[ 109 ] و من خطبة له ع فی بیان قدرة

اللّه و انفراده بالعظمة و أمر البعث قدرة اللّه كُلُّ شَیْ‏ءٍ خَاشِعٌ لَهُ وَ كُلُّ شَیْ‏ءٍ قَائِمٌ بِهِ غِنَى كُلِّ فَقِیرٍ وَ عِزُّ كُلِّ ذَلِیلٍ وَ قُوَّةُ كُلِّ ضَعِیفٍ وَ مَفْزَعُ كُلِّ مَلْهُوفٍ مَنْ تَكَلَّمَ سَمِعَ نُطْقَهُ وَ مَنْ سَكَتَ عَلِمَ سِرَّهُ وَ مَنْ عَاشَ فَعَلَیْهِ رِزْقُهُ وَ مَنْ مَاتَ فَإِلَیْهِ مُنْقَلَبُهُ لَمْ تَرَكَ اَلْعُیُونُ فَتُخْبِرَ عَنْكَ بَلْ كُنْتَ قَبْلَ اَلْوَاصِفِینَ مِنْ خَلْقِكَ لَمْ تَخْلُقِ اَلْخَلْقَ لِوَحْشَةٍ وَ لاَ اِسْتَعْمَلْتَهُمْ لِمَنْفَعَةٍ وَ لاَ یَسْبِقُكَ مَنْ طَلَبْتَ وَ لاَ یُفْلِتُكَ مَنْ أَخَذْتَ وَ لاَ یَنْقُصُ سُلْطَانَكَ مَنْ عَصَاكَ وَ لاَ یَزِیدُ فِی مُلْكِكَ مَنْ أَطَاعَكَ وَ لاَ یَرُدُّ أَمْرَكَ مَنْ سَخِطَ قَضَاءَكَ وَ لاَ یَسْتَغْنِی عَنْكَ مَنْ تَوَلَّى عَنْ أَمْرِكَ كُلُّ سِرٍّ عِنْدَكَ عَلاَنِیَةٌ وَ كُلُّ غَیْبٍ عِنْدَكَ شَهَادَةٌ أَنْتَ اَلْأَبَدُ فَلاَ أَمَدَ لَكَ وَ أَنْتَ اَلْمُنْتَهَى فَلاَ مَحِیصَ عَنْكَ وَ أَنْتَ اَلْمَوْعِدُ فَلاَ مَنْجَى مِنْكَ إِلاَّ إِلَیْكَ بِیَدِكَ نَاصِیَةُ كُلِّ دَابَّةٍ وَ إِلَیْكَ مَصِیرُ كُلِّ نَسَمَةٍ سُبْحَانَكَ مَا أَعْظَمَ شَأْنَكَ سُبْحَانَكَ مَا أَعْظَمَ مَا نَرَى مِنْ خَلْقِكَ وَ مَا أَصْغَرَ كُلَّ عَظِیمَةٍ فِی جَنْبِ قُدْرَتِكَ وَ مَا أَهْوَلَ مَا نَرَى مِنْ مَلَكُوتِكَ وَ مَا أَحْقَرَ ذَلِكَ فِیمَا غَابَ عَنَّا مِنْ سُلْطَانِكَ وَ مَا أَسْبَغَ نِعَمَكَ فِی اَلدُّنْیَا وَ مَا أَصْغَرَهَا فِی نِعَمِ اَلْآخِرَةِ الملائكة الكرام و منها مِنْ مَلاَئِكَةٍ أَسْكَنْتَهُمْ سَمَاوَاتِكَ وَ رَفَعْتَهُمْ عَنْ أَرْضِكَ هُمْ أَعْلَمُ خَلْقِكَ بِكَ وَ أَخْوَفُهُمْ لَكَ وَ أَقْرَبُهُمْ مِنْكَ لَمْ یَسْكُنُوا اَلْأَصْلاَبَ وَ لَمْ یُضَمَّنُوا اَلْأَرْحَامَ وَ لَمْ یُخْلَقُوا مِنْ مَاءٍ مَهِینٍ وَ لَمْ یَتَشَعَّبْهُمْ رَیْبُ اَلْمَنُونِ وَ إِنَّهُمْ عَلَى مَكَانِهِمْ مِنْكَ وَ مَنْزِلَتِهِمْ عِنْدَكَ وَ اِسْتِجْمَاعِ أَهْوَائِهِمْ فِیكَ وَ كَثْرَةِ طَاعَتِهِمْ لَكَ وَ قِلَّةِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ أَمْرِكَ لَوْ عَایَنُوا كُنْهَ مَا خَفِیَ عَلَیْهِمْ مِنْكَ لَحَقَّرُوا أَعْمَالَهُمْ وَ لَزَرَوْا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَ لَعَرَفُوا أَنَّهُمْ لَمْ یَعْبُدُوكَ حَقَّ عِبَادَتِكَ وَ لَمْ یُطِیعُوكَ حَقَّ طَاعَتِكَ عصیان الخلق سُبْحَانَكَ خَالِقاً وَ مَعْبُوداً بِحُسْنِ بَلاَئِكَ عِنْدَ خَلْقِكَ خَلَقْتَ دَاراً وَ جَعَلْتَ فِیهَا مَأْدُبَةً مَشْرَباً وَ مَطْعَماً وَ أَزْوَاجاً وَ خَدَماً وَ قُصُوراً وَ أَنْهَاراً وَ زُرُوعاً وَ ثِمَاراً ثُمَّ أَرْسَلْتَ دَاعِیاً یَدْعُو إِلَیْهَا فَلاَ اَلدَّاعِیَ أَجَابُوا وَ لاَ فِیمَا رَغَّبْتَ رَغِبُوا وَ لاَ إِلَى مَا شَوَّقْتَ إِلَیْهِ اِشْتَاقُوا أَقْبَلُوا عَلَى جِیفَةٍ قَدِ اِفْتَضَحُوا بِأَكْلِهَا وَ اِصْطَلَحُوا عَلَى حُبِّهَا وَ مَنْ عَشِقَ شَیْئاً أَعْشَى بَصَرَهُ وَ أَمْرَضَ قَلْبَهُ فَهُوَ یَنْظُرُ بِعَیْنٍ غَیْرِ صَحِیحَةٍ وَ یَسْمَعُ بِأُذُنٍ غَیْرِ سَمِیعَةٍ قَدْ خَرَقَتِ اَلشَّهَوَاتُ عَقْلَهُ وَ أَمَاتَتِ اَلدُّنْیَا قَلْبَهُ وَ وَلِهَتْ عَلَیْهَا نَفْسُهُ فَهُوَ عَبْدٌ لَهَا وَ لِمَنْ فِی یَدَیْهِ شَیْ‏ءٌ مِنْهَا حَیْثُمَا زَالَتْ زَالَ إِلَیْهَا وَ حَیْثُمَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَ عَلَیْهَا لاَ یَنْزَجِرُ مِنَ اَللَّهِ بِزَاجِرٍ وَ لاَ یَتَّعِظُ مِنْهُ بِوَاعِظٍ وَ هُوَ یَرَى اَلْمَأْخُوذِینَ عَلَى اَلْغِرَّةِ حَیْثُ لاَ إِقَالَةَ وَ لاَ رَجْعَةَ كَیْفَ نَزَلَ بِهِمْ مَا كَانُوا یَجْهَلُونَ وَ جَاءَهُمْ مِنْ فِرَاقِ اَلدُّنْیَا مَا كَانُوا یَأْمَنُونَ وَ قَدِمُوا مِنَ اَلْآخِرَةِ عَلَى مَا كَانُوا یُوعَدُونَ فَغَیْرُ مَوْصُوفٍ مَا نَزَلَ بِهِمْ اِجْتَمَعَتْ عَلَیْهِمْ سَكْرَةُ اَلْمَوْتِ وَ حَسْرَةُ اَلْفَوْتِ فَفَتَرَتْ لَهَا أَطْرَافُهُمْ وَ تَغَیَّرَتْ لَهَا أَلْوَانُهُمْ ثُمَّ اِزْدَادَ اَلْمَوْتُ فِیهِمْ وُلُوجاً فَحِیلَ بَیْنَ أَحَدِهِمْ وَ بَیْنَ مَنْطِقِهِ وَ إِنَّهُ لَبَیْنَ أَهْلِهِ یَنْظُرُ بِبَصَرِهِ وَ یَسْمَعُ بِأُذُنِهِ عَلَى صِحَّةٍ مِنْ عَقْلِهِ وَ بَقَاءٍ مِنْ لُبِّهِ یُفَكِّرُ فِیمَ أَفْنَى عُمُرَهُ وَ فِیمَ أَذْهَبَ دَهْرَهُ وَ یَتَذَكَّرُ أَمْوَالاً جَمَعَهَا أَغْمَضَ فِی مَطَالِبِهَا وَ أَخَذَهَا مِنْ مُصَرَّحَاتِهَا وَ مُشْتَبِهَاتِهَا قَدْ لَزِمَتْهُ تَبِعَاتُ جَمْعِهَا وَ أَشْرَفَ عَلَى فِرَاقِهَا تَبْقَى لِمَنْ وَرَاءَهُ یَنْعَمُونَ فِیهَا وَ یَتَمَتَّعُونَ بِهَا فَیَكُونُ اَلْمَهْنَأُ لِغَیْرِهِ وَ اَلْعِبْ‏ءُ عَلَى ظَهْرِهِ وَ اَلْمَرْءُ قَدْ غَلِقَتْ رُهُونُهُ بِهَا فَهُوَ یَعَضُّ یَدَهُ نَدَامَةً عَلَى مَا أَصْحَرَ لَهُ عِنْدَ اَلْمَوْتِ مِنْ أَمْرِهِ وَ یَزْهَدُ فِیمَا كَانَ یَرْغَبُ فِیهِ أَیَّامَ عُمُرِهِ وَ یَتَمَنَّى أَنَّ اَلَّذِی كَانَ یَغْبِطُهُ بِهَا وَ یَحْسُدُهُ عَلَیْهَا قَدْ حَازَهَا دُونَهُ فَلَمْ یَزَلِ اَلْمَوْتُ یُبَالِغُ فِی جَسَدِهِ حَتَّى خَالَطَ لِسَانُهُ سَمْعَهُ فَصَارَ بَیْنَ أَهْلِهِ لاَ یَنْطِقُ بِلِسَانِهِ وَ لاَ یَسْمَعُ بِسَمْعِهِ یُرَدِّدُ طَرْفَهُ بِالنَّظَرِ فِی وُجُوهِهِمْ یَرَى حَرَكَاتِ أَلْسِنَتِهِمْ وَ لاَ یَسْمَعُ رَجْعَ كَلاَمِهِمْ ثُمَّ اِزْدَادَ اَلْمَوْتُ اِلْتِیَاطاً بِهِ فَقُبِضَ بَصَرُهُ كَمَا قُبِضَ سَمْعُهُ وَ خَرَجَتِ اَلرُّوحُ مِنْ جَسَدِهِ فَصَارَ جِیفَةً بَیْنَ أَهْلِهِ قَدْ أَوْحَشُوا مِنْ جَانِبِهِ وَ تَبَاعَدُوا مِنْ قُرْبِهِ لاَ یُسْعِدُ بَاكِیاً وَ لاَ یُجِیبُ دَاعِیاً ثُمَّ حَمَلُوهُ إِلَى مَخَطٍّ فِی اَلْأَرْضِ فَأَسْلَمُوهُ فِیهِ إِلَى عَمَلِهِ وَ اِنْقَطَعُوا عَنْ زَوْرَتِهِ القیامة حَتَّى إِذَا بَلَغَ اَلْكِتَابُ أَجَلَهُ وَ اَلْأَمْرُ مَقَادِیرَهُ وَ أُلْحِقَ آخِرُ اَلْخَلْقِ بِأَوَّلِهِ وَ جَاءَ مِنْ أَمْرِ اَللَّهِ مَا یُرِیدُهُ مِنْ تَجْدِیدِ خَلْقِهِ أَمَادَ اَلسَّمَاءَ وَ فَطَرَهَا وَ أَرَجَّ اَلْأَرْضَ وَ أَرْجَفَهَا وَ قَلَعَ جِبَالَهَا وَ نَسَفَهَا وَ دَكَّ بَعْضُهَا بَعْضاً مِنْ هَیْبَةِ جَلاَلَتِهِ وَ مَخُوفِ سَطْوَتِهِ وَ أَخْرَجَ مَنْ فِیهَا فَجَدَّدَهُمْ بَعْدَ إِخْلاَقِهِمْ وَ جَمَعَهُمْ بَعْدَ تَفَرُّقِهِمْ ثُمَّ مَیَّزَهُمْ لِمَا یُرِیدُهُ مِنْ مَسْأَلَتِهِمْ عَنْ خَفَایَا اَلْأَعْمَالِ وَ خَبَایَا اَلْأَفْعَالِ وَ جَعَلَهُمْ فَرِیقَیْنِ أَنْعَمَ عَلَى هَؤُلاَءِ وَ اِنْتَقَمَ مِنْ هَؤُلاَءِ فَأَمَّا أَهْلُ اَلطَّاعَةِ فَأَثَابَهُمْ بِجِوَارِهِ وَ خَلَّدَهُمْ فِی دَارِهِ حَیْثُ لاَ یَظْعَنُ اَلنُّزَّالُ وَ لاَ تَتَغَیَّرُ بِهِمُ اَلْحَالُ وَ لاَ تَنُوبُهُمُ اَلْأَفْزَاعُ وَ لاَ تَنَالُهُمُ اَلْأَسْقَامُ وَ لاَ تَعْرِضُ لَهُمُ اَلْأَخْطَارُ وَ لاَ تُشْخِصُهُمُ اَلْأَسْفَارُ وَ أَمَّا أَهْلُ اَلْمَعْصِیَةِ فَأَنْزَلَهُمْ شَرَّ دَارٍ وَ غَلَّ اَلْأَیْدِیَ إِلَى اَلْأَعْنَاقِ وَ قَرَنَ اَلنَّوَاصِیَ بِالْأَقْدَامِ وَ أَلْبَسَهُمْ سَرَابِیلَ اَلْقَطِرَانِ وَ مُقَطَّعَاتِ اَلنِّیرَانِ فِی عَذَابٍ قَدِ اِشْتَدَّ حَرُّهُ وَ بَابٍ قَدْ أُطْبِقَ عَلَى أَهْلِهِ فِی نَارٍ لَهَا كَلَبٌ وَ لَجَبٌ وَ لَهَبٌ سَاطِعٌ وَ قَصِیفٌ هَائِلٌ لاَ یَظْعَنُ مُقِیمُهَا وَ لاَ یُفَادَى أَسِیرُهَا وَ لاَ تُفْصَمُ كُبُولُهَا لاَ مُدَّةَ لِلدَّارِ فَتَفْنَى وَ لاَ أَجَلَ لِلْقَوْمِ فَیُقْضَى زهد النبی و منها فی ذكر النبی ص قَدْ حَقَّرَ اَلدُّنْیَا وَ صَغَّرَهَا وَ أَهْوَنَ بِهَا وَ هَوَّنَهَا وَ عَلِمَ أَنَّ اَللَّهَ زَوَاهَا عَنْهُ اِخْتِیَاراً وَ بَسَطَهَا لِغَیْرِهِ اِحْتِقَاراً فَأَعْرَضَ عَنِ اَلدُّنْیَا بِقَلْبِهِ وَ أَمَاتَ ذِكْرَهَا عَنْ نَفْسِهِ وَ أَحَبَّ أَنْ تَغِیبَ زِینَتُهَا عَنْ عَیْنِهِ لِكَیْلاَ یَتَّخِذَ مِنْهَا رِیَاشاً أَوْ یَرْجُوَ فِیهَا مَقَاماً بَلَّغَ عَنْ رَبِّهِ مُعْذِراً وَ نَصَحَ لِأُمَّتِهِ مُنْذِراً وَ دَعَا إِلَى اَلْجَنَّةِ مُبَشِّراً وَ خَوَّفَ مِنَ اَلنَّارِ مُحَذِّراً أهل البیت نَحْنُ شَجَرَةُ اَلنُّبُوَّةِ وَ مَحَطُّ اَلرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفُ اَلْمَلاَئِكَةِ وَ مَعَادِنُ اَلْعِلْمِ وَ یَنَابِیعُ اَلْحُكْمِ نَاصِرُنَا وَ مُحِبُّنَا یَنْتَظِرُ اَلرَّحْمَةَ وَ عَدُوُّنَا وَ مُبْغِضُنَا یَنْتَظِرُ اَلسَّطْوَةَ



108 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

همه چیز در برابر او خاشع است و همه چیز به وجود او قائم است . بى‏نیاز كننده هر بینوایى است و عزیز كننده هر ذلیلى است و نیرودهنده هر ناتوانى است و پناه دهنده هر بى‏پناهى است . هر كه سخنى بر زبان آرد ، آواز او بشنود و هر كه خاموشى گزیند ، راز دل او بداند . هر كه زنده باشد ، روزیش با اوست و هر كه بمیرد ، بازگشتش به اوست . چشمها تو را ندیده‏اند كه از تو خبر باز دهند و تو موجود بوده‏اى پیش از همه وصف‏كنندگانى كه آفریده‏اى .

آفریدگان را به سبب ترس از تنهایى نیافریده‏اى و براى جلب منفعتى به كار و انداشته‏اى . كسى را كه طلب كنى بر تو پیشى نگیرد و هر كه را بگیرى از تو وانرهد .

آنكه نافرمانى تو كند ، از قدرت تو نمى‏كاهد و آنكه فرمان تو برد ، بر ملك تو نمى‏افزاید . آنكه به قضاى تو خشنود نباشد ، نتواند كه فرمان تو لغو كند . و آنكه از فرمان تو روى گرداند از تو بى‏نیاز نتواند بود . هر رازى در نزد تو آشكار است و هر نهانى در نزد تو پیدا .

[ 245 ]

تو ابدى هستى و بى‏انتها ، پایان هر چیزى به توست . پس ، از تو گریختن نتوان .

تویى میعاد همگان . پس ، جز به تو از تو رهایى نیست . زمام هر جنبنده‏اى به دست توست و به سوى توست بازگشت هر آفریده .

منزّهى تو . چه بزرگ است آنچه از آفرینش تو مى‏بینم و چه حقیر است عظمت آن در برابر قدرت تو . چه شكوهمند است آنچه از ملكوت تو مى‏بینم . و چه ناچیز است آنچه مى‏بینم از سلطنت تو در برابر آنچه نمى‏بینم . نعمتهاى تو در دنیا چه فراوان است و در برابر نعمتهاى تو در آخرت ، چه اندك .

هم از این خطبه

از فرشتگانت ، برخى را در آسمانهایت جاى دادى و از زمین فرابردى . اینان داناترین آفریدگان تو به تو هستند و بیش از همه از تو بیمناك‏اند و از همه به تو نزدیكترند . ملایكه در صلب هیچ پدرى و در رحم هیچ مادرى نبوده‏اند و از نطفه ناچیز و پست آفریده نشده‏اند و گشت زمان متفرقشان نساخته است . با وجود مكانتى كه در نزد تو دارند و منزلتى كه آنان را داده‏اى و با آنكه ، همه عشق و آرزوشان منحصر در توست و طاعتشان به حدى است كه ذره‏اى از امر تو غفلت روا نمى‏دارند اگر آنچه را از عظمت تو ، كه نمى‏دانند ، به عیان ببینند ، اعمال خود را حقیر خواهند شمرد و به تقصیر عبادت معترف خواهند شد و خود را بسى ملامت كنند و بدانند ، كه تو را آنسان كه شایسته پرستش توست ، نپرستیده‏اند و آنسان ، كه سزاوار فرمانبردارى توست ، فرمان نبرده‏اند . تو منزهى ، تو آفریدگارى ، تو معبودى .

تا آفریدگانت را نیك بیازمایى ، سرایى آفریدى و در آن خوانى گستردى : از آشامیدنیها و خوردنیها و زنان و خادمان و قصرها و رودها و كشتزارها و میوه‏ها . پس دعوت كننده‏اى فرستادى كه مردم را بدان دعوت كند ، ولى نه دعوت كننده را پاسخ دادند و نه به آنچه ترغیبشان كردى ، رغبتى نمودند و نه به آنچه تشویقشان كرده بودى ، اشتیاقى نشان دادند . بلكه ، به مردارى روى آوردند و به خوردن آن خود را رسوا كردند و بر دوستى آن اتفاق نمودند . آرى ، هر كس به چیزى عشق بورزد ، عشق دیدگانش را كور و دلش را بیمار مى‏سازد . دیگر نه چشمش نیك مى‏بیند و نه گوشش

[ 247 ]

نیك مى‏شنود . شهوات ، عقل او را تباه كنند و دنیا دلش را بمیراند و جانش را شیفته خود سازد . چنین كسى بنده دنیاست و بنده كسانى است كه چیزى از مال و جاه دنیا را در دست دارند . دنیا به هر جا كه مى‏گردد ، با او بگردد و به هر جاى كه روى آورد ، بدان سو روى آورد . به سخن هیچ منع كننده‏اى ، كه از سوى خدا آمده باشد ، گوش فرا ندهد و اندرز هیچ اندرزدهنده‏اى را نشنود .

و حال آنكه مى‏بیند كه چسان دیگران بناگهان و بیخبر گرفتار مرگ شده‏اند .

نه راه رهایى دارند و نه بازگشت . چگونه چیزى ، كه از آن بى‏خبر بودند ،

بناگاه بر آنان فرود آمد و در حالى كه با آسودگى خاطر زندگى مى‏كردند ،

مرگ گریبانشان را بگرفت و به سراى دیگر كه به آنها وعده داده شده بود در آمدند .

آنچه بر سرشان آمده است در وصف نیاید . سكرات مرگ ، یك سو ، حسرت از دست نهادن فرصتها در سوى دیگر . دست و پایشان سست گردد و رنگشان دگرگون شود .

مرگ در جسمشان پیشتر رود و زبانشان را از كار بیندازد . یكى در میان زن و فرزند خود افتاده ، چشمش مى‏بیند و گوشش مى‏شنود و عقلش هنوز سالم است و فهم و ادراكش بر جاى . مى‏اندیشد كه عمر خود در چه چیزهایى تباه كرده است و روزگارش در چه كارهایى سپرى گشته .

به یاد اموالى مى‏افتد كه گرد كرده و براى به دست آوردنشان چشم خود مى‏بسته كه حلال از حرام باز نشناسد . و از جایهایى ، كه حلیّت و حرمت برخى آشكار و برخى شبهه ناك بوده ، مال فراهم آورده . اكنون وبال گردن اوست . مى‏داند كه زمان جدایى فرا رسیده و پس از او مال و خواسته او براى میراث خواران مى‏ماند و آنها از آن متنعم و بهره‏مند خواهند شد . آرى ، بار مظلمه بر دوش اوست و میراث نصیب دیگران و او در گرو آن .

اكنون ، هنگام مرگ ، از حقیقتى كه بر او آشكار شده دست ندامت بگزد و از آنچه در ایام حیات ، معشوق و محبوب او بوده بیمیلى جوید و آرزو كند كه اى كاش كسى

[ 249 ]

كه بر مال و جاه او رشك مى‏برد ، صاحب این مال و جاه شده بود . مرگ ،

همچنان ، در پیكر او پیش مى‏رود ، تا آنگاه كه گوش او هم چون زبانش از كار بیفتد .

باز هم میان زن و فرزند خود افتاده است ، در حالى ، كه نه زبانش گویاست و نه گوشش شنوا . بر چهره آنان نظر مى‏بندد مى‏بیند كه زبانشان مى‏جنبد و او هیچ نمى‏شنود . مرگ بیشتر به او در مى‏آویزد ، چشمش را هم از او مى‏گیرد ، همانگونه كه زبان و گوشش را گرفته بود . سرانجام ، جان از پیكرش پرواز مى‏كند و او چون مردارى میان زن و فرزند خود افتاده است .

در آن حال ، همه از او وحشت مى‏كنند . از كنار او دور مى‏گردند . نه مى‏تواند گریه‏كنندگان را همراهى كند و نه خوانندگان را پاسخ دهد . سپس ، از زمینش بردارند و به جایى از زمین برند و به گور سپارندش و با عملش واگذارندش و كس نخواهد كه بر او نظر كند . تا آن زمان ، كه مدت عمر دنیا كه مكتوب افتاده است به سر آید و كار بدان مقدار كه مقرّر است در رسد و آفرینش را انجام به آغاز پیوندد . فرمان خداوند در پدید آوردن خلقى نو برسد . آسمان را در جنبش آورد و بشكافد و زمین را به لرزه درآورد و باژگونه نماید و كوههایش را از جاى بركند و پراكنده سازد و از هیبت جلال او و از خوف سطوت او بر یكدیگر كوبیده شوند ، و هر چه را در آنهاست بیرون افتد و آنها را ، پس از كهنه شدن ، نو كند و پس از پراكندن ، گرد آورد . سپس ، براى كارى كه مقرّر كرده ، آنها را از هم جدا سازد تا از اعمالى كه در نهان و پنهانى مرتكب شده‏اند ،

بازخواست نماید .

ایشان را دو گروه كند ، گروهى را نعمت دهد و گروهى به عذاب گرفتار سازد . اما آنان را كه اهل طاعت‏اند ، در جوار خویش ، پاداش دهد و در سراى خود جاویدان گرداند . جایى كه فرود آمدگانش رخت به جاى دیگر نبرند و احوالشان دگرگون نشود و ترس به سراغشان نیاید و بیمار نگردند و با خطرى رویاروى نشوند و رنج سفر تحمل ننمایند . اما ، معصیت‏كاران را در بدترین خانه‏ها فرود آورد ، دستهایشان باغل

[ 251 ]

و زنجیر به گردنهاشان بسته شود . آنسان ، كه پیشانیهایشان به قدمهایشان رسد . جامه‏اى از قطران و تكه‏هاى آتش سوزان بر آنها پوشند . گرفتار عذابى شوند ، عذابى سخت سوزان .

در خانه‏اى محبوس گردند ، در آتشى غرّان با نفیرى وحشت آور . چون زبانه‏اش بالا گیرد و بانگى هولناك از آن برآید ، گرفتار آن ،

رخت به جایى نتواند برد و اسیر آن را كس فدیه آزادى ندهد و بندهایش را كس نگشاید . زندانیان را مدتى نیست كه به پایان رسد و براى آن قوم زمانى نیست كه سر آید .

هم از این خطبه [ در وصف پیامبران ( صلى اللّه علیه و آله ) ]

دنیا را حقیر انگاشت و خرد شمرد و بیمقدارش دانست و آسانش گرفت و دانست ، كه خداى تعالى دنیا را از او دور گردانید ، چون بى‏مقدار و حقیر بود و به دیگرى ارزانیش داشت . پس به جان و دل از دنیا اعراض نمود و خاطره آن را در وجود خود كشت و دوست داشت كه زیور و زینت دنیا در برابر چشمش نیاید تا مبادا از آن جامه فاخرى گزیند یا به درنگ در آن امید بندد .

رسالت پروردگارش را به مردم رسانید ، كه از آن پس ، آنان را بهانه‏اى نباشد و امّت خود را از روى نیكخواهى هشدار داد . و بشارت بهشت فرمود و به بهشت فرا خواند .

ما شجره نبوتیم و جایگاه فرودآمدن رسالت و محل آمد و شد ملایكه و معادن علم و چشمه‏هاى حكمت . آنكه ما را یارى دهد و دوست بدارد ، سزاوار است كه منتظر رحمت خداوندى باشد و دشمن ما و آنكه كینه ما را و آنكه كینه ما را به دل دارد ، در انتظار قهر خداوند .

[ 108 ] و من خطبة له ع و هی من خطب الملاحم

اللّه تعالى اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلْمُتَجَلِّی لِخَلْقِهِ بِخَلْقِهِ وَ اَلظَّاهِرِ لِقُلُوبِهِمْ بِحُجَّتِهِ خَلَقَ اَلْخَلْقَ مِنْ غَیْرِ رَوِیَّةٍ إِذْ كَانَتِ اَلرَّوِیَّاتُ لاَ تَلِیقُ إِلاَّ بِذَوِی اَلضَّمَائِرِ وَ لَیْسَ بِذِی ضَمِیرٍ فِی نَفْسِهِ خَرَقَ عِلْمُهُ بَاطِنَ غَیْبِ اَلسُّتُرَاتِ وَ أَحَاطَ بِغُمُوضِ عَقَائِدِ اَلسَّرِیرَاتِ وَ مِنْهَا فِی ذِكْرِ اَلنَّبِیِّ ص اِخْتَارَهُ مِنْ شَجَرَةِ اَلْأَنْبِیَاءِ وَ مِشْكَاةِ اَلضِّیَاءِ وَ ذُؤَابَةِ اَلْعَلْیَاءِ وَ سُرَّةِ اَلْبَطْحَاءِ وَ مَصَابِیحِ اَلظُّلْمَةِ وَ یَنَابِیعِ اَلْحِكْمَةِ فتنة بنی أمیة و منها طَبِیبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّهِ قَدْ أَحْكَمَ مَرَاهِمَهُ وَ أَحْمَى مَوَاسِمَهُ یَضَعُ ذَلِكَ حَیْثُ اَلْحَاجَةُ إِلَیْهِ مِنْ قُلُوبٍ عُمْیٍ وَ آذَانٍ صُمٍّ وَ أَلْسِنَةٍ بُكْمٍ مُتَتَبِّعٌ بِدَوَائِهِ مَوَاضِعَ اَلْغَفْلَةِ وَ مَوَاطِنَ اَلْحَیْرَةِ لَمْ یَسْتَضِیئُوا بِأَضْوَاءِ اَلْحِكْمَةِ وَ لَمْ یَقْدَحُوا بِزِنَادِ اَلْعُلُومِ اَلثَّاقِبَةِ فَهُمْ فِی ذَلِكَ كَالْأَنْعَامِ اَلسَّائِمَةِ وَ اَلصُّخُورِ اَلْقَاسِیَةِ قَدِ اِنْجَابَتِ اَلسَّرَائِرُ لِأَهْلِ اَلْبَصَائِرِ وَ وَضَحَتْ مَحَجَّةُ اَلْحَقِّ لِخَابِطِهَا وَ أَسْفَرَتِ اَلسَّاعَةُ عَنْ وَجْهِهَا وَ ظَهَرَتِ اَلْعَلاَمَةُ لِمُتَوَسِّمِهَا مَا لِی أَرَاكُمْ أَشْبَاحاً بِلاَ أَرْوَاحٍ وَ أَرْوَاحاً بِلاَ أَشْبَاحٍ وَ نُسَّاكاً بِلاَ صَلاَحٍ وَ تُجَّاراً بِلاَ أَرْبَاحٍ وَ أَیْقَاظاً نُوَّماً وَ شُهُوداً غُیَّباً وَ نَاظِرَةً عَمْیَاءَ وَ سَامِعَةً صَمَّاءَ وَ نَاطِقَةً بَكْمَاءَ رَایَةُ ضَلاَلٍ قَدْ قَامَتْ عَلَى قُطْبِهَا وَ تَفَرَّقَتْ بِشُعَبِهَا تَكِیلُكُمْ بِصَاعِهَا وَ تَخْبِطُكُمْ بِبَاعِهَا قَائِدُهَا خَارِجٌ مِنَ اَلْمِلَّةِ قَائِمٌ عَلَى اَلضِّلَّةِ فَلاَ یَبْقَى یَوْمَئِذٍ مِنْكُمْ إِلاَّ ثُفَالَةٌ كَثُفَالَةِ اَلْقِدْرِ أَوْ نُفَاضَةٌ كَنُفَاضَةِ اَلْعِكْمِ تَعْرُكُكُمْ عَرْكَ اَلْأَدِیمِ وَ تَدُوسُكُمْ دَوْسَ اَلْحَصِیدِ وَ تَسْتَخْلِصُ اَلْمُؤْمِنَ مِنْ بَیْنِكُمُ اِسْتِخْلاَصَ اَلطَّیْرِ اَلْحَبَّةَ اَلْبَطِینَةَ مِنْ بَیْنِ هَزِیلِ اَلْحَبِّ أَیْنَ تَذْهَبُ بِكُمُ اَلْمَذَاهِبُ وَ تَتِیهُ بِكُمُ اَلْغَیَاهِبُ وَ تَخْدَعُكُمُ اَلْكَوَاذِبُ وَ مِنْ أَیْنَ تُؤْتَوْنَ وَ أَنَّى تُؤْفَكُونَ فَ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ وَ لِكُلِّ غَیْبَةٍ إِیَابٌ فَاسْتَمِعُوا مِنْ رَبَّانِیِّكُمْ وَ أَحْضِرُوهُ قُلُوبَكُمْ وَ اِسْتَیْقِظُوا إِنْ هَتَفَ بِكُمْ وَ لْیَصْدُقْ رَائِدٌ أَهْلَهُ وَ لْیَجْمَعْ شَمْلَهُ وَ لْیُحْضِرْ ذِهْنَهُ فَلَقَدْ فَلَقَ لَكُمُ اَلْأَمْرَ فَلْقَ اَلْخَرَزَةِ وَ قَرَفَهُ قَرْفَ اَلصَّمْغَةِ فَعِنْدَ ذَلِكَ أَخَذَ اَلْبَاطِلُ مَآخِذَهُ وَ رَكِبَ اَلْجَهْلُ مَرَاكِبَهُ وَ عَظُمَتِ اَلطَّاغِیَةُ وَ قَلَّتِ اَلدَّاعِیَةُ وَ صَالَ اَلدَّهْرُ صِیَالَ اَلسَّبُعِ اَلْعَقُورِ وَ هَدَرَ فَنِیقُ اَلْبَاطِلِ بَعْدَ كُظُومٍ وَ تَوَاخَى اَلنَّاسُ عَلَى اَلْفُجُورِ وَ تَهَاجَرُوا عَلَى اَلدِّینِ وَ تَحَابُّوا عَلَى اَلْكَذِبِ وَ تَبَاغَضُوا عَلَى اَلصِّدْقِ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ كَانَ اَلْوَلَدُ غَیْظاً وَ اَلْمَطَرُ قَیْظاً وَ تَفِیضُ اَللِّئَامُ فَیْضاً وَ تَغِیضُ اَلْكِرَامُ غَیْضاً وَ كَانَ أَهْلُ ذَلِكَ اَلزَّمَانِ ذِئَاباً وَ سَلاَطِینُهُ سِبَاعاً وَ أَوْسَاطُهُ أُكَّالاً وَ فُقَرَاؤُهُ أَمْوَاتاً وَ غَارَ اَلصِّدْقُ وَ فَاضَ اَلْكَذِبُ وَ اُسْتُعْمِلَتِ اَلْمَوَدَّةُ بِاللِّسَانِ وَ تَشَاجَرَ اَلنَّاسُ بِالْقُلُوبِ وَ صَارَ اَلْفُسُوقُ نَسَباً وَ اَلْعَفَافُ عَجَباً وَ لُبِسَ اَلْإِسْلاَمُ لُبْسَ اَلْفَرْوِ مَقْلُوباً

107 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) در این خطبه از وقوع پیشامدهاى بزرگ یاد مى‏كند .

سپاس خداوندى را ، كه به سبب آفرینش خود بر آفریدگانش آشكار شده است و با دلایل روشن خود در دلهایشان نمودار گردیده است . موجودات را بى‏آنكه فكر و اندیشه‏اى به كار دارد بیافرید . زیرا اندیشه تنها سزاوار كسانى است ، كه داراى ضمیر باشند و ، در ذات او ضمیرى نیست . علم او درون پرده‏هاى غیب را بشكافته و بر عقیده‏هاى رازناك و مكنون احاطه دارد .

هم از این خطبه [ در وصف پیامبران ( ص ) ]

او را از شجره نبوت برگزید و از آنجا كه خاستگاه نور است . از خاندانى بلند پایه ،

از ناف بطحاء ، از چراغهاى ظلمت شكن و از چشمه‏هاى حكمت .

و هم از این خطبه

طبیبى است كه در میان بیماران مى‏گردد ، تا دردشان را درمان كند . داروها و مرهمهاى خود را مهیا كرده است و ابزار جراحى خویش گداخته است . تا هر زمان كه نیاز افتد آن را بر دلهاى نابینا و گوشهاى ناشنوا و زبانهاى ناگویا برنهد . با داروهاى خود در پى یافتن غفلت زدگان است یا سرگشتگان وادى ضلالت ، مردمى كه از انوار

[ 241 ]

حكمت پرتوى نمى‏گیرند و از آتش‏زنه دانش شراره‏اى نمى‏ستانند . در این حال ،

همانند ستورانى هستند كه جز چریدن هدفى نشناسند یا همچون صخره‏هاى سخت كوهستان ، در قساوت به سر برند .

براى كسانى كه دیده بصیرتشان گشوده است ، حقایق و اسرار آشكار گشته و راه حق براى آنان ، كه ندانند به كجا مى‏روند ، پدیدار و روشن گردیده . قیامت ، پرده از رخ برگرفته و نشانه‏هاى آن براى هوشیاران هویدا شده . چیست كه شما را كالبدهاى عارى از جان مى‏بینم كه در نمى‏یابید و جانهاى بى‏كالبد كه در مى‏یابید ولى به كار نمى‏بندید .

مردمى به ظاهر اهل عبادت ولى ، ناپرهیزگار . بازرگانى سود نابرده ، بیدارانى خواب گرفته ، به تن حاضر و به دل غایب . توان دیدنتان هست و چون كوران نمى‏بینید . توان شنیدنتان هست و چون كران نمى‏شنوید . توان سخن گفتنتان هست و چون لالان ، هیچ ، نمى‏گویید .

ضلالت را مى‏نگرم كه چون درختى استوار ، قامت برافراشته و شاخه‏هاى خود را به اطراف پراكنده است . براى شما به پیمانه خود مى‏پیماید و شما را در زیر مشتها فرو مى‏كوبد . پیشواى آن از ملت اسلام بیرون است و در گمراهى خویش پاى مى‏فشرد . آن روز كسانى كه از شما باقى بمانند ، مردمى حقیرند ، چون ته مانده‏هاى دیگ یا خرد و ریزهایى كه از بارها بر زمین ریزد . آنسان ، كه چرم را در دباغى فرو مالند و گندم درو شده را فرو كوبند ، شما را نیز فرو مالد و فرو كوبد . و مؤمنان را از میان شما جدا كند ، آنسان ، كه پرنده‏اى دانه‏هاى فربه را از دانه‏هاى لاغر جدا مى‏كند .

در این راهها كارتان به كجا كشد و در این تاریكیها تا چند حیران و سرگردان خواهید بود و این دروغها تا چند فریبتان دهد . شما را از كجا مى‏آورند و به كجا باز مى‏گردانند . هر زمانى را سرانجامى است و هر رفتنى را آمدنى . از مردان خدا ، كه در میان شما هستند ، سخن بشنوید . دلهایتان را حاضر آورید ، كه اگر شما را فراخواند ،

بیدار شوید . پیشواى قافله باید كه به اهل قافله دروغ نگوید و پراكندگان را گرد آورد و اندیشه خود به كار دارد . درون كار را براى شما بشكافت ، آنچنانكه مهره را شكافند یا پوست بركند آن را آنچنانكه ، براى گرفتن صمغ پوست درخت را بر كنند .

[ 243 ]

در این هنگام [ هنگام سلطه ضلالت ] است كه باطل در جاى خود استقرار یابد و جهل بر اسبش سوار گردد و طغیانها و فتنه‏ها همه جا را فراگیرند و داعیان حق اندك شوند و روزگار ، همانند درنده‏اى دیوانه حمله كند و باطل ، همانند اشترى پس از خاموشى نعره برآورد و مردم براى بزهكارى همدست گردند و در كار دین از یكدیگر دورى جویند و در دروغ با هم دوستى ورزند و در راست دشمنى كنند .

چون چنین روزگارى فراز آید ، فرزند ، خشم پدر را برانگیزد و از باران ، سوزش و گرمى زاید و فرومایگان سر بردارند و بزرگواران سر در لاك خود فرو برند . مردم این روزگار ، چون گرگان‏اند و پادشاهانشان چون درندگان و ناتوانان طعمه آنان و بینوایان ، مردگان . راستگویى سرفرو كرده و دروغ شایع شده . دوستیها به زبان باشد و دشمنیها به دل . جمعى به گناهكاران نسبت جویند و پاكدامنى سبب شگفتى گردد و پوستین اسلام به گونه‏اى وارونه پوشیده شود .


[ 107 ] و من كلام له ع فی بعض أیام صفین

وَ قَدْ رَأَیْتُ جَوْلَتَكُمْ وَ اِنْحِیَازَكُمْ عَنْ صُفُوفِكُمْ تَحُوزُكُمُ اَلْجُفَاةُ اَلطَّغَامُ وَ أَعْرَابُ أَهْلِ اَلشَّامِ وَ أَنْتُمْ لَهَامِیمُ اَلْعَرَبِ وَ یَآفِیخُ اَلشَّرَفِ وَ اَلْأَنْفُ اَلْمُقَدَّمُ وَ اَلسَّنَامُ اَلْأَعْظَمُ وَ لَقَدْ شَفَى وَحَاوِحَ صَدْرِی أَنْ رَأَیْتُكُمْ بِأَخَرَةٍ تَحُوزُونَهُمْ كَمَا حَازُوكُمْ وَ تُزِیلُونَهُمْ عَنْ مَوَاقِفِهِمْ كَمَا أَزَالُوكُمْ حَسّاً بِالنِّصَالِ وَ شَجْراً بِالرِّمَاحِ تَرْكَبُ أُوْلاَهُمْ أُخْرَاهُمْ كَالْإِبِلِ اَلْهِیمِ اَلْمَطْرُودَةِ تُرْمَى عَنْ حِیَاضِهَا وَ تُذَادُ عَنْ مَوَارِدِهَا


106 سخنى از آن حضرت ( ع ) در یكى از روزهاى صفین

گریختن و بازگشتن شما را از صفهایتان دیدم . اعراب بادیه‏نشین شام و مشتى مردم فرومایه و گمنام به هزیمتتان دادند و ، حال آنكه ، شما پیشتازان عرب و تارك بلند شرف هستید . شما مقدّم بر همگانید ، آنسان ، كه بینى در جلو اعضاى بدن است و بلند مرتبه‏ترین آنهایید ، چونان ، كوهان شتر كه بلندترین جاى اوست . ولى غم و

[ 239 ]

اندوه از دل من رخت بر بست ، آنگاه كه دیدم ، سرانجام ، به هزیمتشان مى‏دهید آنسان ، كه شما را به هزیمت داده بودند و آنان را از جاى بجنبانیدید ، آنسان كه شما را از جاى بجنبانیدند . گاه به ضرب نیزه‏هاى جان شكار و گاه با پرش تیرهاى پران آنها را از پاى درآوردید . آنان واپس مى‏نشستند و بر روى هم به سر در مى‏آمدند ، چونان اشتران تشنه كه از آبشخورشان مى‏رانند و از آن دور مى‏سازند .



[ 106 ] و من خطبة له ع و فیها یبین فضل الإسلام و یذكر الرسول الكریم ثم یلوم أصحابه دین الإسلام

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلَّذِی شَرَعَ اَلْإِسْلاَمَ فَسَهَّلَ شَرَائِعَهُ لِمَنْ وَرَدَهُ وَ أَعَزَّ أَرْكَانَهُ عَلَى مَنْ غَالَبَهُ فَجَعَلَهُ أَمْناً لِمَنْ عَلِقَهُ وَ سِلْماً لِمَنْ دَخَلَهُ وَ بُرْهَاناً لِمَنْ تَكَلَّمَ بِهِ وَ شَاهِداً لِمَنْ خَاصَمَ عَنْهُ وَ نُوراً لِمَنِ اِسْتَضَاءَ بِهِ وَ فَهْماً لِمَنْ عَقَلَ وَ لُبّاً لِمَنْ تَدَبَّرَ وَ آیَةً لِمَنْ تَوَسَّمَ وَ تَبْصِرَةً لِمَنْ عَزَمَ وَ عِبْرَةً لِمَنِ اِتَّعَظَ وَ نَجَاةً لِمَنْ صَدَّقَ وَ ثِقَةً لِمَنْ تَوَكَّلَ وَ رَاحَةً لِمَنْ فَوَّضَ وَ جُنَّةً لِمَنْ صَبَرَ فَهُوَ أَبْلَجُ اَلْمَنَاهِجِ وَ أَوْضَحُ اَلْوَلاَئِجِ مُشْرَفُ اَلْمَنَارِ مُشْرِقُ اَلْجَوَادِّ مُضِی‏ءُ اَلْمَصَابِیحِ كَرِیمُ اَلْمِضْمَارِ رَفِیعُ اَلْغَایَةِ جَامِعُ اَلْحَلْبَةِ مُتَنَافِسُ اَلسُّبْقَةِ شَرِیفُ اَلْفُرْسَانِ اَلتَّصْدِیقُ مِنْهَاجُهُ وَ اَلصَّالِحَاتُ مَنَارُهُ وَ اَلْمَوْتُ غَایَتُهُ وَ اَلدُّنْیَا مِضْمَارُهُ وَ اَلْقِیَامَةُ حَلْبَتُهُ وَ اَلْجَنَّةُ سُبْقَتُهُ و منها فی ذكر النبی ص حَتَّى أَوْرَى قَبَساً لِقَابِسٍ وَ أَنَارَ عَلَماً لِحَابِسٍ فَهُوَ أَمِینُكَ اَلْمَأْمُونُ وَ شَهِیدُكَ یَوْمَ اَلدِّینِ وَ بَعِیثُكَ نِعْمَةً وَ رَسُولُكَ بِالْحَقِّ رَحْمَةً اَللَّهُمَّ اِقْسِمْ لَهُ مَقْسَماً مِنْ عَدْلِكَ وَ اِجْزِهِ مُضَعَّفَاتِ اَلْخَیْرِ مِنْ فَضْلِكَ اَللَّهُمَّ أَعْلِ عَلَى بِنَاءِ اَلْبَانِینَ بِنَاءَهُ وَ أَكْرِمْ لَدَیْكَ نُزُلَهُ وَ شَرِّفْ عِنْدَكَ مَنْزِلَهُ وَ آتِهِ اَلْوَسِیلَةَ وَ أَعْطِهِ اَلسَّنَاءَ وَ اَلْفَضِیلَةَ وَ اُحْشُرْنَا فِی زُمْرَتِهِ غَیْرَ خَزَایَا وَ لاَ نَادِمِینَ وَ لاَ نَاكِبِینَ وَ لاَ نَاكِثِینَ وَ لاَ ضَالِّینَ وَ لاَ مُضِلِّینَ وَ لاَ مَفْتُونِینَ قال الشریف و قد مضى هذا الكلام فیما تقدم إلا أننا كررناه هاهنا لما فی الروایتین من الاختلاف و منها فی خطاب أصحابه وَ قَدْ بَلَغْتُمْ مِنْ كَرَامَةِ اَللَّهِ تَعَالَى لَكُمْ مَنْزِلَةً تُكْرَمُ بِهَا إِمَاؤُكُمْ وَ تُوصَلُ بِهَا جِیرَانُكُمْ وَ یُعَظِّمُكُمْ مَنْ لاَ فَضْلَ لَكُمْ عَلَیْهِ وَ لاَ یَدَ لَكُمْ عِنْدَهُ وَ یَهَابُكُمْ مَنْ لاَ یَخَافُ لَكُمْ سَطْوَةً وَ لاَ لَكُمْ عَلَیْهِ إِمْرَةٌ وَ قَدْ تَرَوْنَ عُهُودَ اَللَّهِ مَنْقُوضَةً فَلاَ تَغْضَبُونَ وَ أَنْتُمْ لِنَقْضِ ذِمَمِ آبَائِكُمْ تَأْنَفُونَ وَ كَانَتْ أُمُورُ اَللَّهِ عَلَیْكُمْ تَرِدُ وَ عَنْكُمْ تَصْدُرُ وَ إِلَیْكُمْ تَرْجِعُ فَمَكَّنْتُمُ اَلظَّلَمَةَ مِنْ مَنْزِلَتِكُمْ وَ أَلْقَیْتُمْ إِلَیْهِمْ أَزِمَّتَكُمْ وَ أَسْلَمْتُمْ أُمُورَ اَللَّهِ فِی أَیْدِیهِمْ یَعْمَلُونَ بِالشُّبُهَاتِ وَ یَسِیرُونَ فِی اَلشَّهَوَاتِ وَ اَیْمُ اَللَّهِ لَوْ فَرَّقُوكُمْ تَحْتَ كُلِّ كَوْكَبٍ لَجَمَعَكُمُ اَللَّهُ لِشَرِّ یَوْمٍ لَهُمْ


[ 235 ]

105 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

حمد باد خداوندى را كه اسلام را آشكار ساخت و براى تشنگان آن راه ورود به آبشخورش را آسان گردانید و اركانش را استوارى بخشید تا كسى را یاراى چیرگى بر آن نباشد . و آن را امان قرار داد براى كسى كه چنگ در آن زند و نشان صلح و آرامش براى كسى كه بدان داخل شود ، اسلام برهان است ، براى كسى كه بدان سخن گوید و گواه است براى كسى كه بدان دادخواهى كند و روشنایى است براى كسى كه از آن روشنى طلبد و فهم است براى كسى كه در آن تعقل كند و خرد است براى كسى كه در آن تدبّر جوید و نشانه است براى كسى كه در پى نشانه باشد و بینایى است براى كسى كه عزیمت كارها كند و عبرت است براى كسى كه پند گیرد و رهایى است براى كسى كه تصدیقش كند و اعتماد است براى كسى كه توكّل كند و راحت است براى كسى كه كارش را به خدایش واگذارد و سپر است براى كسى كه شكیبایى ورزد .

اسلام روشن‏ترین راه‏هاست و واضح‏ترین مذهبها است . مرتفع است نشانه‏هاى او ، تابناك است طریق او و تابان است چراغهاى او . سبقت در میدان مسابقه‏اش ارجمند است و پایان مسابقه‏اش والاست . گرد آورنده شهسواران است كه براى ربودن جایزه بر یكدیگر پیشى گیرند . سواركارانش بس ارجمندند . تصدیق آوردن ، راه روشن اوست و اعمال نیك و پسندیده علامت اوست . مرگ پایان مدت ، و دنیا جاى مسابقت و مكان دوانیدن اسبهاى آن قیامت است و بهشت جایزه كسى است كه در مسابقت پیش افتد .

هم از این خطبه [ در ذكر پیامبر ( ص ) ]

تا آنكه شعله‏اى افروخت ، تا دیگران از آن پاره آتشى برگیرند و مشعلى نهاد تا سرگشتگان وادى حیرت را راه نماید . او امین توست و مورد اعتماد توست و گواه توست در روز جزا . نعمتى است كه از سوى تو به جهانیان ارزانى شده و پیامبر و فرستاده بر حق توست كه رحمت و بخشایش است . اى خداوند ، او را از عدل خود بهره و نصیبى ده و از فضل خویش ، فراوان ، پاداش نیكش عطا كن . بار خدایا ، بناى دین او را از آنچه دیگران فرا برده‏اند ، فراتر بر . بر خوان نعمت خود گرامیش دار . و منزلتش را در نزد خود بیفزاى و او را وسیلت عطا كن و ، برترى و فضیلتش بخش . ما

[ 237 ]

را در گروه او محشور فرماى نه در گروه رسوایان و پشیمانان و نه در آن زمره كه از حق منحرف شده‏اند . یا آنان كه پیمان شكسته‏اند و نه گمراهان و گمراه كنندگان .

این سخن زین پیش گذشت و ما به سبب اختلاف دو روایت در اینجا تكرارش كردیم .

و هم از این خطبه [ در خطاب به اصحابش ]

به كرم و لطف خداوندى به مقامى رسیدید كه حتى كنیزانتان را هم گرامى مى‏دارند و خواهند كه همسایگانتان را نیز بهره‏مند گردانند . در برابر شما سر فرود مى‏آورد ، آنكه شما را بر او برترى نیست ، و احسانى در حق او نكرده‏اید . و از شما مى‏ترسد كسى كه از سطوت و قدرت شما در امان است و شما را بر او فرمانى نیست . اكنون مى‏نگرید ، كه پیمانهاى خدا شكسته مى‏شود و خشمگین نمى‏گردید در حالى كه ، شكستن پیمانهاى پدرانتان را برنمى‏تابید و ننگ خود مى‏دانید . احكام خدا را از شما مى‏پرسیدند و شما پاسخ مى‏دادید و در كشاكشها داورى مى‏نمودید ،

ولى جاى خود را به ستمكاران واگذاشتید و زمام كار خود به دست آنان سپردید و كارهایى را كه خدا بر شما مقرر داشته بود به آنان تسلیم كردید ، در حالى كه ، آنان به شبهات باطل در دین عمل مى‏كنند و در پى خواهشهاى نفس خود مى‏روند . به خدا سوگند ، كه اگر هر یك از شما را در زیر ستاره‏اى بپراكنند ، خدا شما را براى دیدن سرانجام شوم ایشان گرد خواهد آورد .


[ 105 ] و من خطبة له ع فی بعض صفات الرسول الكریم و تهدید بنی أمیة و عظة الناس الرسول الكریم

حَتَّى بَعَثَ اَللَّهُ مُحَمَّداً ص شَهِیداً وَ بَشِیراً وَ نَذِیراً خَیْرَ اَلْبَرِیَّةِ طِفْلاً وَ أَنْجَبَهَا كَهْلاً وَ أَطْهَرَ اَلْمُطَهَّرِینَ شِیمَةً وَ أَجْوَدَ اَلْمُسْتَمْطَرِینَ دِیمَةً بنو أمیة فَمَا اِحْلَوْلَتْ لَكُمُ اَلدُّنْیَا فِی لَذَّتِهَا وَ لاَ تَمَكَّنْتُمْ مِنْ رَضَاعِ أَخْلاَفِهَا إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا صَادَفْتُمُوهَا جَائِلاً خِطَامُهَا قَلِقاً وَضِینُهَا قَدْ صَارَ حَرَامُهَا عِنْدَ أَقْوَامٍ بِمَنْزِلَةِ اَلسِّدْرِ اَلْمَخْضُودِ وَ حَلاَلُهَا بَعِیداً غَیْرَ مَوْجُودٍ وَ صَادَفْتُمُوهَا وَ اَللَّهِ ظِلاًّ مَمْدُوداً إِلَى أَجْلٍ مَعْدُودٍ فَالْأَرْضُ لَكُمْ شَاغِرَةٌ وَ أَیْدِیكُمْ فِیهَا مَبْسُوطَةٌ وَ أَیْدِی اَلْقَادَةِ عَنْكُمْ مَكْفُوفَةٌ وَ سُیُوفُكُمْ عَلَیْهِمْ مُسَلَّطَةٌ وَ سُیُوفُهُمْ عَنْكُمْ مَقْبُوضَةٌ أَلاَ وَ إِنَّ لِكُلِّ دَمٍ ثَائِراً وَ لِكُلِّ حَقٍّ طَالِباً وَ إِنَّ اَلثَّائِرَ فِی دِمَائِنَا كَالْحَاكِمِ فِی حَقِّ نَفْسِهِ وَ هُوَ اَللَّهُ اَلَّذِی لاَ یُعْجِزُهُ مَنْ طَلَبَ وَ لاَ یَفُوتُهُ مَنْ هَرَبَ فَأُقْسِمُ بِاللَّهِ یَا بَنِی أُمَیَّةَ عَمَّا قَلِیلٍ لَتَعْرِفُنَّهَا فِی أَیْدِی غَیْرِكُمْ وَ فِی دَارِ عَدُوِّكُمْ أَلاَ إِنَّ أَبْصَرَ اَلْأَبْصَارِ مَا نَفَذَ فِی اَلْخَیْرِ طَرْفُهُ أَلاَ إِنَّ أَسْمَعَ اَلْأَسْمَاعِ مَا وَعَى اَلتَّذْكِیرَ وَ قَبِلَهُ وعظ الناس أَیُّهَا اَلنَّاسُ اِسْتَصْبِحُوا مِنْ شُعْلَةِ مِصْبَاحٍ وَاعِظٍ مُتَّعِظٍ وَ اِمْتَاحُوا مِنْ صَفْوِ عَیْنٍ قَدْ رُوِّقَتْ مِنَ اَلْكَدَرِ عِبَادَ اَللَّهِ لاَ تَرْكَنُوا إِلَى جَهَالَتِكُمْ وَ لاَ تَنْقَادُوا لِأَهْوَائِكُمْ فَإِنَّ اَلنَّازِلَ بِهَذَا اَلْمَنْزِلِ نَازِلٌ بِشَفَا جُرُفٍ هَارٍ یَنْقُلُ اَلرَّدَى عَلَى ظَهْرِهِ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى مَوْضِعٍ لِرَأْیٍ یُحْدِثُهُ بَعْدَ رَأْیٍ یُرِیدُ أَنْ یُلْصِقَ مَا لاَ یَلْتَصِقُ وَ یُقَرِّبَ مَا لاَ یَتَقَارَبُ فَاللَّهَ اَللَّهَ أَنْ تَشْكُوا إِلَى مَنْ لاَ یُشْكِی شَجْوَكُمْ وَ لاَ یَنْقُضُ بِرَأْیِهِ مَا قَدْ أَبْرَمَ لَكُمْ إِنَّهُ لَیْسَ عَلَى اَلْإِمَامِ إِلاَّ مَا حُمِّلَ مِنْ أَمْرِ رَبِّهِ اَلْإِبْلاَغُ فِی اَلْمَوْعِظَةِ وَ اَلاِجْتِهَادُ فِی اَلنَّصِیحَةِ وَ اَلْإِحْیَاءُ لِلسُّنَّةِ وَ إِقَامَةُ اَلْحُدُودِ عَلَى مُسْتَحِقِّیهَا وَ إِصْدَارُ اَلسُّهْمَانِ عَلَى أَهْلِهَا فَبَادِرُوا اَلْعِلْمَ مِنْ قَبْلِ تَصْوِیحِ نَبْتِهِ وَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُشْغَلُوا بِأَنْفُسِكُمْ عَنْ مُسْتَثَارِ اَلْعِلْمِ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ وَ اِنْهَوْا عَنِ اَلْمُنْكَرِ وَ تَنَاهَوْا عَنْهُ فَإِنَّمَا أُمِرْتُمْ بِالنَّهْیِ بَعْدَ اَلتَّنَاهِی

104 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

تا اینكه محمد ( صلى اللّه علیه و آله ) را به رسالت فرستاد . گواه ، مژده دهنده و ،

بیم دهنده . او در خردسالى بهترین مردمان بود و چون به سن كمال رسید ،

برگزیده‏ترین آنها . به سرشت ، پاكتر از همه پاكان بود . باران نرم بخشش او بیش از هر بخشنده‏اى تشنگان را سیراب مى‏نمود .

پس ، دنیا به كامتان شیرین نگردید و خوردن شیر پستانهایش برایتان میسّر نشد ،

مگر آنگاه كه آن را چون اشترى یافتید ، گسسته مهار ، كه از لاغرى تنگش سست و لغزان بود . در نزد اقوامى ، حرامش به مثابه درخت سدرى از خار پیراسته و حلالش دور از دسترس و نایاب .

به خدا سوگند ، كه دنیاى شما چونان سایه‏اى است تا زمانى معین بر زمین گسترده . عرصه زمین خالى افتاده و بى‏صاحب و ، دست شما بر آن گشاده ، و دست پیشوایان واقعى را بر شما بسته‏اند ، زیرا شمشیرهاى شما بر آنان مسلط است و شمشیرهاى آنها از شما برداشته .

[ 233 ]

بدانید ، كه هر خونى را طلب‏كننده خونى است و هر حقى را جوینده‏اى . آنكه به خونخواهى ما بر مى‏خیزد ، در میان شما چنان داورى كند كه گویى در حق خود داورى مى‏كند . او خدایى است كه هر كه را كه خواهد كه به دست آورد ، توان گریختنش نیست و هر كه بگریزد از او رهایى نیابد . اى بنى امیه ، به خدا سوگند مى‏خورم ، كه بزودى دنیا را خواهید یافت كه در دست دیگرى است غیر از شما و ، در سراى دشمنان شماست .

بدانید ، كه بیناترین چشمها ، چشمى است كه نظرش در خیر باشد و شنواترین گوشها گوشى است كه پند نیوشد و بپذیرد .

اى مردم از شعله چراغ آن اندرز دهنده‏اى كه خود به آنچه مى‏گوید عمل مى‏كند فروغ گیرید . و از آن چشمه‏اى آب برگیرید كه آبش صافى و گواراست نه تیره‏گون و گل‏آلود .

اى بندگان خدا ، به نادانیهاى خود میل و اعتماد مكنید و در پى هواهاى نفس مروید ، كه آنكه در چنین منزلى فرود آید ، به كسى ماند كه بر كناره آب برده رودى فرود آمده كه هر لحظه بیم فرو ریختنش باشد . بار هلاكت خود را بر دوش گرفته از جایى به دیگر جاى مى‏برد . زیرا هر بار رأیى دیگر مى‏دهد و مى‏خواهد چیزى را كه سازوار نیست ، سازوار سازد و آنچه به نزدیك نمى‏آید به نزدیك آورد .

خدا را ، شكایت به نزد كسى مبرید كه اندوه شما نزداید و نیازتان بر نیاورد . و آنچه را كه براى شما مبرم و محكم است با رأى فاسد خود نقص كرده بشكند .

هر آینه ، آنچه بر عهده امام است ، این است كه آنچه را كه خداوند به او فرمان داده به جا آورد : چون ، رساندن مواعظ و سعى در نیكخواهى و احیاى سنت پیامبر و اقامه حدود خدا بر كسانى كه سزاوار آن هستند و اداى حق هر كس از بیت المال .

پس به تحصیل علم بشتابید ، پیش از آنكه كشته‏اش خشك شود . و پیش از آنكه به خود پردازید و از بر گرفتن ثمره علم از صاحبان حقیقیش محروم مانید . خود مرتكب كارهاى ناپسند مشوید و دیگران را از ارتكاب آن باز دارید . زیرا شما مأمور شده‏اید كه نخست خود از منكر بپرهیزید و سپس ، دیگران را از ارتكاب آن نهى كنید .


[ 104 ] و من خطبة له ع

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً ص وَ لَیْسَ أَحَدٌ مِنَ اَلْعَرَبِ یَقْرَأُ كِتَاباً وَ لاَ یَدَّعِی نُبُوَّةً وَ لاَ وَحْیاً فَقَاتَلَ بِمَنْ أَطَاعَهُ مَنْ عَصَاهُ یَسُوقُهُمْ إِلَى مَنْجَاتِهِمْ وَ یُبَادِرُ بِهِمُ اَلسَّاعَةَ أَنْ تَنْزِلَ بِهِمْ یَحْسِرُ اَلْحَسِیرُ وَ یَقِفُ اَلْكَسِیرُ فَیُقِیمُ عَلَیْهِ حَتَّى یُلْحِقَهُ غَایَتَهُ إِلاَّ هَالِكاً لاَ خَیْرَ فِیهِ حَتَّى أَرَاهُمْ مَنْجَاتَهُمْ وَ بَوَّأَهُمْ مَحَلَّتَهُمْ فَاسْتَدَارَتْ رَحَاهُمْ وَ اِسْتَقَامَتْ قَنَاتُهُمْ وَ اَیْمُ اَللَّهِ لَقَدْ كُنْتُ مِنْ سَاقَتِهَا حَتَّى تَوَلَّتْ بِحَذَافِیرِهَا وَ اِسْتَوْسَقَتْ فِی قِیَادِهَا مَا ضَعُفْتُ وَ لاَ جَبُنْتُ وَ لاَ خُنْتُ وَ لاَ وَهَنْتُ وَ اَیْمُ اَللَّهِ لَأَبْقُرَنَّ اَلْبَاطِلَ حَتَّى أُخْرِجَ اَلْحَقَّ مِنْ خَاصِرَتِهِ قال السید الشریف الرضی و قد تقدم مختار هذه الخطبة إلا أننی وجدتها فی هذه الروایة على خلاف ما سبق من زیادة و نقصان فأوجبت الحال إثباتها ثانیة


103 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) گزیده‏اى از آن را كه با این روایت متفاوت است پیش از این آوردیم .

اما بعد . خداوند سبحان ، محمّد ( صلى اللّه علیه و آله ) را به رسالت فرستاد . در حالى كه ، هیچیك از عربها نه كتابى خوانده بود و نه دعوى پیامبرى و وحى كرده بود . محمّد ( ص ) به پایمردى كسانى كه از او فرمان مى‏بردند ، با كسانى كه نافرمانیش مى‏كردند ، پیكار نمود و آنان را به جایى كه رستگاریشان در آن بود براند و كوشید كه پیش از آنكه مرگشان در رسد از گمراهى برهند . و آنان را ، كه همانند اشتران خسته از سنگینى بار در زیر بار عقاید باطل و فساد و گمراهى خویش درمانده شده بودند ،

[ 231 ]

یارى داد تا از جاى برخیزند و خویشتن را به سر منزل سعادت برسانند ، مگر هلاك شدگانى كه خیرى در آنان نبود . محمّد ( ص ) جاى رستگار شدنشان را به ایشان نمود و هر كس را در مكانى كه مى‏بایست بنشاند . تا اندك‏اندك ، آسیابهاى خاموششان به گردش افتاد و نیزه‏هایشان استقامت گرفت . به خدا سوگند ، كه من پیشرو لشكر اسلام بودم و لشكر كفر را مى‏راندم تا همگى از كیش دیرین خود بازگشتند و فرمانبردار شدند . من ، در همه این احوال ، سستى به خرج ندادم و از مرگ نهراسیدم و به خیانت آلوده نشدم و در كارم ناتوانى پدید نیامد . به خدا سوگند ، باطل را مى‏گشایم تا حق را از درون آن بیرون كشم .

گزیده‏اى از این خطبه را پیش از این آورده‏ایم و این روایت را از حیث زیادت و نقصان با آن تفاوتهایى بود ، از اینرو بر خود لازم دانستیم كه بار دیگر آن را بیاوریم .



[ 103 ] و من خطبة له ع فی التزهید فی الدنیا

أَیُّهَا اَلنَّاسُ اُنْظُرُوا إِلَى اَلدُّنْیَا نَظَرَ اَلزَّاهِدِینَ فِیهَا اَلصَّادِفِینَ عَنْهَا فَإِنَّهَا وَ اَللَّهِ عَمَّا قَلِیلٍ تُزِیلُ اَلثَّاوِیَ اَلسَّاكِنَ وَ تَفْجَعُ اَلْمُتْرَفَ اَلآْمِنَ لاَ یَرْجِعُ مَا تَوَلَّى مِنْهَا فَأَدْبَرَ وَ لاَ یُدْرَى مَا هُوَ آتٍ مِنْهَا فَیُنْتَظَرَ سُرُورُهَا مَشُوبٌ بِالْحُزْنِ وَ جَلَدُ اَلرِّجَالِ فِیهَا إِلَى اَلضَّعْفِ وَ اَلْوَهْنِ فَلاَ یَغُرَّنَّكُمْ كَثْرَةُ مَا یُعْجِبُكُمْ فِیهَا لِقِلَّةِ مَا یَصْحَبُكُمْ مِنْهَا رَحِمَ اَللَّهُ اِمْرَأً تَفَكَّرَ فَاعْتَبَرَ وَ اِعْتَبَرَ فَأَبْصَرَ فَكَأَنَّ مَا هُوَ كَائِنٌ مِنَ اَلدُّنْیَا عَنْ قَلِیلٍ لَمْ یَكُنْ وَ كَأَنَّ مَا هُوَ كَائِنٌ مِنَ اَلْآخِرَةِ عَمَّا قَلِیلٍ لَمْ یَزَلْ وَ كُلُّ مَعْدُودٍ مُنْقَضٍ وَ كُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ وَ كُلُّ آتٍ قَرِیبٌ دَانٍ صفة العالم و منها اَلْعَالِمُ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ وَ كَفَى بِالْمَرْءِ جَهْلاً أَلاَّ یَعْرِفَ قَدْرَهُ وَ إِنَّ مِنْ أَبْغَضِ اَلرِّجَالِ إِلَى اَللَّهِ تَعَالَى لَعَبْداً وَكَلَهُ اَللَّهُ إِلَى نَفْسِهِ جَائِراً عَنْ قَصْدِ اَلسَّبِیلِ سَائِراً بِغَیْرِ دَلِیلٍ إِنْ دُعِیَ إِلَى حَرْثِ اَلدُّنْیَا عَمِلَ وَ إِنْ دُعِیَ إِلَى حَرْثِ اَلْآخِرَةِ كَسِلَ كَأَنَّ مَا عَمِلَ لَهُ وَاجِبٌ عَلَیْهِ وَ كَأَنَّ مَا وَنَى فِیهِ سَاقِطٌ عَنْهُ آخر الزمان و منها وَ ذَلِكَ زَمَانٌ لاَ یَنْجُو فِیهِ إِلاَّ كُلُّ مُؤْمِنٍ نُوَمَةٍ إِنْ شَهِدَ لَمْ یُعْرَفْ وَ إِنْ غَابَ لَمْ یُفْتَقَدْ أُولَئِكَ مَصَابِیحُ اَلْهُدَى وَ أَعْلاَمُ اَلسُّرَى لَیْسُوا بِالْمَسَایِیحِ وَ لاَ اَلْمَذَایِیعِ اَلْبُذُرِ أُولَئِكَ یَفْتَحُ اَللَّهُ لَهُمْ أَبْوَابَ رَحْمَتِهِ وَ یَكْشِفُ عَنْهُمْ ضَرَّاءَ نِقْمَتِهِ أَیُّهَا اَلنَّاسُ سَیَأْتِی عَلَیْكُمْ زَمَانٌ یُكْفَأُ فِیهِ اَلْإِسْلاَمُ كَمَا یُكْفَأُ اَلْإِنَاءُ بِمَا فِیهِ أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّ اَللَّهَ قَدْ أَعَاذَكُمْ مِنْ أَنْ یَجُورَ عَلَیْكُمْ وَ لَمْ یُعِذْكُمْ مِنْ أَنْ یَبْتَلِیَكُمْ وَ قَدْ قَالَ جَلَّ مِنْ قَائِلٍ إِنَّ فِی ذلِكَ لَآیاتٍ وَ إِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِینَ قال السید الشریف الرضی أما قوله ع كل مؤمن نومة فإنما أراد به الخامل الذكر القلیل الشر و المساییح جمع مسیاح و هو الذی یسیح بین الناس بالفساد و النمائم و المذاییع جمع مذیاع و هو الذی إذا سمع لغیره بفاحشة أذاعها و نوه بها و البذر جمع بذور و هو الذی یكثر سفهه و یلغو منطقه


[ 227 ]

102 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

به این دنیا به همان چشم بنگرید كه زاهدان و روى برتافتگان از آن ، در آن مى‏نگرند . زیرا ، به خدا سوگند ، پس از اندك زمانى ، كسانى را كه در آن جا خوش كرده‏اند ، بیرون مى‏راند و صاحبان نعمت و امنیت را به رنج و درد گرفتار مى‏سازد .

هر چه از آن پشت كرده و رفته است ، باز نمى‏گردد و كس نمى‏داند كه آنچه در راه آمدن است چیست ، تا چشم به راه آمدنش باشد . شادیش به اندوه آمیخته است و دلیرى و چالاكى مردانش به ضعف و سستى مى‏گراید . نفریبد شما را آنهمه چیزهایى كه به اعجابتان وامى‏دارد ، زیرا ، زمان همراهى آنها با شما اندك است .

رحمت خداوند بر كسى كه بیندیشد و عبرت گیرد و چون عبرت گرفت ، دیده دلش گشوده شود . گویى ، هر چه در دنیا موجود است ، پس از اندك زمانى از میان خواهد رفت و ، هر چه از آخرت است ، هرگز زوال نیابد . هر چه به شمار در آید ، پایان یافتنى است و هر چه انتظارش را برند ، آمدنى است [ و هر چه آمدنى است زودا كه از راه برسد . ]

و هم از این خطبه

دانا كسى است كه پایگاه خود را بشناسند . نشان نادان بودن انسان همین بس ، كه پایگاه خود نشناسد . دشمنترین مردمان در نزد خدا ، بنده‏اى است كه خدا او را به خود واگذارد و او پاى از راه راست بیرون هشته ، بى‏هیچ راهنمایى ، راه مى‏پیماید .

اگر به مزرعه دنیایش فراخوانند به كار پردازد و اگر به مزرعه آخرتش فراخوانند ،

اظهار ملالت و كاهلى كند ، چنانكه گویى ، كار مزرعه دنیا بر او واجب است و كار آخرت ، كه هر بار به تأخیرش مى‏افكند ، وظیفه او نیست .

و هم از این خطبه

در آن زمان كه در پیش است ، رهایى نیابد ، مگر آن مؤمنى كه گمنام زیسته باشد و شرّ او به كس نرسد . اگر در جمعى حاضر آید ، نشناسندش و اگر از آنجا برود به

[ 229 ]

جستجویش برنخیزند . چنین كسان ، چراغهاى هدایت‏اند و براى كسانى كه در تاریكى گرفتارند ، نشانه‏هاى روشن . اینان سخن یكى به دیگرى نبرند و عیوب نهان كسان آشكار نسازند . در آنها نشانى از سفاهت نیست . خداوند درهاى رحمتش را به روى آنان گشاده است و سختى عقوبت و سخط خویش از آنان برمى‏دارد . اى مردم ،

بزودى زمانى بر شما خواهد آمد ، كه اسلام همانند ظرفى شود كه وارونه‏اش كرده‏اند تا هر چه در آن بوده ریخته باشد . اى مردم ، خدا شما را پناه داده ، كه بر شما ستم نشود ، ولى پناه نداده كه شما را نیازماید . خداى جلیل و بزرگ فرماید : « هر آینه در این نشانه‏هاست و گرچه ما خود آزماینده بوده‏ایم . » ( 1 ) اما گفته امام ( ع ) : « كلّ مؤمن نومة » گمنامى را اراده كرده كه شر و فسادى از او نزاید .

« مساییح » جمع كلمه « مسیاح » است ، یعنى كسى كه سخن‏چینى كند و « مذاییع » جمع « مذیاع » است و آن كسى است كه چون زشتى و ناشایست كسى در بشنود آن را فاش كند و بر همه بگوید . و « بذر » جمع « بذور » است و آن كسى است كه در او سفاهت بسیار است و سخنان بیهوده گوید .



[ 102 ] و من خطبة له ع تجری هذا المجرى و فیها ذكر یوم القیامة و أحوال الناس المقبلة یوم القیامة

وَ ذَلِكَ یَوْمٌ یَجْمَعُ اَللَّهُ فِیهِ اَلْأَوَّلِینَ وَ اَلْآخِرِینَ لِنِقَاشِ اَلْحِسَابِ وَ جَزَاءِ اَلْأَعْمَالِ خُضُوعاً قِیَاماً قَدْ أَلْجَمَهُمُ اَلْعَرَقُ وَ رَجَفَتْ بِهِمُ اَلْأَرْضُ فَأَحْسَنُهُمْ حَالاً مَنْ وَجَدَ لِقَدَمَیْهِ مَوْضِعاً وَ لِنَفْسِهِ مُتَّسَعاً حال مقبلة على الناس و منها فِتَنٌ كَقِطَعِ اَللَّیْلِ اَلْمُظْلِمِ لاَ تَقُومُ لَهَا قَائِمَةٌ وَ لاَ تُرَدُّ لَهَا رَایَةٌ تَأْتِیكُمْ مَزْمُومَةً مَرْحُولَةً یَحْفِزُهَا قَائِدُهَا وَ یَجْهَدُهَا رَاكِبُهَا أَهْلُهَا قَوْمٌ شَدِیدٌ كَلَبُهُمْ قَلِیلٌ سَلَبُهُمْ یُجَاهِدُهُمْ فِی سَبِیلِ اَللَّهِ قَوْمٌ أَذِلَّةٌ عِنْدَ اَلْمُتَكَبِّرِینَ فِی اَلْأَرْضِ مَجْهُولُونَ وَ فِی اَلسَّمَاءِ مَعْرُوفُونَ فَوَیْلٌ لَكِ یَا بَصْرَةُ عِنْدَ ذَلِكِ مِنْ جَیْشٍ مِنْ نِقَمِ اَللَّهِ لاَ رَهَجَ لَهُ وَ لاَ حَسَّ وَ سَیُبْتَلَى أَهْلُكِ بِالْمَوْتِ اَلْأَحْمَرِ وَ اَلْجُوعِ اَلْأَغْبَرِ


101 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) در همین باب

روز رستاخیز ، روزى است كه خداوند در آن روز ، پیشینیان را و آنان را ، كه پس از آنها آمده‏اند ، گرد مى‏آورد ، تا به حسابشان برسد و پاداش اعمالشان را بدهد . مردم در آن روز خاضعانه بر پاى ایستاده‏اند و عرق از چهره‏هایشان به دهانهایشان روان است .

لرزش زمین مى‏لرزاندشان . نیكو حال‏ترین آنها ، كسى است كه براى خود جاى پایى بیابد و براى آسایش خود مكانى فراخ .

و از این خطبه

فتنه‏هایى است چون ظلمت شب . كس را یاراى آن نیست كه در برابرشان برپاى خیزد . هیچیك از درفشهایش واپس نخواهد نشست .

فتنه‏ها همانند اشترى مهار كرده و پالان بر پشت نهاده ، كه آنكه مهارش را مى‏كشد به شتابش وادارد و آنكه بر آن سوار شده تا حد توان مى‏دواندش ، به سوى شما مى‏آیند . آن فتنه‏جویان قومى هستند كه سخت‏دلى و آزارشان بیش و رخت و جامه‏شان اندك است . گروهى با آنان در راه خدا جهاد مى‏كنند كه در چشم خودخواهان مشتى فرومایه‏اند . در روى زمین هیچ جا كسى آنان را نمى‏شناسد ولى در آسمان نزد همه شناخته‏اند . اى بصره ، در آن زمان واى بر تو ، از لشكرى كه نشانى است از انتقام خداوندى . چنان آیند كه نه غبارى برانگیزند و نه آوازى برآورند .

ساكنانت به مرگ سرخ گرفتار آیند و گرسنگیشان به خاك هلاك افكند .

[ 101 ] و من خطبة له ع و هی إحدى الخطب المشتملة على الملاحم

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلْأَوَّلِ قَبْلَ كُلِّ أَوَّلٍ وَ اَلْآخِرِ بَعْدَ كُلِّ آخِرٍ وَ بِأَوَّلِیَّتِهِ وَجَبَ أَنْ لاَ أَوَّلَ لَهُ وَ بِآخِرِیَّتِهِ وَجَبَ أَنْ لاَ آخِرَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ شَهَادَةً یُوَافِقُ فِیهَا اَلسِّرُّ اَلْإِعْلاَنَ وَ اَلْقَلْبُ اَللِّسَانَ أَیُّهَا اَلنَّاسُ لا یَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِی وَ لاَ یَسْتَهْوِیَنَّكُمْ عِصْیَانِی وَ لاَ تَتَرَامَوْا بِالْأَبْصَارِ عِنْدَ مَا تَسْمَعُونَهُ مِنِّی فَوَالَّذِی فَلَقَ اَلْحَبَّةَ وَ بَرَأَ اَلنَّسَمَةَ إِنَّ اَلَّذِی أُنَبِّئُكُمْ بِهِ عَنِ اَلنَّبِیِّ اَلْأُمِّیِّ ص مَا كَذَبَ اَلْمُبَلِّغُ وَ لاَ جَهِلَ اَلسَّامِعُ لَكَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَى ضِلِّیلٍ قَدْ نَعَقَ بِالشَّامِ وَ فَحَصَ بِرَایَاتِهِ فِی ضَوَاحِی كُوفَانَ فَإِذَا فَغَرَتْ فَاغِرَتُهُ وَ اِشْتَدَّتْ شَكِیمَتُهُ وَ ثَقُلَتْ فِی اَلْأَرْضِ وَطْأَتُهُ عَضَّتِ اَلْفِتْنَةُ أَبْنَاءَهَا بِأَنْیَابِهَا وَ مَاجَتِ اَلْحَرْبُ بِأَمْوَاجِهَا وَ بَدَا مِنَ اَلْأَیَّامِ كُلُوحُهَا وَ مِنَ اَللَّیَالِی كُدُوحُهَا فَإِذَا أَیْنَعَ زَرْعُهُ وَ قَامَ عَلَى یَنْعِهِ وَ هَدَرَتْ شَقَاشِقُهُ وَ بَرَقَتْ بَوَارِقُهُ عُقِدَتْ رَایَاتُ اَلْفِتَنِ اَلْمُعْضِلَةِ وَ أَقْبَلْنَ كَاللَّیْلِ اَلْمُظْلِمِ وَ اَلْبَحْرِ اَلْمُلْتَطِمِ هَذَا وَ كَمْ یَخْرِقُ اَلْكُوفَةَ مِنْ قَاصِفٍ وَ یَمُرُّ عَلَیْهَا مِنْ عَاصِفٍ وَ عَنْ قَلِیلٍ تَلْتَفُّ اَلْقُرُونُ بِالْقُرُونِ وَ یُحْصَدُ اَلْقَائِمُ وَ یُحْطَمُ اَلْمَحْصُودُ

100 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) مشتمل بر پیشگوییهایى

اوست خداوندى كه اول است پیش از هر چیز كه اولش پندارند ، آخر است بعد از هر چیز كه آخرش انگارند . از آنرو ، كه اول است باید كه او را آغازى نباشد و از آن رو كه آخر است باید كه او را پایانى نبود . شهادت مى‏دهم ، كه هیچ معبودى جز الله نیست ، شهادتى كه در آن نهان و آشكار و دل و زبان هماهنگ‏اند .

اى مردم ، دشمنى با من شما را به گناه نكشاند و نافرمانى از من شما را به سرگشتگى دچار نسازد . چون چیزى از من شنوید به گوشه چشم ، به انكار ، به یكدیگر اشارت مكنید . پس سوگند به آنكه دانه را شكافته و جانداران را آفریده ، كه آنچه به شما خواهم گفت ، سخنى است از پیامبر امّى ( صلى اللّه علیه و آله ) آنكه این سخن به شما مى‏رساند ، دروغ نگوید و آنكه این سخن شنیده ، نادان نبوده است كه فهم سخن نكند . گویى مى‏بینم مردى را ، در گمراهى سرآمد همه گمراهان ، كه در شام چون زاغ بانگ مى‏كند . پرچمهایش را در اطراف كوفه برافراشته . چون دهان گشاید ،

چونان توسنى ، كه لجامش را مى‏كشند ، سركشى آغاز كند و در زمین جاى پاى محكم سازد ، دیو فتنه ، فرزندان خود را در زیر دندان خرد بساید و دریاى دمان جنگ موجها برانگیزد ، روزها تیره و تار گردد و شبها با رنج و خستگى همراه .

چون كشته‏اش بارور شود و ثمره‏اش برسد ، همانند اشتر مست از خشم ، پاره گوشت را از كنار دهان بیرون افكند و بسى چون صاعقه بسوزاند و براى لشكرهاى فتنه علم بربندد و به راهشان اندازد و آنان چونان شب تاریك و دریاى متلاطم پیش آیند .

[ 225 ]

اى بسا ، چنین توفانهایى كوفه را در هم كوبد و گرد بادها زیر و زبرش سازد . پس از اندك زمانى جنگجویان ، شاخ در شاخ ، در هم آویزند ، آنكه بر پا تواند ایستاد درو شود و آنكه دروده شده ، زیر پاها خرد و ناچیز گردد .