[ 100 ] و من خطبة له ع فی رسول

اللّه و أهل بیته اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلنَّاشِرِ فِی اَلْخَلْقِ فَضْلَهُ وَ اَلْبَاسِطِ فِیهِمْ بِالْجُودِ یَدَهُ نَحْمَدُهُ فِی جَمِیعِ أُمُورِهِ وَ نَسْتَعِینُهُ عَلَى رِعَایَةِ حُقُوقِهِ وَ نَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ غَیْرُهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ بِأَمْرِهِ صَادِعاً وَ بِذِكْرِهِ نَاطِقاً فَأَدَّى أَمِیناً وَ مَضَى رَشِیداً وَ خَلَّفَ فِینَا رَایَةَ اَلْحَقِّ مَنْ تَقَدَّمَهَا مَرَقَ وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا زَهَقَ وَ مَنْ لَزِمَهَا لَحِقَ دَلِیلُهَا مَكِیثُ اَلْكَلاَمِ بَطِی‏ءُ اَلْقِیَامِ سَرِیعٌ إِذَا قَامَ فَإِذَا أَنْتُمْ أَلَنْتُمْ لَهُ رِقَابَكُمْ وَ أَشَرْتُمْ إِلَیْهِ بِأَصَابِعِكُمْ جَاءَهُ اَلْمَوْتُ فَذَهَبَ بِهِ فَلَبِثْتُمْ بَعْدَهُ مَا شَاءَ اَللَّهُ حَتَّى یُطْلِعَ اَللَّهُ لَكُمْ مَنْ یَجْمَعُكُمْ وَ یَضُمُّ نَشْرَكُمْ فَلاَ تَطْمَعُوا فِی غَیْرِ مُقْبِلٍ وَ لاَ تَیْأَسُوا مِنْ مُدْبِرٍ فَإِنَّ اَلْمُدْبِرَ عَسَى أَنْ تَزِلَّ بِهِ إِحْدَى قَائِمَتَیْهِ وَ تَثْبُتَ اَلْأُخْرَى فَتَرْجِعَا حَتَّى تَثْبُتَا جَمِیعاً أَلاَ إِنَّ مَثَلَ آلِ مُحَمَّدٍ ص كَمَثَلِ نُجُومِ اَلسَّمَاءِ إِذَا خَوَى نَجْمٌ طَلَعَ نَجْمٌ فَكَأَنَّكُمْ قَدْ تَكَامَلَتْ مِنَ اَللَّهِ فِیكُمُ اَلصَّنَائِعُ وَ أَرَاكُمْ مَا كُنْتُمْ تَأْمُلُونَ

99 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

حمد و سپاس خداوندى را ، كه فضل و احسانش را در میان آفریدگان پراكنده است . و دست جود و سخا بر آنان گشاده . در هر كار كه كند سپاسگزارش هستیم و براى اداى حقوق او ، از او یارى مى‏جوییم . شهادت مى‏دهیم كه خدایى جز او نیست و محمد ( صلى اللّه علیه و آله ) بنده او و پیامبر اوست . او را به رسالت فرستاد تا به فرمان او باطل را درهم شكند و به یاد او زبان گشاید .

محمد ( ص ) وظیفه پیامبرى خویش ، در عین امانت ، ادا كرد و با رستگارى جهان را وداع گفت و پرچم حق را در میان ما نهاد . هر كه از آن پیشى جوید از دین به در رود و هر كه از آن واپس ماند ، تباه شود و هر كه همراه او گام بردارد همراه رستگارى باشد .

گیرنده و برنده آن پرچم با اندیشه و تأنّى سخن گوید و در انجام دادن كارها درنگ كند و چون برخیزد ، سریع ، به كار پردازد . در آن هنگام ، كه بر فرمان او گردن نهاده‏اید و او را به انگشت به یكدیگر نشان مى‏دهید ، مرگش در رسد و شما پس از او تا آنگاه كه مشیت خدا باشد ، بمانید . آنگاه خداوند كسى را كه پراكندگان را گرد آورد و به هم پیوندد ، بر شما آشكار سازد . پس در آنكه دست به كارى نمى‏زند ، طعن مزنید و از آنكه از شما روى در پوشیده ، نومید مشوید . اى بسا كه یك پاى در كار نبود و پاى دیگر بر جاى ثابت ماند و پس از چندى هر دو پاى درست شود و به كار افتد .

[ 223 ]

بدانید كه آل محمد ( ص ) همانند ستارگان آسمان‏اند . چون ستاره‏اى غروب كند ،

ستاره دیگر بردمد . گویى خداوند نیكیهاى خود را در حق شما به كمال رسانیده است و آنچه را كه در آرزویش مى‏بودید به شما نشان داده است .


[ 99 ] و من خطبة له ع فی التزهید من الدنیا

نَحْمَدُهُ عَلَى مَا كَانَ وَ نَسْتَعِینُهُ مِنْ أَمْرِنَا عَلَى مَا یَكُونُ وَ نَسْأَلُهُ اَلْمُعَافَاةَ فِی اَلْأَدْیَانِ كَمَا نَسْأَلُهُ اَلْمُعَافَاةَ فِی اَلْأَبْدَانِ عِبَادَ اَللَّهِ أُوصِیكُمْ بِالرَّفْضِ لِهَذِهِ اَلدُّنْیَا اَلتَّارِكَةِ لَكُمْ وَ إِنْ لَمْ تُحِبُّوا تَرْكَهَا وَ اَلْمُبْلِیَةِ لِأَجْسَامِكُمْ وَ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ تَجْدِیدَهَا فَإِنَّمَا مَثَلُكُمْ وَ مَثَلُهَا كَسَفْرٍ سَلَكُوا سَبِیلاً فَكَأَنَّهُمْ قَدْ قَطَعُوهُ وَ أَمُّوا عَلَماً فَكَأَنَّهُمْ قَدْ بَلَغُوهُ وَ كَمْ عَسَى اَلْمُجْرِی إِلَى اَلْغَایَةِ أَنْ یَجْرِیَ إِلَیْهَا حَتَّى یَبْلُغَهَا وَ مَا عَسَى أَنْ یَكُونَ بَقَاءُ مَنْ لَهُ یَوْمٌ لاَ یَعْدُوهُ وَ طَالِبٌ حَثِیثٌ مِنَ اَلْمَوْتِ یَحْدُوهُ وَ مُزْعِجٌ فِی اَلدُّنْیَا حَتَّى یُفَارِقَهَا رَغْماً فَلاَ تَنَافَسُوا فِی عِزِّ اَلدُّنْیَا وَ فَخْرِهَا وَ لاَ تَعْجَبُوا بِزِینَتِهَا وَ نَعِیمِهَا وَ لاَ تَجْزَعُوا مِنْ ضَرَّائِهَا وَ بُؤْسِهَا فَإِنَّ عِزَّهَا وَ فَخْرَهَا إِلَى اِنْقِطَاعٍ وَ إِنَّ زِینَتَهَا وَ نَعِیمَهَا إِلَى زَوَالٍ وَ ضَرَّاءَهَا وَ بُؤْسَهَا إِلَى نَفَادٍ وَ كُلُّ مُدَّةٍ فِیهَا إِلَى اِنْتِهَاءٍ وَ كُلُّ حَیٍّ فِیهَا إِلَى فَنَاءٍ أَ وَ لَیْسَ لَكُمْ فِی آثَارِ اَلْأَوَّلِینَ مُزْدَجَرٌ وَ فِی آبَائِكُمُ اَلْمَاضِینَ تَبْصِرَةٌ وَ مُعْتَبَرٌ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ أَ وَ لَمْ تَرَوْا إِلَى اَلْمَاضِینَ مِنْكُمْ لاَ یَرْجِعُونَ وَ إِلَى اَلْخَلَفِ اَلْبَاقِینَ لاَ یَبْقَوْنَ أَ وَ لَسْتُمْ تَرَوْنَ أَهْلَ اَلدُّنْیَا یُصْبِحُونَ وَ یُمْسُونَ عَلَى أَحْوَالٍ شَتَّى فَمَیِّتٌ یُبْكَى وَ آخَرُ یُعَزَّى وَ صَرِیعٌ مُبْتَلًى وَ عَائِدٌ یَعُودُ وَ آخَرُ بِنَفْسِهِ یَجُودُ وَ طَالِبٌ لِلدُّنْیَا وَ اَلْمَوْتُ یَطْلُبُهُ وَ غَافِلٌ وَ لَیْسَ بِمَغْفُولٍ عَنْهُ وَ عَلَى أَثَرِ اَلْمَاضِی مَا یَمْضِی اَلْبَاقِی أَلاَ فَاذْكُرُوا هَاذِمَ اَللَّذَّاتِ وَ مُنَغِّصَ اَلشَّهَوَاتِ وَ قَاطِعَ اَلْأُمْنِیَاتِ عِنْدَ اَلْمُسَاوَرَةِ لِلْأَعْمَالِ اَلْقَبِیحَةِ وَ اِسْتَعِینُوا اَللَّهَ عَلَى أَدَاءِ وَاجِبِ حَقِّهِ وَ مَا لاَ یُحْصَى مِنْ أَعْدَادِ نِعَمِهِ وَ إِحْسَانِهِ


[ 219 ]

98 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

حمد مى‏گوییم او را ، بر آنچه بوده است و از او یارى مى‏جوییم در كار خود ، براى آنچه خواهد بود . و از او مى‏خواهیم كه دین ما را به سلامت دارد ، همانگونه كه از او سلامت تنهایمان را مى‏طلبیم .

اى بندگان خدا ، شما را وصیت مى‏كنم كه این دنیا را ترك گویید ، كه دنیا شما را ترك خواهد گفت ، هر چند ، راضى به ترك او نباشید و جسمتان را كهنه مى‏كند ،

هرچند ، شما خواستار تازه بودن آن باشید . مثل شما و دنیا مثل مسافرانى است كه به راهى مى‏روند و تا به خود آیند ، بینند كه آن را پیموده‏اند . یا آهنگ رسیدن به نشانه و هدفى كنند و تا دیده بر مى‏كنند ، بینند كه به آن رسیده‏اند . اى بسا رونده‏اى كه مى‏تازد و شتابان مى‏تازد تا به پایان راه رسد .

به چه امید مى‏بندد ، كسى كه زندگیش به مثابه یك روز است و از آن در نمى‏گذرد .

و همواره كسى در قفاى او افتاده و او را به شتاب مى‏راند و نگذارد كه درنگ كند . تا اینكه از این جهانش بركند ، پس در عزّت و افتخار این جهان با یكدیگر رقابت مكنید و به زیورها و خواسته‏هاى آن بر خود مبالید و از سختیها و رنجهایش فغان و زارى سر مدهید ، زیرا عزت و افتخارش پایان‏پذیر است و زیور و خواسته‏اش روى در زوال دارد و سختیها و رنجهایش بر دوام نباشد ، هر مدتى در آن به پایان رسد و هر زنده‏اى بمیرد . اگر خردمندید ، چرا در آثار پیشینیان و آنچه بر نیاكانتان گذشته است نمى‏نگرید و عبرت نمى‏گیرید ؟ و باز نمى‏ایستد ؟

آیا نمى‏بینید كه رفتگان باز نمى‏گردند ؟ آیا نمى‏بینید كه بر جاى‏ماندگان را بقایى نیست ؟ آیا نمى‏بینید كه مردم دنیا ، شب را به روز مى‏آورند و روز را به شب مى‏رسانند و هر یك در حالى دیگر هستند ؟ یكى مرده‏اى است كه بر او مى‏گریند ،

یكى را در مرگ عزیزى تسلیت مى‏گویند ، یكى بیمارى است بر زمین افتاده و گرفتار ،

یكى به عیادت بیمارى مى‏رود یكى در حال جان دادن است و ، در همان حال ، مرگ در پى اوست ، و او خود در طلب دنیاست ، در عالم غفلت و ، حال آنكه ، مرگ از او

[ 221 ]

غافل نیست . آنسان كه گذشتگان گذشته‏اند ، بر جاى‏ماندگان هم خواهند گذشت .

هنگامى كه آهنگ كارى ناپسند مى‏كنید ، به یاد داشته باشید مرگ را كه ویرانگر خوشیهاست و تیره‏كننده شهوتهاست و قطع‏كننده رشته آرزوهاست . از خدایا یارى خواهید تا بتوانید حق واجب او را ادا كنید و شكر نعمتها و احسانهاى بیحسابش را به جاى آورید .



[ 98 ] و من كلام له ع یشیر فیه إلى ظلم بنی أمیة

وَ اَللَّهِ لاَ یَزَالُونَ حَتَّى لاَ یَدَعُوا لِلَّهِ مُحَرَّماً إِلاَّ اِسْتَحَلُّوهُ وَ لاَ عَقْداً إِلاَّ حَلُّوهُ وَ حَتَّى لاَ یَبْقَى بَیْتُ مَدَرٍ وَ لاَ وَبَرٍ إِلاَّ دَخَلَهُ ظُلْمُهُمْ وَ نَبَا بِهِ سُوءُ رَعْیِهِمْ وَ حَتَّى یَقُومَ اَلْبَاكِیَانِ یَبْكِیَانِ بَاكٍ یَبْكِی لِدِینِهِ وَ بَاكٍ یَبْكِی لِدُنْیَاهُ وَ حَتَّى تَكُونَ نُصْرَةُ أَحَدِكُمْ مِنْ أَحَدِهِمْ كَنُصْرَةِ اَلْعَبْدِ مِنْ سَیِّدِهِ إِذَا شَهِدَ أَطَاعَهُ وَ إِذَا غَابَ اِغْتَابَهُ وَ حَتَّى یَكُونَ أَعْظَمَكُمْ فِیهَا عَنَاءً أَحْسَنُكُمْ بِاللَّهِ ظَنّاً فَإِنْ أَتَاكُمُ اَللَّهُ بِعَافِیَةٍ فَاقْبَلُوا وَ إِنِ اُبْتُلِیتُمْ فَاصْبِرُوا فَإِنَّ اَلْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ

97 سخنى از آن حضرت ( ع )

به خدا سوگند ، بنى امیه ، همچنان بمانند تا هر چه را كه خدا حرام كرده است ،

حلال شمارند و هر پیمانى را بگسلند و هیچ خانه و خیمه‏اى نماند ، جز آنكه ،

ظلمشان در آن داخل گردد و تبهكاریشان در آن فرود آید . رفتار زشتشان مردم را از مساكنشان گریزان سازد و دو گروه بگریند : گروهى براى دینشان و گروهى براى دنیایشان . و بمانند تا آنگاه كه یارى یكى از شما ، یكى از آنان را ، همچون یارى بنده‏اى باشد خداوندش را ، كه چون ببیندش ، اطاعتش كند و چون غایب گردد ، زبان به بد او گشاید و تا آنگاه كه آنانكه حسن ظنشان به خدا بیشتر است رنج و محنتشان بیشتر گردد . اگر خداوند شما را از شرشان سلامت داد به سوى او روى آورید و اگر به بلایى گرفتار ساخت ، شكیبایى ورزید كه سرانجام نیك از آن پرهیزگاران است .


[ 97 ] و من خطبة له ع فی أصحابه و أصحاب رسول

اللّه أصحاب علی وَ لَئِنْ أَمْهَلَ اَلظَّالِمَ فَلَنْ یَفُوتَ أَخْذُهُ وَ هُوَ لَهُ بِالْمِرْصَادِ عَلَى مَجَازِ طَرِیقِهِ وَ بِمَوْضِعِ اَلشَّجَا مِنْ مَسَاغِ رِیقِهِ أَمَا وَ اَلَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَیَظْهَرَنَّ هَؤُلاَءِ اَلْقَوْمُ عَلَیْكُمْ لَیْسَ لِأَنَّهُمْ أَوْلَى بِالْحَقِّ مِنْكُمْ وَ لَكِنْ لِإِسْرَاعِهِمْ إِلَى بَاطِلِ صَاحِبِهِمْ وَ إِبْطَائِكُمْ عَنْ حَقِّی وَ لَقَدْ أَصْبَحَتِ اَلْأُمَمُ تَخَافُ ظُلْمَ رُعَاتِهَا وَ أَصْبَحْتُ أَخَافُ ظُلْمَ رَعِیَّتِی اِسْتَنْفَرْتُكُمْ لِلْجِهَادِ فَلَمْ تَنْفِرُوا وَ أَسْمَعْتُكُمْ فَلَمْ تَسْمَعُوا وَ دَعَوْتُكُمْ سِرّاً وَ جَهْراً فَلَمْ تَسْتَجِیبُوا وَ نَصَحْتُ لَكُمْ فَلَمْ تَقْبَلُوا أَ شُهُودٌ كَغُیَّابٍ وَ عَبِیدٌ كَأَرْبَابٍ أَتْلُو عَلَیْكُمْ اَلْحِكَمَ فَتَنْفِرُونَ مِنْهَا وَ أَعِظُكُمْ بِالْمَوْعِظَةِ اَلْبَالِغَةِ فَتَتَفَرَّقُونَ عَنْهَا وَ أَحُثُّكُمْ عَلَى جِهَادِ أَهْلِ اَلْبَغْیِ فَمَا آتِی عَلَى آخِرِ قَوْلِی حَتَّى أَرَاكُمْ مُتَفَرِّقِینَ أَیَادِیَ سَبَا تَرْجِعُونَ إِلَى مَجَالِسِكُمْ وَ تَتَخَادَعُونَ عَنْ مَوَاعِظِكُمْ أُقَوِّمُكُمْ غُدْوَةً وَ تَرْجِعُونَ إِلَیَّ عَشِیَّةً كَظَهْرِ اَلْحَنِیَّةِ عَجَزَ اَلْمُقَوِّمُ وَ أَعْضَلَ اَلْمُقَوَّمُ أَیُّهَا اَلْقَوْمُ اَلشَّاهِدَةُ أَبْدَانُهُمْ اَلْغَائِبَةُ عَنْهُمْ عُقُولُهُمْ اَلْمُخْتَلِفَةُ أَهْوَاؤُهُمْ اَلْمُبْتَلَى بِهِمْ أُمَرَاؤُهُمْ صَاحِبُكُمْ یُطِیعُ اَللَّهَ وَ أَنْتُمْ تَعْصُونَهُ وَ صَاحِبُ أَهْلِ اَلشَّامِ یَعْصِی اَللَّهَ وَ هُمْ یُطِیعُونَهُ لَوَدِدْتُ وَ اَللَّهِ أَنَّ مُعَاوِیَةَ صَارَفَنِی بِكُمْ صَرْفَ اَلدِّینَارِ بِالدِّرْهَمِ فَأَخَذَ مِنِّی عَشَرَةَ مِنْكُمْ وَ أَعْطَانِی رَجُلاً مِنْهُمْ یَا أَهْلَ اَلْكُوفَةِ مُنِیتُ مِنْكُمْ بِثَلاَثٍ وَ اِثْنَتَیْنِ صُمٌّ ذَوُو أَسْمَاعٍ وَ بُكْمٌ ذَوُو كَلاَمٍ وَ عُمْیٌ ذَوُو أَبْصَارٍ لاَ أَحْرَارُ صِدْقٍ عِنْدَ اَللِّقَاءِ وَ لاَ إِخْوَانُ ثِقَةٍ عِنْدَ اَلْبَلاَءِ تَرِبَتْ أَیْدِیكُمْ یَا أَشْبَاهَ اَلْإِبِلِ غَابَ عَنْهَا رُعَاتُهَا كُلَّمَا جُمِعَتْ مِنْ جَانِبٍ تَفَرَّقَتْ مِنْ آخَرَ وَ اَللَّهِ لَكَأَنِّی بِكُمْ فِیمَا إِخَالُكُمْ أَنْ لَوْ حَمِسَ اَلْوَغَى وَ حَمِیَ اَلضِّرَابُ قَدِ اِنْفَرَجْتُمْ عَنِ اِبْنِ أَبِی طَالِبٍ اِنْفِرَاجَ اَلْمَرْأَةِ عَنْ قُبُلِهَا وَ إِنِّی لَعَلَى بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ مِنْهَاجٍ مِنْ نَبِیِّی وَ إِنِّی لَعَلَى اَلطَّرِیقِ اَلْوَاضِحِ أَلْقُطُهُ لَقْطاً أصحاب رسول اللّه اُنْظُرُوا أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّكُمْ فَالْزَمُوا سَمْتَهُمْ وَ اِتَّبِعُوا أَثَرَهُمْ فَلَنْ یُخْرِجُوكُمْ مِنْ هُدًى وَ لَنْ یُعِیدُوكُمْ فِی رَدًى فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا وَ إِنْ نَهَضُوا فَانْهَضُوا وَ لاَ تَسْبِقُوهُمْ فَتَضِلُّوا وَ لاَ تَتَأَخَّرُوا عَنْهُمْ فَتَهْلِكُوا لَقَدْ رَأَیْتُ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ ص فَمَا أَرَى أَحَداً یُشْبِهُهُمْ مِنْكُمْ لَقَدْ كَانُوا یُصْبِحُونَ شُعْثاً غُبْراً وَ قَدْ بَاتُوا سُجَّداً وَ قِیَاماً یُرَاوِحُونَ بَیْنَ جِبَاهِهِمْ وَ خُدُودِهِمْ وَ یَقِفُونَ عَلَى مِثْلِ اَلْجَمْرِ مِنْ ذِكْرِ مَعَادِهِمْ كَأَنَّ بَیْنَ أَعْیُنِهِمْ رُكَبَ اَلْمِعْزَى مِنْ طُولِ سُجُودِهِمْ إِذَا ذُكِرَ اَللَّهُ هَمَلَتْ أَعْیُنُهُمْ حَتَّى تَبُلَّ جُیُوبَهُمْ وَ مَادُوا كَمَا یَمِیدُ اَلشَّجَرُ یَوْمَ اَلرِّیحِ اَلْعَاصِفِ خَوْفاً مِنَ اَلْعِقَابِ وَ رَجَاءً لِلثَّوَابِ


96 سخنى از آن حضرت ( ع )

اگر خداوند ستمگر را روزى چند مهلت دهد ، هرگز بازخواستش را فرو نگذارد ،

بلكه همواره بر گذرگاه در كمین اوست و گلویش را چنان بفشارد كه از فرودادن آب دهان هم عاجز آید .

آگاه باشید ، سوگند به كسى كه جان من در قبضه قدرت اوست ، كه این قوم بر شما غلبه خواهند كرد ، نه از آن جهت كه از شما بر حق‏ترند ، بلكه از آن روى كه در یارى فرمانرواى خود ، با آنكه بر باطل است ، شتاب مى‏ورزند و شما در اجراى فرمان من ، با آنكه بر حقم ، درنگ مى‏كنید . مردم از ستم فرمانروایان خود بیمناك‏اند و من از ستم رعیت خویش در هراسم . شما را به جهاد برانگیختم ، از جاى نجنبیدید ،

خواستم سخن خود به گوش شما برسانم ، نشنیدید ، در نهان و آشكارا دعوتتان كردم ،

[ 215 ]

پاسخم ندادید ، اندرزتان دادم نپذیرفتید . حاضرانى هستید به مثابه غایبان و بندگانى هستید چون خداوندان . سخنان حكمت‏آمیز بر شما خواندم از آن رمیدید . به اندرزهاى نیكو پندتان دادم هر یك از سویى پراكنده شدید . شما را به جهاد با تبهكاران فرا مى‏خوانم ، هنوز سخنم به پایان نرسیده ، مى‏بینم هركس كه به سویى رفته است ، آنسان كه قوم « سبا » پراكنده شدند . به جایگاههاى خود باز مى‏گردید و یكدیگر را به اندرزهاى خود مى‏فریبید . هر بامداد شما را همانند چوب كجى راست مى‏كنم و شب هنگام خمیده چون پشت كمان نزد من باز مى‏گردید . راست كننده به ستوه آمده و ، كار بر آنچه راست مى‏كند دشوار گردیده .

اى كسانى كه به تن حاضرید و به خرد غایب ، هر یك از شما را عقیدتى دیگر است . فرمانروایانتان گرفتار شمایند . فرمانرواى شما ، خدا را اطاعت مى‏كند و شما نافرمانیش مى‏نمایید و فرمانرواى آنان ( 1 ) خدا را نافرمانى مى‏كند و ایشان سر بر خط فرمانش دارند . دلم مى‏خواهد معاویه با من معاملتى كند چون صرافى كه به دینار و درهم . دو تن از شما را از من بستاند و یك تن از مردان خود را به من دهد .

اى مردم كوفه ، به سه چیز كه در شما هست و دو چیز كه در شما نیست ، گرفتار شما شده‏ام . اما آن سه چیز : با آنكه گوش دارید ، كرید و با آنكه زبان دارید ، گنگید و با آنكه چشم دارید ، كورید . و اما آن دو : نه در رویارویى با دشمن ، آزادگانى صدیق هستید و نه به هنگام بلا یارانى درخور اعتماد . دستهایتان پر خاك باد ، همانند اشترانى هستید بى‏ساربان ، كه هرگاه از یك سو گرد آورده شوند ، از دیگر سو پراكنده گردند . سوگند به خدا ، گمان آن دارم كه چون جنگ سخت شود و آتش پیكار افروخته گردد ، از گرد پسر ابو طالب پراكنده شوید ، آنسان كه زن به هنگام زادن رانها از هم گشاید . در حالى كه ، من از جانب پروردگارم حجتى و گواهى دارم و به راه روشن پیامبرم گام مى‏زنم . راه من راهى روشن است . آن را گام به گام مى‏پیمایم و چشم از راه بر نمى‏گیرم تا به ورطه باطل نیفتم .

به خاندان پیامبرتان بنگرید و به آن سو روید كه آنان مى‏روند و پاى به جاى پاى آنان نهید ، كه هیچگاه شما را از طریق هدایت منحرف نكنند و به هلاكت نسپارند . اگر

[ 217 ]

نشستند ، بنشینید و اگر برخاستند ، برخیزید . بر آنان پیشى مگیرید كه گمراه شوید و از آنان واپس نمانید كه هلاك گردید . من اصحاب محمد ( صلى اللّه علیه و آله ) را دیده‏ام . در میان شما نمى‏بینم كسى را كه همانند ایشان باشد . آنان روزها ژولیده موى و غبارآلود بودند و شبها یا در سجده بودند یا در قیام . گاه چهره بر زمین مى‏سودند و گاه پیشانى . چون سخن معادشان به گوش مى‏رسید ، گویى پاى بر سر آتش دارند .

میان دو چشمانشان در اثر سجده‏هاى طولانى چون زانوان بز پینه بسته بود . چون خدا را یاد مى‏كردند ، سرشك دیدگانشان گریبانهایشان را تر مى‏كرد و از بیم عذاب و امید ثواب بر خود مى‏لرزیدند ، آنسان كه درخت در روز بادناك مى‏لرزد .



[ 96 ] و من خطبة له ع فی

اللّه و فی الرسول الأكرم اللّه تعالى اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلْأَوَّلِ فَلاَ شَیْ‏ءَ قَبْلَهُ وَ اَلْآخِرِ فَلاَ شَیْ‏ءَ بَعْدَهُ وَ اَلظَّاهِرِ فَلاَ شَیْ‏ءَ فَوْقَهُ وَ اَلْبَاطِنِ فَلاَ شَیْ‏ءَ دُونَهُ و منها فی ذكر الرسول ص مُسْتَقَرُّهُ خَیْرُ مُسْتَقَرٍّ وَ مَنْبِتُهُ أَشْرَفُ مَنْبِتٍ فِی مَعَادِنِ اَلْكَرَامَةِ وَ مَمَاهِدِ اَلسَّلاَمَةِ قَدْ صُرِفَتْ نَحْوَهُ أَفْئِدَةُ اَلْأَبْرَارِ وَ ثُنِیَتْ إِلَیْهِ أَزِمَّةُ اَلْأَبْصَارِ دَفَنَ اَللَّهُ بِهِ اَلضَّغَائِنَ وَ أَطْفَأَ بِهِ اَلثَّوَائِرَ أَلَّفَ بِهِ إِخْوَاناً وَ فَرَّقَ بِهِ أَقْرَاناً أَعَزَّ بِهِ اَلذِّلَّةَ وَ أَذَلَّ بِهِ اَلْعِزَّةَ كَلاَمُهُ بَیَانٌ وَ صَمْتُهُ لِسَانٌ


[ 213 ]

95 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

حمد خدایى را كه اول تاست و هیچ چیز پیش از او نبوده است و آخر است و هیچ چیز پس از او نخواهد بود و برتر است و هیچ چیز بالاتر از او نیست و نزدیك است و هیچ چیز نزدیكتر از او نباشد .

و از این خطبه [ در وصف رسول الله ( ص ) ]

قرارگاه او بهترین قرارگاهها است و خاستگاه او شریفترین خاستگاهها ، در معادن كرامت و مهدهاى پاكى و پاكدامنى . دلهاى نیكوكاران بدو گرایید و چشمها به سوى او گردید . خداوند با بعثت او كینه‏ها را مدفون ساخت و آتش خصومتها را خاموش نمود . میان یاران را بدو الفت داد و میان خویشاوندان جدایى افكند . فرو دستان را عزیز كرد ، و عزیزان را فرودست ، و حقایق را گاه به سخن آشكار نمود و گاه به خاموشى .


[ 95 ] و من خطبة له ع یقرر فضیلة الرسول الكریم

بَعَثَهُ وَ اَلنَّاسُ ضُلاَّلٌ فِی حَیْرَةٍ وَ حَاطِبُونَ فِی فِتْنَةٍ قَدِ اِسْتَهْوَتْهُمُ اَلْأَهْوَاءُ وَ اِسْتَزَلَّتْهُمُ اَلْكِبْرِیَاءُ وَ اِسْتَخَفَّتْهُمُ اَلْجَاهِلِیَّةُ اَلْجَهْلاَءُ حَیَارَى فِی زَلْزَالٍ مِنَ اَلْأَمْرِ وَ بَلاَءٍ مِنَ اَلْجَهْلِ فَبَالَغَ ص فِی اَلنَّصِیحَةِ وَ مَضَى عَلَى اَلطَّرِیقَةِ وَ دَعَا إِلَى اَلْحِكْمَةِ وَ اَلْمَوْعِظَةِ اَلْحَسَنَةِ

94 از خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

به رسالتش فرستاد . در حالى كه مردم گمرهانى سرگشته بودند ، و صواب از خطا نشناخته ، راه فتنه مى‏پیمودند . هوا و هوس آنان را به سوى خود خوانده بود ،

از راهشان برده بود و كبر و نخوت از طریق صوابشان منحرف ساخته . از وفور نادانى ، سبكسر و خوار شده بودند و در عین سرگشتگى و تزلزل در كارها به بلاى نادانى گرفتار . رسول الله ( صلى اللّه علیه و آله ) نصیحت و نیكخواهى را به حد اعلا رسانید و به راهشان آورد و به حكمت و موعظه نیكو به راه خدا فراخواند .


[ 94 ] و من خطبة له ع و فیها یصف

اللّه تعالى ثم یبین فضل الرسول الكریم و أهل بیته ثم یعظ الناس اللّه تعالى فَتَبَارَكَ اَللَّهُ اَلَّذِی لاَ یَبْلُغُهُ بُعْدُ اَلْهِمَمِ وَ لاَ یَنَالُهُ حَدْسُ اَلْفِطَنِ اَلْأَوَّلُ اَلَّذِی لاَ غَایَةَ لَهُ فَیَنْتَهِیَ وَ لاَ آخِرَ لَهُ فَیَنْقَضِیَ و منها فی وصف الأنبیاء فَاسْتَوْدَعَهُمْ فِی أَفْضَلِ مُسْتَوْدَعٍ وَ أَقَرَّهُمْ فِی خَیْرِ مُسْتَقَرٍّ تَنَاسَخَتْهُمْ كَرَائِمُ اَلْأَصْلاَبِ إِلَى مُطَهَّرَاتِ اَلْأَرْحَامِ كُلَّمَا مَضَى مِنْهُمْ سَلَفٌ قَامَ مِنْهُمْ بِدِینِ اَللَّهِ خَلَفٌ رسول اللّه و آل بیته حَتَّى أَفْضَتْ كَرَامَةُ اَللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى إِلَى مُحَمَّدٍ ص فَأَخْرَجَهُ مِنْ أَفْضَلِ اَلْمَعَادِنِ مَنْبِتاً وَ أَعَزِّ اَلْأَرُومَاتِ مَغْرِساً مِنَ اَلشَّجَرَةِ اَلَّتِی صَدَعَ مِنْهَا أَنْبِیَاءَهُ وَ اِنْتَجَبَ مِنْهَا أُمَنَاءَهُ عِتْرَتُهُ خَیْرُ اَلْعِتَرِ وَ أُسْرَتُهُ خَیْرُ اَلْأُسَرِ وَ شَجَرَتُهُ خَیْرُ اَلشَّجَرِ نَبَتَتْ فِی حَرَمٍ وَ بَسَقَتْ فِی كَرَمٍ لَهَا فُرُوعٌ طِوَالٌ وَ ثَمَرٌ لاَ یُنَالُ فَهُوَ إِمَامُ مَنِ اِتَّقَى وَ بَصِیرَةُ مَنِ اِهْتَدَى سِرَاجٌ لَمَعَ ضَوْؤُهُ وَ شِهَابٌ سَطَعَ نُورُهُ وَ زَنْدٌ بَرَقَ لَمْعُهُ سِیرَتُهُ اَلْقَصْدُ وَ سُنَّتُهُ اَلرُّشْدُ وَ كَلاَمُهُ اَلْفَصْلُ وَ حُكْمُهُ اَلْعَدْلُ أَرْسَلَهُ عَلَى حِینِ فَتْرَةٍ مِنَ اَلرُّسُلِ وَ هَفْوَةٍ عَنِ اَلْعَمَلِ وَ غَبَاوَةٍ مِنَ اَلْأُمَمِ عظة الناس اِعْمَلُوا رَحِمَكُمُ اَللَّهُ عَلَى أَعْلاَمٍ بَیِّنَةٍ فَالطَّرِیقُ نَهْجٌ یَدْعُوا إِلى‏ دارِ اَلسَّلامِ وَ أَنْتُمْ فِی دَارِ مُسْتَعْتَبٍ عَلَى مَهَلٍ وَ فَرَاغٍ وَ اَلصُّحُفُ مَنْشُورَةٌ وَ اَلْأَقْلاَمُ جَارِیَةٌ وَ اَلْأَبْدَانُ صَحِیحَةٌ وَ اَلْأَلْسُنُ مُطْلَقَةٌ وَ اَلتَّوْبَةُ مَسْمُوعَةٌ وَ اَلْأَعْمَالُ مَقْبُولَةٌ


93 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

بزرگ است خداوندى كه همتهاى والا حقیقت ذاتش را درك نكند و به حدس زیركان درنیابد . اوّلى كه او را پایان نیست كه بدان منتهى شود و آخرى نیست تا زمانش منقضى گردد .

هم از این خطبه [ در وصف پیامبران ]

خداوند پیامبران را در بهترین ودیعتگاهها به ودیعت نهاد و در شریف‏ترین قرارگاهها جاى داد . آنان را از صلبهایى كریم به رحمهایى پاكیزه منتقل فرمود . هرگاه یكى از ایشان از جهان رخت بربست دیگرى براى اقامه دین خدا جاى او را گرفت . تا كرامت نبوت از سوى خداوند سبحان نصیب محمد ( صلى اللّه علیه و آله ) گردید . او را از نیكوترین خاندانها و عزیزترین دودمانها بیرون آورد ، از شجره‏اى كه پیامبرانش را از آن آشكار نموده بود و امینان وحى خود را از آن برگزیده بود . خاندان او ، بهترین خاندانهاست و اهل بیتش ، نیكوترین اهل بیتها . شجره او كه بهترین شجره‏هاست در حرم روییده و در بستان مجد و شرف بالیده است . شاخه‏هایش بلند و ثمرتش دور از دسترس . اوست پیشواى پرهیزگاران و چشم بیناى هدایت یافتگان . اوست چراغ

[ 211 ]

پرفروغ و شهاب درخشان و آتش‏زنه فروزان . سیرتش میانه روى است ، آیینش راهنماینده ، كلامش جدا كننده حق از باطل و داوریش قرین عدالت .

او را در زمانى فرستاد كه پیامبرانى نبودند و مردم در گرو خطاها و لغزشها بودند و امّتها در نادانى و بیخبرى گرفتار .

خداوند بر شما رحمت آورد ، نشانه‏هاى آشكار را ، در عمل ، پیشواى خود سازید . راه ، گشاده و روشن است و شما را به سراى صلح و سلامت یعنى بهشت مى‏خوانند . اكنون در سرایى هستید كه در آن براى كسب رضاى خداوندى آسودگى و فرصت دارید . نامه‏ها گشوده است و قلمها جارى است و تن‏ها درست و زبانها آزادند . توبه توبه كنندگان شنیده مى‏شود و اعمال پرستندگان پذیرفته مى‏آید .


[ 93 ] و من خطبة له ع و فیها

ینبّه أمیر المؤمنین على فضله و علمه و یبیّن فتنة بنی أمیة أَمَّا بَعْدَ حَمْدِ اَللَّهِ وَ اَلثَّنَاءِ عَلَیْهِ أَیُّهَا اَلنَّاسُ فَإِنِّی فَقَأْتُ عَیْنَ اَلْفِتْنَةِ وَ لَمْ یَكُنْ لِیَجْتَرِئَ عَلَیْهَا أَحَدٌ غَیْرِی بَعْدَ أَنْ مَاجَ غَیْهَبُهَا وَ اِشْتَدَّ كَلَبُهَا فَاسْأَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی فَوَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لاَ تَسْأَلُونِی عَنْ شَیْ‏ءٍ فِیمَا بَیْنَكُمْ وَ بَیْنَ اَلسَّاعَةِ وَ لاَ عَنْ فِئَةٍ تَهْدِی مِائَةً وَ تُضِلُّ مِائَةً إِلاَّ أَنْبَأْتُكُمْ بِنَاعِقِهَا وَ قَائِدِهَا وَ سَائِقِهَا وَ مُنَاخِ رِكَابِهَا وَ مَحَطِّ رِحَالِهَا وَ مَنْ یُقْتَلُ مِنْ أَهْلِهَا قَتْلاً وَ مَنْ یَمُوتُ مِنْهُمْ مَوْتاً وَ لَوْ قَدْ فَقَدْتُمُونِی وَ نَزَلَتْ بِكُمْ كَرَائِهُ اَلْأُمُورِ وَ حَوَازِبُ اَلْخُطُوبِ لَأَطْرَقَ كَثِیرٌ مِنَ اَلسَّائِلِینَ وَ فَشِلَ كَثِیرٌ مِنَ اَلْمَسْئُولِینَ وَ ذَلِكَ إِذَا قَلَّصَتْ حَرْبُكُمْ وَ شَمَّرَتْ عَنْ سَاقٍ وَ ضَاقَتِ اَلدُّنْیَا عَلَیْكُمْ ضِیقاً تَسْتَطِیلُونَ مَعَهُ أَیَّامَ اَلْبَلاَءِ عَلَیْكُمْ حَتَّى یَفْتَحَ اَللَّهُ لِبَقِیَّةِ اَلْأَبْرَارِ مِنْكُمْ إِنَّ اَلْفِتَنَ إِذَا أَقْبَلَتْ شَبَّهَتْ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ نَبَّهَتْ یُنْكَرْنَ مُقْبِلاَتٍ وَ یُعْرَفْنَ مُدْبِرَاتٍ یَحُمْنَ حَوْمَ اَلرِّیَاحِ یُصِبْنَ بَلَداً وَ یُخْطِئْنَ بَلَداً أَلاَ وَ إِنَّ أَخْوَفَ اَلْفِتَنِ عِنْدِی عَلَیْكُمْ فِتْنَةُ بَنِی أُمَیَّةَ فَإِنَّهَا فِتْنَةٌ عَمْیَاءُ مُظْلِمَةٌ عَمَّتْ خُطَّتُهَا وَ خَصَّتْ بَلِیَّتُهَا وَ أَصَابَ اَلْبَلاَءُ مَنْ أَبْصَرَ فِیهَا وَ أَخْطَأَ اَلْبَلاَءُ مَنْ عَمِیَ عَنْهَا وَ اَیْمُ اَللَّهِ لَتَجِدُنَّ بَنِی أُمَیَّةَ لَكُمْ أَرْبَابَ سُوءٍ بَعْدِی كَالنَّابِ اَلضَّرُوسِ تَعْذِمُ بِفِیهَا وَ تَخْبِطُ بِیَدِهَا وَ تَزْبِنُ بِرِجْلِهَا وَ تَمْنَعُ دَرَّهَا لاَ یَزَالُونَ بِكُمْ حَتَّى لاَ یَتْرُكُوا مِنْكُمْ إِلاَّ نَافِعاً لَهُمْ أَوْ غَیْرَ ضَائِرٍ بِهِمْ وَ لاَ یَزَالُ بَلاَؤُهُمْ عَنْكُمْ حَتَّى لاَ یَكُونَ اِنْتِصَارُ أَحَدِكُمْ مِنْهُمْ إِلاَّ كَانْتِصَارِ اَلْعَبْدِ مِنْ رَبِّهِ وَ اَلصَّاحِبِ مِنْ مُسْتَصْحِبِهِ تَرِدُ عَلَیْكُمْ فِتْنَتُهُمْ شَوْهَاءَ مَخْشِیَّةً وَ قِطَعاً جَاهِلِیَّةً لَیْسَ فِیهَا مَنَارُ هُدًى وَ لاَ عَلَمٌ یُرَى نَحْنُ أَهْلَ اَلْبَیْتِ مِنْهَا بِمَنْجَاةٍ وَ لَسْنَا فِیهَا بِدُعَاةٍ ثُمَّ یُفَرِّجُهَا اَللَّهُ عَنْكُمْ كَتَفْرِیجِ اَلْأَدِیمِ بِمَنْ یَسُومُهُمْ خَسْفاً وَ یَسُوقُهُمْ عُنْفاً وَ یَسْقِیهِمْ بِكَأْسٍ مُصَبَّرَةٍ لاَ یُعْطِیهِمْ إِلاَّ اَلسَّیْفَ وَ لاَ یُحْلِسُهُمْ إِلاَّ اَلْخَوْفَ فَعِنْدَ ذَلِكَ تَوَدُّ قُرَیْشٌ بِالدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا لَوْ یَرَوْنَنِی مَقَاماً وَاحِداً وَ لَوْ قَدْرَ جَزْرِ جَزُورٍ لِأَقْبَلَ مِنْهُمْ مَا أَطْلُبُ اَلْیَوْمَ بَعْضَهُ فَلاَ یُعْطُونِیهِ


92 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

اما بعد . اى مردم ، من چشمان فتنه را بركندم و جز من كسى را دل این كار نبود . و این در زمانى بود كه آشوب آن ، جهان را تیره و تار كرده بود و گزند آن همه را رسیده

[ 207 ]

بود . اكنون ، پیش از آنكه مرا نیابید ، هر چه خواهید از من بپرسید . سوگند به آنكه جان من در قبضه قدرت اوست ، از هر واقعه‏اى كه از این زمان تا روز قیامت اتفاق مى‏افتد ،

اگر از من بپرسید شما را پاسخ خواهم داد و نیز از آن گروه كه صد كس را هدایت كنند و صد كس را گمراه ، خبر مى‏دهم . و مى‏گویم كه دعوت كننده آنها كیست و پیشروشان كیست و رهبرشان كدام است . و مى‏گویم كه اشتران خود را به كجا مى‏خوابانند و در كجا بار مى‏گشایند و كدام یك از آنان كشته مى‏شود و كدام یك خود مى‏میرد . اگر من در میان شما نباشم و دشواریها و حوادث ناگوار بر شما فرود آید ،

بسیارى از پرسندگان سر در جیب حیرت فرو كنند و بسیارى از پاسخ‏دهندگان از پاسخ عاجز آیند . و این به هنگامى است كه جنگها در میان شما به دراز كشد و لهیب آن افروخته گردد و جهان بر شما تنگ شود ، روزهاى بلا و مصیبتتان به دراز كشد . تا آنگاه ، كه خدا آن گروه از نیكوكاران را ، كه در میان شما باقى مانده‏اند ، پیروزى دهد .

هنگامى كه فتنه‏ها روى درآمدن دارند ، حق و باطل به هم آمیخته شود و ، چون بازگردند ، حقیقت آشكار شود . به هنگام روى‏آوردن ، ناشناخته‏اند و چون بازگردند ،

شناخته آیند . فتنه‏ها چون بادها در گردش‏اند . به شهرى مى‏رسند و از شهرى مى‏گذرند .

آگاه باشید ، كه ترسناكترین فتنه‏ها ، فتنه بنى امیه است كه مى‏ترسم گرفتار آن گردید . فتنه بنى امیه فتنه‏اى است كور و تاریك . فرمانرواییش همه را در برگیرد ولى گزندش گروهى خاص را رسد . هركس آن فتنه را ببینند گزندش به او رسد و آنكه نبیندش از گزندش بركنار ماند . به خدا سوگند پس از من بنى امیه را فرمانروایانى نابكار خواهید یافت . چون ماده شترى پیر و بدخو كه به هنگام دوشیدن به دهان گاز گیرد و دستها بر زمین كوبد و لگد اندازد و نگذارد كسى شیرش را بدوشد .

بنى امیه در میان شما همواره چنین باشند ، و در میان شما باقى نگذارند ، مگر كسى كه به حالشان سودمند بود یا دست كم زیانى از او نزاید . بلا و فتنه این قوم در میان شما بر دوام بود تا انتقام گرفتن شما از یكى از ایشان چونان انتقام گرفتن برده‏اى از صاحبش شود ، یا تابعى از متبوعش .

فتنه و فساد بنى امیه را ، كه به سراغ شما مى‏آید ، چهره‏اى است زشت و هول انگیز ، شیوه كارش به شیوه زمان جاهلیت ماند . نه نور هدایتى در آن پدیدار

[ 209 ]

است و نه نشانه‏اى از راه حق در آن دیده شود و ما اهل بیت از گناه آن فتنه‏ها بدوریم و نتوانیم از دعوت كنندگان باشیم . سرانجام ، خداوند آن فتنه‏ها را از شما دور گرداند ،

چون دور كردن پوست از تن حیوان ، به دست كسى كه بنى امیه را به خوارى و مذلت افكند و بقهر از تخت فرمانروایى به زیر كشد و شرنگ مرگ به جانشان ریزد و جز به زبان شمشیر با آنان سخن نگوید و جز پلاس خوف بر آنان نپوشاند . در این حال ،

قریش دوست دارد كه دنیا را و ، هر چه در آن هست ، بدهد و یك بار مرا ببیند ،

هر چند ، زمانى كوتاه بود ، تا آنچه را امروز برخى از آن را از ایشان مى‏طلبم و نمى‏دهند ، همه‏اش را یكباره به من تسلیم كنند .



[ 92 ] و من كلام له ع لما أراده الناس على البیعة بعد قتل عثمان رضی الله عنه

دَعُونِی وَ اِلْتَمِسُوا غَیْرِی فَإِنَّا مُسْتَقْبِلُونَ أَمْراً لَهُ وُجُوهٌ وَ أَلْوَانٌ لاَ تَقُومُ لَهُ اَلْقُلُوبُ وَ لاَ تَثْبُتُ عَلَیْهِ اَلْعُقُولُ وَ إِنَّ اَلْآفَاقَ قَدْ أَغَامَتْ وَ اَلْمَحَجَّةَ قَدْ تَنَكَّرَتْ وَ اِعْلَمُوا أَنِّی إِنْ أَجَبْتُكُمْ رَكِبْتُ بِكُمْ مَا أَعْلَمُ وَ لَمْ أُصْغِ إِلَى قَوْلِ اَلْقَائِلِ وَ عَتْبِ اَلْعَاتِبِ وَ إِنْ تَرَكْتُمُونِی فَأَنَا كَأَحَدِكُمْ وَ لَعَلِّی أَسْمَعُكُمْ وَ أَطْوَعُكُمْ لِمَنْ وَلَّیْتُمُوهُ أَمْرَكُمْ وَ أَنَا لَكُمْ وَزِیراً خَیْرٌ لَكُمْ مِنِّی أَمِیراً


91 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) پس از كشته شدن عثمان كه خواستند با او بیعت كنند .

از من دست بدارید و دیگرى جز مرا بطلبید ، كه روى به كارى داریم كه چهره‏ها و رنگهاى گونه‏گون دارد . نه دلها را در برابر آن طاقت شكیبایى است و نه عقلها را تاب تحمل . سراسر آفاق را ابرى سیاه فرو پوشیده و راههاى روشن ناشناخته مانده .

بدانید ، كه اگر دعوتتان را اجابت كنم با شما چنان رفتار خواهم كرد كه خود مى‏دانم .

نه به سخن كسى كه در گوشم زمزمه مى‏كند گوش فرا خواهم داد و نه به سرزنش ملامتگران خواهم پرداخت . اگر مرا به حال خود رها كنید ، من نیز چون یكى از شما خواهم بود . شاید بیشتر از شما ، به سخن آنكه كار خود به او وامى‏گذارید ، گوش سپارم و بیشتر از شما از او فرمان ببرم . اگر براى شما وزیر باشم بهتر از آن است كه امیر باشم .