اَلْقُرُونُ وَ مَا أَنْتُمُ اَلْیَوْمَ مِنْ یَوْمَ كُنْتُمْ فِی أَصْلاَبِهِمْ بِبَعِیدٍ وَ اَللَّهِ مَا أَسْمَعَكُمُ اَلرَّسُولُ شَیْئاً إِلاَّ وَ هَا أَنَا ذَا مُسْمِعُكُمُوهُ وَ مَا أَسْمَاعُكُمُ اَلْیَوْمَ بِدُونِ أَسْمَاعِكُمْ بِالْأَمْسِ وَ لاَ شُقَّتْ لَهُمُ اَلْأَبْصَارُ وَ لاَ جُعِلَتْ لَهُمُ اَلْأَفْئِدَةُ فِی ذَلِكَ اَلزَّمَانِ إِلاَّ وَ قَدْ أُعْطِیتُمْ مِثْلَهَا فِی هَذَا اَلزَّمَانِ وَ وَ اَللَّهِ مَا بُصِّرْتُمْ بَعْدَهُمْ شَیْئاً جَهِلُوهُ وَ لاَ أُصْفِیتُمْ بِهِ وَ حُرِمُوهُ وَ لَقَدْ نَزَلَتْ بِكُمُ اَلْبَلِیَّةُ جَائِلاً خِطَامُهَا رِخْواً بِطَانُهَا فَلاَ یَغُرَّنَّكُمْ مَا أَصْبَحَ فِیهِ أَهْلُ اَلْغُرُورِ فَإِنَّمَا هُوَ ظِلٌّ مَمْدُودٌ إِلَى أَجَلٍ مَعْدُودٍ


[ 179 ]

88 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

او را هنگامى به رسالت فرستاد كه در جهان رسولانى نبودند . زمانى دراز بود كه مردم به خواب رفته بودند . فتنه‏ها سربرداشته و كارها نابسامان بود . آتش جنگها شعله مى‏كشید ، روشنایى از جهان رخت بربسته و فریب و نادرستى آشكار گردیده بود . جهان به باغى مى‏مانست كه برگ درختانش به زردى گراییده بود و كس از آن امید ثمره‏اى نداشت . آبش فروكش كرده بود . پرچمهاى هدایت كهنه و فرسوده گشته و رایات ضلالت پدیدار شده بود . دنیا در آن روزگاران بر مردمش چهره دژم كرده بود و بر خواستاران خود ترشروى گشته بود . میوه‏اش فتنه بود و طعامش مردار . در درون وحشت نهفته داشت و از برون شمشیر ستم آخته .

اى بندگان خدا ، عبرت بگیرید و به یاد آورید كارهاى گناه‏آلود پدرانتان و برادرانتان را كه اكنون در گرو آنها هستند و به حساب آن گرفتارند . به جان خودم سوگند ، كه هنوز میان شما و ایشان روزگار كهن نشده و سالها و قرنها نگذشته است و شما از آن زمانها كه در اصلاب پدرانتان بوده‏اید دور نگشته‏اید ، به خدا سوگند آنچه را كه پیامبر به گوشتان رسانید من امروز به گوشتان مى‏رسانم و گوشهاى شما ضعیف‏تر از گوشهاى آنها نیست . همان دیده‏ها و دلها كه دیروز آنان را داده بودند ،

امروز شما را داده‏اند . به خدا سوگند بعد از آنها چیزى را به شما ننموده‏اند كه آنها نمى‏دانستند و شما را به موهبتى برنگزیدند كه آنان را از آن محروم داشته باشند .

بلاها بر سرتان تاختن آورد همانند ستورى كه مهارش آزاد باشد و تنگش سست .

زندگى فریب خوردگان باعث فریبتان نشود ، زیرا زندگى آنان چونان سایه‏اى است بر زمین افتاده تا زمانى معین .



[ 88 ] و من خطبة له ع و فیها بیان للأسباب التی تهلك الناس

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اَللَّهَ لَمْ یَقْصِمْ جَبَّارِی دَهْرٍ قَطُّ إِلاَّ بَعْدَ تَمْهِیلٍ وَ رَخَاءٍ وَ لَمْ یَجْبُرْ عَظْمَ أَحَدٍ مِنَ اَلْأُمَمِ إِلاَّ بَعْدَ أَزْلٍ وَ بَلاَءٍ وَ فِی دُونِ مَا اِسْتَقْبَلْتُمْ مِنْ عَتْبٍ وَ مَا اِسْتَدْبَرْتُمْ مِنْ خَطْبٍ مُعْتَبَرٌ وَ مَا كُلُّ ذِی قَلْبٍ بِلَبِیبٍ وَ لاَ كُلُّ ذِی سَمْعٍ بِسَمِیعٍ وَ لاَ كُلُّ نَاظِرٍ بِبَصِیرٍ فَیَا عَجَباً وَ مَا لِیَ لاَ أَعْجَبُ مِنْ خَطَإِ هَذِهِ اَلْفِرَقِ عَلَى اِخْتِلاَفِ حُجَجِهَا فِی دِینِهَا لاَ یَقْتَصُّونَ أَثَرَ نَبِیٍّ وَ لاَ یَقْتَدُونَ بِعَمَلِ وَصِیٍّ وَ لاَ یُؤْمِنُونَ بِغَیْبٍ وَ لاَ یَعِفُّونَ عَنْ عَیْبٍ یَعْمَلُونَ فِی اَلشُّبُهَاتِ وَ یَسِیرُونَ فِی اَلشَّهَوَاتِ اَلْمَعْرُوفُ فِیهِمْ مَا عَرَفُوا وَ اَلْمُنْكَرُ عِنْدَهُمْ مَا أَنْكَرُوا مَفْزَعُهُمْ فِی اَلْمُعْضِلاَتِ إِلَى أَنْفُسِهِمْ وَ تَعْوِیلُهُمْ فِی اَلْمُهِمَّاتِ عَلَى آرَائِهِمْ كَأَنَّ كُلَّ اِمْرِئٍ مِنْهُمْ إِمَامُ نَفْسِهِ قَدْ أَخَذَ مِنْهَا فِیمَا یَرَى بِعُرًى ثِقَاتٍ وَ أَسْبَابٍ مُحْكَمَاتٍ


87 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

اما بعد . خداوند سبحان ، جباران روزگار را در هم نشكست ، مگر آنگاه كه مهلتشان داد كه روزگارى در آسایش و شادخوارى بگذرانند . و استخوان شكسته هیچ ملتى را نبست مگر بعد از بلاها و سختیهایى كه به آنها رسید . در آن دشواریها كه به آنها روى نهاده‏اید و آن رنجها و بلاها كه از آنها پشت گردانیده‏اید شما را پند و عبرت است . نه هر كه دلى در سینه دارد خردمند است و نه هر كه گوشى براى شنیدن دارد شنوا است و نه هر كه چشمى براى دیدن دارد بیناست . در شگفتم ، و چرا در شگفت نباشم از خطاهاى این فرقه‏هاى گوناگون كه هر یك را هم در دین خود حجّت و دلیلى دیگر است .

از هیچ پیامبرى پیروى نمى‏كنند و به هیچ وصى پیامبرى اقتدا نمى‏نمایند و به غیب ایمان ندارند و از عیب نمى‏پرهیزند . اعمالشان شهبت‏آمیز است و در طریق امیال و هواهاى نفسانى خود گام مى‏زنند . هر چه را كه خود پسندند نیكش دارند و هر چه را كه ناخوش دارند منكر شمارند .

در مشكلات به افكار و اندیشه‏هاى خود پناه مى‏برند و در مبهمات به آراى خود تكیه دارند . هر یك از آنها گویى كه خود پیشواى خود است و چنان پندارد كه خود محكم‏ترین دستگیره‏ها و استوارترین وسیله‏هاست .



[ 87 ] و من خطبة له ع و هی فی بیان صفات المتقین و صفات الفساق و التنبیه إلى مكان العترة الطیبة و الظن الخاطئ لبعض الناس

عِبَادَ اَللَّهِ إِنَّ مِنْ أَحَبِّ عِبَادِ اَللَّهِ إِلَیْهِ عَبْداً أَعَانَهُ اَللَّهُ عَلَى نَفْسِهِ فَاسْتَشْعَرَ اَلْحُزْنَ وَ تَجَلْبَبَ اَلْخَوْفَ فَزَهَرَ مِصْبَاحُ اَلْهُدَى فِی قَلْبِهِ وَ أَعَدَّ اَلْقِرَى لِیَوْمِهِ اَلنَّازِلِ بِهِ فَقَرَّبَ عَلَى نَفْسِهِ اَلْبَعِیدَ وَ هَوَّنَ اَلشَّدِیدَ نَظَرَ فَأَبْصَرَ وَ ذَكَرَ فَاسْتَكْثَرَ وَ اِرْتَوَى مِنْ عَذْبٍ فُرَاتٍ سُهِّلَتْ لَهُ مَوَارِدُهُ فَشَرِبَ نَهَلاً وَ سَلَكَ سَبِیلاً جَدَداً قَدْ خَلَعَ سَرَابِیلَ اَلشَّهَوَاتِ وَ تَخَلَّى مِنَ اَلْهُمُومِ إِلاَّ هَمّاً وَاحِداً اِنْفَرَدَ بِهِ فَخَرَجَ مِنْ صِفَةِ اَلْعَمَى وَ مُشَارَكَةِ أَهْلِ اَلْهَوَى وَ صَارَ مِنْ مَفَاتِیحِ أَبْوَابِ اَلْهُدَى وَ مَغَالِیقِ أَبْوَابِ اَلرَّدَى قَدْ أَبْصَرَ طَرِیقَهُ وَ سَلَكَ سَبِیلَهُ وَ عَرَفَ مَنَارَهُ وَ قَطَعَ غِمَارَهُ وَ اِسْتَمْسَكَ مِنَ اَلْعُرَى بِأَوْثَقِهَا وَ مِنَ اَلْحِبَالِ بِأَمْتَنِهَا فَهُوَ مِنَ اَلْیَقِینِ عَلَى مِثْلِ ضَوْءِ اَلشَّمْسِ قَدْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ فِی أَرْفَعِ اَلْأُمُورِ مِنْ إِصْدَارِ كُلِّ وَارِدٍ عَلَیْهِ وَ تَصْیِیرِ كُلِّ فَرْعٍ إِلَى أَصْلِهِ مِصْبَاحُ ظُلُمَاتٍ كَشَّافُ عَشَوَاتٍ مِفْتَاحُ مُبْهَمَاتٍ دَفَّاعُ مُعْضِلاَتٍ دَلِیلُ فَلَوَاتٍ یَقُولُ فَیُفْهِمُ وَ یَسْكُتُ فَیَسْلَمُ قَدْ أَخْلَصَ لِلَّهِ فَاسْتَخْلَصَهُ فَهُوَ مِنْ مَعَادِنِ دِینِهِ وَ أَوْتَادِ أَرْضِهِ قَدْ أَلْزَمَ نَفْسَهُ اَلْعَدْلَ فَكَانَ أَوَّلَ عَدْلِهِ نَفْیُ اَلْهَوَى عَنْ نَفْسِهِ یَصِفُ اَلْحَقَّ وَ یَعْمَلُ بِهِ لاَ یَدَعُ لِلْخَیْرِ غَایَةً إِلاَّ أَمَّهَا وَ لاَ مَظِنَّةً إِلاَّ قَصَدَهَا قَدْ أَمْكَنَ اَلْكِتَابَ مِنْ زِمَامِهِ فَهُوَ قَائِدُهُ وَ إِمَامُهُ یَحُلُّ حَیْثُ حَلَّ ثَقَلُهُ وَ یَنْزِلُ حَیْثُ كَانَ مَنْزِلُهُ صفات الفساق وَ آخَرُ قَدْ تَسَمَّى عَالِماً وَ لَیْسَ بِهِ فَاقْتَبَسَ جَهَائِلَ مِنْ جُهَّالٍ وَ أَضَالِیلَ مِنْ ضُلاَّلٍ وَ نَصَبَ لِلنَّاسِ أَشْرَاكاً مِنْ حَبَائِلِ غُرُورٍ وَ قَوْلِ زُورٍ قَدْ حَمَلَ اَلْكِتَابَ عَلَى آرَائِهِ وَ عَطَفَ اَلْحَقَّ عَلَى أَهْوَائِهِ یُؤْمِنُ اَلنَّاسَ مِنَ اَلْعَظَائِمِ وَ یُهَوِّنُ كَبِیرَ اَلْجَرَائِمِ یَقُولُ أَقِفُ عِنْدَ اَلشُّبُهَاتِ وَ فِیهَا وَقَعَ وَ یَقُولُ أَعْتَزِلُ اَلْبِدَعَ وَ بَیْنَهَا اِضْطَجَعَ فَالصُّورَةُ صُورَةُ إِنْسَانٍ وَ اَلْقَلْبُ قَلْبُ حَیَوَانٍ لاَ یَعْرِفُ بَابَ اَلْهُدَى فَیَتَّبِعَهُ وَ لاَ بَابَ اَلْعَمَى فَیَصُدَّ عَنْهُ وَ ذَلِكَ مَیِّتُ اَلْأَحْیَاءِ عترة النبی فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ وَ أَنَّى تُؤْفَكُونَ وَ اَلْأَعْلاَمُ قَائِمَةٌ وَ اَلْآیَاتُ وَاضِحَةٌ وَ اَلْمَنَارُ مَنْصُوبَةٌ فَأَیْنَ یُتَاهُ بِكُمْ وَ كَیْفَ تَعْمَهُونَ وَ بَیْنَكُمْ عِتْرَةُ نَبِیِّكُمْ وَ هُمْ أَزِمَّةُ اَلْحَقِّ وَ أَعْلاَمُ اَلدِّینِ وَ أَلْسِنَةُ اَلصِّدْقِ فَأَنْزِلُوهُمْ بِأَحْسَنِ مَنَازِلِ اَلْقُرْآنِ وَ رِدُوهُمْ وُرُودَ اَلْهِیمِ اَلْعِطَاشِ أَیُّهَا اَلنَّاسُ خُذُوهَا عَنْ خَاتَمِ اَلنَّبِیِّینَ ص إِنَّهُ یَمُوتُ مَنْ مَاتَ مِنَّا وَ لَیْسَ بِمَیِّتٍ وَ یَبْلَى مَنْ بَلِیَ مِنَّا وَ لَیْسَ بِبَالٍ فَلاَ تَقُولُوا بِمَا لاَ تَعْرِفُونَ فَإِنَّ أَكْثَرَ اَلْحَقِّ فِیمَا تُنْكِرُونَ وَ اِعْذِرُوا مَنْ لاَ حُجَّةَ لَكُمْ عَلَیْهِ وَ هُوَ أَنَا أَ لَمْ أَعْمَلْ فِیكُمْ بِالثَّقَلِ اَلْأَكْبَرِ وَ أَتْرُكْ فِیكُمُ اَلثَّقَلَ اَلْأَصْغَرَ قَدْ رَكَزْتُ فِیكُمْ رَایَةَ اَلْإِیمَانِ وَ وَقَفْتُكُمْ عَلَى حُدُودِ اَلْحَلاَلِ وَ اَلْحَرَامِ وَ أَلْبَسْتُكُمُ اَلْعَافِیَةَ مِنْ عَدْلِی وَ فَرَشْتُكُمُ اَلْمَعْرُوفَ مِنْ قَوْلِی وَ فِعْلِی وَ أَرَیْتُكُمْ كَرَائِمَ اَلْأَخْلاَقِ مِنْ نَفْسِی فَلاَ تَسْتَعْمِلُوا اَلرَّأْیَ فِیمَا لاَ یُدْرِكُ قَعْرَهُ اَلْبَصَرُ وَ لاَ تَتَغَلْغَلُ إِلَیْهِ اَلْفِكَرُ ظن خاطئ و منها حَتَّى یَظُنَّ اَلظَّانُّ أَنَّ اَلدُّنْیَا مَعْقُولَةٌ عَلَى بَنِی أُمَیَّةَ تَمْنَحُهُمْ دَرَّهَا وَ تُورِدُهُمْ صَفْوَهَا وَ لاَ یُرْفَعُ عَنْ هَذِهِ اَلْأُمَّةِ سَوْطُهَا وَ لاَ سَیْفُهَا وَ كَذَبَ اَلظَّانُّ لِذَلِكَ بَلْ هِیَ مَجَّةٌ مِنْ لَذِیذِ اَلْعَیْشِ یَتَطَعَّمُونَهَا بُرْهَةً ثُمَّ یَلْفِظُونَهَا جُمْلَةً


86 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

اى بندگان خدا ، محبوب‏ترین بندگان خدا در نزد او بنده‏اى است ، كه خدایش در مبارزه با نفس یارى دهد . پس اندوه را جامه ، زیرین خود سازد و خوف را پوشش رویین . چراغ هدایت در دلش افروخته است و براى روز مرگ خود توشه‏اى مهیا

[ 173 ]

كرده ، مرگى را كه دیگران دورش مى‏پندارند ، نزدیكش انگاشته . تن به سختیها سپرده .

نگریسته و نیكو نگریسته ، خدا را یاد كرده و فراوان یاد كرده . از آبى گوارا كه راه آبشخورش سهل و آسان بوده ، سیراب گشته و با همان جرعه نخستین تشنگیش فرو نشسته است . راه هموار زیر پاى كوفته را در پیش گرفته است . جامه‏هاى شهوت و هوس از تن به در كرده و از هر غمى [ و همّى ] دل را بپرداخته جز غم دین . از زمره‏اى كه به كوردلى موصوف بوده‏اند خود را به یك سو كشیده و از مشاركت اهل هوا و هوس دورى جسته است . كلید درهاى هدایت گردید و قفل درهاى هلاكت و ضلالت . راه خود را بشناخت و در آن قدم نهاد و نشانه‏هاى راه را بشناخت و از گردابهاى مهالك برست و به ساحل نجات رسید . به استوارترین دستگیره‏ها و محكمترین ریسمانها چنگ زد .

به مرحله‏اى از یقین رسید كه چهره یقین را ، كه چون آفتاب تابان بود ، مشاهده كرد . خود را وقف برترین كارها ، یعنى فرمان خداوند ، ساخت تا هر وظیفه كه بر عهده اوست ، به انجام رساند و هر فرعى را به اصلش بازگرداند .

چراغ تاریكیهاست و روشن كننده راه ظلمت زدگان است و كلید هر كار فروبسته‏اى است و دفع هر معضلى . راهنماى گمشدگان است در بیابانهاى پهناور نادانى . اگر سخن گوید ، مى‏فهماند و اگر خاموشى گزیند از آن روست كه خواهد از شر بدان در امان ماند . از روى اخلاص عبادت كند ، خدا نیز او را خاص خود گرداند .

او یكى از معادن دین و كوههاى زمین است . خود را ملزم ساخته ، كه به عدالت رفتار كند و نخستین قدمش در این راه ، دور ساختن هواهاى نفسانى است از خود .

حق را مى‏شناسد و به كارش مى‏بندد و هیچ كار نیكى را رها نمى‏كند تا آهنگ آن كند و هر چیز را ، كه در آن فایدتى پندارد ، قصد آن نماید . عنان اختیار خود به كتاب خدا سپرده ، پس كتاب خدا به منزله رهبر قافله اوست ، كه هر جا بار افكند ، او نیز بار افكند و هر جا منزل كند ، او نیز منزل كند .

از میان بندگان ، دیگرى است كه خود را دانشمند نامد و از دانش در او نشانى نیست . مشتى افكار جاهلانه از جاهلان و گمراهیهایى از گمراهان فرا گرفته ، بر سر راه مردم دامهاى فریب گسترده و سخنان باطل گوید و كتاب خدا را به رأى خود تفسیر

[ 175 ]

كند و حقیقت را به مقتضاى هواى خویش به این سو و آن سو متمایل سازد . مردم را از خوف و خطر قیامت ایمن گرداند و گناهان بزرگ را خوار مایه جلوه دهد . مى‏گوید :

چون امر شبهه ناكى پیش آید ، توقف كنم ، ولى ، خود در آن مى‏افتد . مى‏گوید : از بدعتها كناره مى‏جویم و ، خود همواره با بدعتها دمساز است .

صورتش صورت انسان است و دلش دل حیوان . درگاه هدایت را نمى‏شناسد ،

كه بدان روى نهد ، آستان كورى و جهالت را نمى‏داند ، كه از آن رخ برتابد .

مرده‏اى است در میان زندگان . پس به كجا مى‏روید ؟ و كى بازگردانده شوید .

دلیلها برپاست و نشانه‏ها آشكار است و علامتها را نصب كرده‏اند . این گمراهى و حیرانى تا چند ؟ و حال آنكه ، خاندان پیامبرتان كه زمامداران حق‏اند و اعلام دین و زبان راستین ، در میان شما هستند . آنان را حرمت دارید ، همانگونه ، كه قرآن را حرمت باید داشت و چون تشنه كامان كه به آب مى‏رسند از سرچشمه فیض ایشان سیراب شوید .

اى مردم ، این سخن از پیامبرتان ( صلى اللّه علیه و آله ) فراگیرید ، كه فرماید : به ظاهر مرده است از ما آنكه مى‏میرد ، ولى در حقیقت نمرده است و ، بظاهر پوسیده شود از ما آنكه پوسیده شود و بواقع پوسیده نشده است . چیزى را كه نمى‏دانید مگویید . زیرا بیشترین حق ، آن چیزهایى است كه انكارش مى‏كنید . و معذور دارید كسى را یعنى مرا كه شما را بر او حجت و دلیلى نیست . آیا من در میان شما به « ثقل اكبر » [ یعنى قرآن ] عمل ننموده‏ام ؟ آیا « ثقل اصغر » [ یعنى عترت ] را در میان شما نگذاشتم ؟ رایت عدالت را در میان شما برافراشتم و بر حدود حلال و حرام آگاهتان كردم و از عدالت خویش جامه عافیت بر تنتان پوشاندم و معروف را با گفتار و كردارم ، در میان شما ، گسترش دادم و اخلاق كریمه را با رفتار و منش خود به شما نشان دادم . و در چیزى كه بصیرت به ژرفاى آن نمى‏رسد و فكر و اندیشه را بدان راه نیست ، رأى خود ابراز ندارید .

[ 177 ]

و هم از این خطبه پندارنده‏اى مى‏پندارد ، كه دنیا چون اشترى است زانوبسته ، كه رام بنى امیه است ،

سود خود را به آنان مى‏دهد ، یا چشمه‏اى است زلال كه صافش را به كام آنان مى‏ریزد .

و هرگز تازیانه و شمشیرشان از سر این امت برداشته نشود . این پندارى دروغ است .

انگشتى عسل است كه بر دهان آنها نهاده ، اندكى كامشان را شیرین سازد و سپس همه‏اش را تف مى‏كنند .


[ 86 ] و من خطبة له ع و فیها بیان صفات الحق جل جلاله ثم عظة الناس بالتقوى و المشورة

قَدْ عَلِمَ اَلسَّرَائِرَ وَ خَبَرَ اَلضَّمَائِرَ لَهُ اَلْإِحَاطَةُ بِكُلِّ شَیْ‏ءٍ وَ اَلْغَلَبَةُ لِكُلِّ شَیْ‏ءٍ وَ اَلْقُوَّةُ عَلَى كُلِّ شَیْ‏ءٍ عظة الناس فَلْیَعْمَلِ اَلْعَامِلُ مِنْكُمْ فِی أَیَّامِ مَهَلِهِ قَبْلَ إِرْهَاقِ أَجَلِهِ وَ فِی فَرَاغِهِ قَبْلَ أَوَانِ شُغُلِهِ وَ فِی مُتَنَفَّسِهِ قَبْلَ أَنْ یُؤْخَذَ بِكَظَمِهِ وَ لْیُمَهِّدْ لِنَفْسِهِ وَ قَدَمِهِ وَ لْیَتَزَوَّدْ مِنْ دَارِ ظَعْنِهِ لِدَارِ إِقَامَتِهِ فَاللَّهَ اَللَّهَ أَیُّهَا اَلنَّاسُ فِیمَا اِسْتَحْفَظَكُمْ مِنْ كِتَابِهِ وَ اِسْتَوْدَعَكُمْ مِنْ حُقُوقِهِ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَخْلُقْكُمْ عَبَثاً وَ لَمْ یَتْرُكْكُمْ سُدًى وَ لَمْ یَدَعْكُمْ فِی جَهَالَةٍ وَ لاَ عَمًى قَدْ سَمَّى آثَارَكُمْ وَ عَلِمَ أَعْمَالَكُمْ وَ كَتَبَ آجَالَكُمْ وَ أَنْزَلَ عَلَیْكُمُ اَلْكِتَابَ تِبْیاناً لِكُلِّ شَیْ‏ءٍ وَ عَمَّرَ فِیكُمْ نَبِیَّهُ أَزْمَاناً حَتَّى أَكْمَلَ لَهُ وَ لَكُمْ فِیمَا أَنْزَلَ مِنْ كِتَابِهِ دِینَهُ اَلَّذِی رَضِیَ لِنَفْسِهِ وَ أَنْهَى إِلَیْكُمْ عَلَى لِسَانِهِ مَحَابَّهُ مِنَ اَلْأَعْمَالِ وَ مَكَارِهَهُ وَ نَوَاهِیَهُ وَ أَوَامِرَهُ وَ أَلْقَى إِلَیْكُمُ اَلْمَعْذِرَةَ وَ اِتَّخَذَ عَلَیْكُمُ اَلْحُجَّةَ وَ قَدَّمَ إِلَیْكُمْ بِالْوَعِیدِ وَ أَنْذَرَكُمْ بَیْنَ یَدَیْ عَذابٍ شَدِیدٍ فَاسْتَدْرِكُوا بَقِیَّةَ أَیَّامِكُمْ وَ اِصْبِرُوا لَهَا أَنْفُسَكُمْ فَإِنَّهَا قَلِیلٌ فِی كَثِیرِ اَلْأَیَّامِ اَلَّتِی تَكُونُ مِنْكُمْ فِیهَا اَلْغَفْلَةُ وَ اَلتَّشَاغُلُ عَنِ اَلْمَوْعِظَةِ وَ لاَ تُرَخِّصُوا لِأَنْفُسِكُمْ فَتَذْهَبَ بِكُمُ اَلرُّخَصُ مَذَاهِبَ اَلظَّلَمَةِ وَ لاَ تُدَاهِنُوا فَیَهْجُمَ بِكُمُ اَلْإِدْهَانُ عَلَى اَلْمَعْصِیَةِ عِبَادَ اَللَّهِ إِنَّ أَنْصَحَ اَلنَّاسِ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُهُمْ لِرَبِّهِ وَ إِنَّ أَغَشَّهُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصَاهُمْ لِرَبِّهِ وَ اَلْمَغْبُونُ مَنْ غَبَنَ نَفْسَهُ وَ اَلْمَغْبُوطُ مَنْ سَلِمَ لَهُ دِینُهُ وَ اَلسَّعِیدُ مَنْ وُعِظَ بِغَیْرِهِ وَ اَلشَّقِیُّ مَنِ اِنْخَدَعَ لِهَوَاهُ وَ غُرُورِهِ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ یَسِیرَ اَلرِّیَاءِ شِرْكٌ وَ مُجَالَسَةَ أَهْلِ اَلْهَوَى مَنْسَاةٌ لِلْإِیمَانِ وَ مَحْضَرَةٌ لِلشَّیْطَانِ جَانِبُوا اَلْكَذِبَ فَإِنَّهُ مُجَانِبٌ لِلْإِیمَانِ اَلصَّادِقُ عَلَى شَفَا مَنْجَاةٍ وَ كَرَامَةٍ وَ اَلْكَاذِبُ عَلَى شَرَفِ مَهْوَاةٍ وَ مَهَانَةٍ وَ لاَ تَحَاسَدُوا فَإِنَّ اَلْحَسَدَ یَأْكُلُ اَلْإِیمَانَ كَمَا تَأْكُلُ اَلنَّارُ اَلْحَطَبَ وَ لاَ تَبَاغَضُوا فَإِنَّهَا اَلْحَالِقَةُ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَلْأَمَلَ یُسْهِی اَلْعَقْلَ وَ یُنْسِی اَلذِّكْرَ فَأَكْذِبُوا اَلْأَمَلَ فَإِنَّهُ غُرُورٌ وَ صَاحِبُهُ مَغْرُورٌ

85 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

به اسرار آگاه است و از رازهاى درون باخبر . بر هر چیز احاطه دارد و بر هر چیز غلبه دارد و بر هر كار تواناست .

بر هر یك از شماست ، كه براى خدا كارى كند ، در روزهایى كه فرصتى هست پیش از ناگهان فرا رسیدن اجلش و در زمان آسودگى ، پیش از گرفتار شدنش و به هنگامى كه نفس تواند كشید ، پیش از بند آمدن نفسش . و باید كه خویشتن مهیا دارد و جاى پاى استوار سازد و توشه‏اى برگیرد از آنجا ، كه سراى كوچیدن اوست براى سرایى ، كه جایگاه اقامت اوست .

پس اى مردم ، از خدا بترسید و آنسان كه شما را به حفظ كتاب خود فرمان داده در حفظ آن بكوشید و حقوقى را كه در میان شما به ودیعت نهاده رعایت كنید . زیرا خداوند سبحان ، شما را به عبث نیافریده و بیهدف وانگذاشته و در نادانى و نابینایى رها نساخته است . آنچه را باید به انجام رسانید معلوم كرده و به كردارتان آگاه است و مدت عمر شما معین كرده است . براى شما كتابى نازل كرده است كه بیان دارنده هر چیزى است . پیامبر خود را چندان در میان شما زیستن داد تا دین خود را براى او و براى شما بدان گونه كه در كتاب خود نازل كرده و خود مى‏پسندید ، به كمال رسانید و ، بر زبان او هر كارى را كه خوش مى‏داشت یا ناخوش و آنچه را كه باید كرد و نباید كرد ، به شما ابلاغ نمود . جاى عذرى برایتان باقى نگذاشت و حجت خود بر شما تمام كرد و وعید و تهدید خود بر شما عرضه داشت و شما را از عذاب سختى كه

[ 171 ]

در پیش روى شماست بترسانید . پس باقى مانده عمر را دریابید و نفسهاى خود را در این روزهاى بازپسین به شكیبایى وادارید . زیرا زمان ، زمان اندكى است ، در برابر روزهایى كه در غفلت گذرانیده‏اید و از موعظه اعراض كرده‏اید . به نفسهاى خود رخصت مدهید ، كه این رخصتها ، شما را به راههاى ستم‏پیشگان مى‏برند و با نفسهاى خود نرمش به خرج مدهید ، كه این نرمشها شما را به معصیت مى‏كشانند . اى بندگان خدا ، آن كسى كه نیكخواه‏ترین مردم است نسبت به خود فرمانبردارترین آنهاست از خداوند و آنكه به خود خیانت ورزد بیشتر از دیگران معصیت او كند و بیشتر از همه خود را فریب داده است .

فریب خورده كسى است كه خود را بفریبد . بر كسى باید رشك برد كه دینش سالم مانده باشد و خوشبخت كسى است كه از دیگران پند گیرد و شور بخت و شقى آن كه فریب هوا و غرور خود خورد .

بدانید كه ریاكارى هر چند اندك بود شرك است و همنشینى با اهل هوا و هوس ایمان را به فراموشى سپارد و چنان مجلسى ، مجلس شیطان است . از دروغ حذر كنید كه دروغ از ایمان دور است . راستگو بر آستانه نجات و كرامت است و دروغگو بر پرتگاه سرنگونى و خوارى . حسد مورزید كه حسد ایمان را مى‏خورد آنسان كه آتش ، هیزم را .

با یكدیگر دشمنى مكنید كه دشمنى هر خیر و بركتى را تباه مى‏كند . و خدا را از یاد مى‏برد . پس به آرزوها كه موجب سبكى عقل و فراموشى یاد خداست میدان مدهید كه این خود گونه‏اى فریب است و كسى كه چنان كند ، فریب خورده است .


[ 85 ] و من خطبة له ع و فیها صفات ثمان من صفات الجلال

وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِیكَ لَهُ اَلْأَوَّلُ لاَ شَیْ‏ءَ قَبْلَهُ وَ اَلْآخِرُ لاَ غَایَةَ لَهُ لاَ تَقَعُ اَلْأَوْهَامُ لَهُ عَلَى صِفَةٍ وَ لاَ تُعْقَدُ اَلْقُلُوبُ مِنْهُ عَلَى كَیْفِیَّةٍ وَ لاَ تَنَالُهُ اَلتَّجْزِئَةُ وَ اَلتَّبْعِیضُ وَ لاَ تُحِیطُ بِهِ اَلْأَبْصَارُ وَ اَلْقُلُوبُ و منها فَاتَّعِظُوا عِبَادَ اَللَّهِ بِالْعِبَرِ اَلنَّوَافِعِ وَ اِعْتَبِرُوا بِالْآیِ اَلسَّوَاطِعِ وَ اِزْدَجِرُوا بِالنُّذُرِ اَلْبَوَالِغِ وَ اِنْتَفِعُوا بِالذِّكْرِ وَ اَلْمَوَاعِظِ فَكَأَنْ قَدْ عَلِقَتْكُمْ مَخَالِبُ اَلْمَنِیَّةِ وَ اِنْقَطَعَتْ مِنْكُمْ عَلاَئِقُ اَلْأُمْنِیَّةِ وَ دَهِمَتْكُمْ مُفْظِعَاتُ اَلْأُمُورِ وَ اَلسِّیَاقَةُ إِلَى اَلْوِرْدُ اَلْمَوْرُودُ فَ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِیدٌ سَائِقٌ یَسُوقُهَا إِلَى مَحْشَرِهَا وَ شَاهِدٌ یَشْهَدُ عَلَیْهَا بِعَمَلِهَا و منها فی صفة الجنة دَرَجَاتٌ مُتَفَاضِلاَتٌ وَ مَنَازِلُ مُتَفَاوِتَاتٌ لاَ یَنْقَطِعُ نَعِیمُهَا وَ لاَ یَظْعَنُ مُقِیمُهَا وَ لاَ یَهْرَمُ خَالِدُهَا وَ لاَ یَبْأَسُ سَاكِنُهَا


84 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

شهادت مى‏دهم كه هیچ خدایى جز الله نیست و یكتاست و شریكى ندارد . اول است و هیچ چیز پیش از او نبوده است و آخر است بى‏آنكه او را پایانى باشد . اوهام ،

هیچیك از صفات او را درنیابند و دلها توصیف چگونگى او نتوانند . نه تجزیه‏پذیر است و نه تبعیض را در او راه است . دیدگان و دلها بر او احاطه نیابند .

و هم از این خطبه

اى بندگان خدا ، از عبرتهاى سودمند پند گیرید و از نشانه‏هاى روشن و آشكار عبرت پذیرید . از آنچه شما را ، با آن هشدارهاى بلیغ منع كرده‏اند ، خود را نگه دارید .

و از تذكّرها و موعظه‏ها بهره‏مند شوید . گویى ، چنگالهاى مرگ در شما آویخته است و رشته‏هاى آرزوهایتان گسیخته است ، سختیهایتان در میان گرفته و به آبشخورى ، كه پایان كار شماست ، روانه داشته است . و هركس را با او كسى است كه مى‏راندش و گواه اوست ، مى‏راندش به سوى محشر و شهادت مى‏دهد به اعمال او .

[ 169 ]

و هم از این خطبه [ در وصف بهشت ]

درجاتى است یكى برتر از دیگرى و منازلى است متفاوت و متمایز ، نعمتش بریده نشود و ساكنش را میل سفر به دیگر جاى نباشد . جاویدانان بهشتى پیر نمى‏شوند و ساكنانش ، گرفتار فقر و بدبختى نگردند .



[ 84 ] و من خطبة له ع فی ذكر عمرو بن العاص

عَجَباً لاِبْنِ اَلنَّابِغَةِ یَزْعُمُ لِأَهْلِ اَلشَّامِ أَنَّ فِیَّ دُعَابَةً وَ أَنِّی اِمْرُؤٌ تِلْعَابَةٌ أُعَافِسُ وَ أُمَارِسُ لَقَدْ قَالَ بَاطِلاً وَ نَطَقَ آثِماً أَمَا وَ شَرُّ اَلْقَوْلِ اَلْكَذِبُ إِنَّهُ لَیَقُولُ فَیَكْذِبُ وَ یَعِدُ فَیُخْلِفُ وَ یُسْأَلُ فَیَبْخَلُ وَ یَسْأَلُ فَیُلْحِفُ وَ یَخُونُ اَلْعَهْدَ وَ یَقْطَعُ اَلْإِلَّ فَإِذَا كَانَ عِنْدَ اَلْحَرْبِ فَأَیُّ زَاجِرٍ وَ آمِرٍ هُوَ مَا لَمْ تَأْخُذِ اَلسُّیُوفُ مَآخِذَهَا فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ كَانَ أَكْبَرُ أَكْبَرَ مَكِیدَتِهِ أَنْ یَمْنَحَ اَلْقَرْمَ سَبَّتَهُ أَمَا وَ اَللَّهِ إِنِّی لَیَمْنَعُنِی مِنَ اَللَّعِبِ ذِكْرُ اَلْمَوْتِ وَ إِنَّهُ لَیَمْنَعُهُ مِنْ قَوْلِ اَلْحَقِّ نِسْیَانُ اَلْآخِرَةِ إِنَّهُ لَمْ یُبَایِعْ مُعَاوِیَةَ حَتَّى شَرَطَ أَنْ یُؤْتِیَهُ أَتِیَّةً وَ یَرْضَخَ لَهُ عَلَى تَرْكِ اَلدِّینِ رَضِیخَةً


83 سخنى از آن حضرت ( ع ) درباره عمرو بن عاص

در شگفتم از پسر نابغه ( 1 ) . به شامیان مى‏گوید كه من بسیار مزاح مى‏كنم و مردى شوخ طبعم و اهل لعب و بازیچه‏ام . این سخنى است باطل و گناه‏آلود كه عمرو بر زبان آورده . بدانید ، كه بدترین گفتار دروغ است و او مى‏گوید و دروغ مى‏گوید . وعده مى‏دهد و خلاف مى‏كند ، اگر چیزى از او خواهند ، خسّت مى‏ورزد و اگر خود چیزى خواهد ، به اصرار و سوگند ، مى‏ستاند و اگر پیمانى بندد در آن خیانت كند و حق خویشاوندى به جاى نیاورد . چون جنگ فرا رسد ، به زبان ، بسى امر و نهى كند تا

[ 167 ]

خود را دلیر جلوه دهد ، و این تا زمانى است كه شمشیرها از نیام برنیامده و چون شمشیرها از نیام برآمد ، بزرگترین نیرنگ او این است كه عورت خود بگشاید .

به خدا سوگند ، یاد مرگ مرا از هر بازیچه و مزاحى باز مى‏دارد و از یاد بردن آخرت ، عمرو را نگذارد كه سخن حق بر زبان آورد . عمرو با معاویه بیعت نكرد ، مگر آنگاه كه معاویه شرط كرد كه در آتیه او را پاداشى دهد . آرى ، معاویه او را رشوتى اندك داد و عمرو در برابر آن از دین خویش دست كشید .