[ 120 ] و من كلام له ع یذكر فضله و یعظ الناس

تَاللَّهِ لَقَدْ عُلِّمْتُ تَبْلِیغَ اَلرِّسَالاَتِ وَ إِتْمَامَ اَلْعِدَاتِ وَ تَمَامَ اَلْكَلِمَاتِ وَ عِنْدَنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ أَبْوَابُ اَلْحُكْمِ وَ ضِیَاءُ اَلْأَمْرِ أَلاَ وَ إِنَّ شَرَائِعَ اَلدِّینِ وَاحِدَةٌ وَ سُبُلَهُ قَاصِدَةٌ مَنْ أَخَذَ بِهَا لَحِقَ وَ غَنِمَ وَ مَنْ وَقَفَ عَنْهَا ضَلَّ وَ نَدِمَ اِعْمَلُوا لِیَوْمٍ تُذْخَرُ لَهُ اَلذَّخَائِرُ وَ تُبْلَى فِیهِ اَلسَّرَائِرُ وَ مَنْ لاَ یَنْفَعُهُ حَاضِرُ لُبِّهِ فَعَازِبُهُ عَنْهُ أَعْجَزُ وَ غَائِبُهُ أَعْوَزُ وَ اِتَّقُوا نَاراً حَرُّهَا شَدِیدٌ وَ قَعْرُهَا بَعِیدٌ وَ حِلْیَتُهَا حَدِیدٌ وَ شَرَابُهَا صَدِیدٌ أَلاَ وَ إِنَّ اَللِّسَانَ اَلصَّالِحَ یَجْعَلُهُ اَللَّهُ تَعَالَى لِلْمَرْءِ فِی اَلنَّاسِ خَیْرٌ لَهُ مِنَ اَلْمَالِ یُورِثُهُ مَنْ لاَ یَحْمَدُهُ

119 سخنى از آن حضرت ( ع )

به خدا سوگند ، رساندن پیامها و وفاى به وعده‏ها و معنى كلمات را به من آموختند . ابواب حكمت ، نزد ما اهل بیت است و چراغ دین را ما افروخته‏ایم . بدانید ،

كه راههاى دین همه یك راه است ، راهى هموار و مستقیم . هر كه قدم در آن نهد به مقصد رسد و غنیمت برد و هر كه بدان راه نرود گمراه شود و پشیمانى برد . براى

[ 279 ]

روزى كه همه اندوخته‏ها براى آن روز است عمل كنید . روزى كه رازهاى درون آشكار شود ، كسى را كه عقل حاضر خود سود ندهد ، عقلى كه غایب از اوست ،

عاجزتر از آن است كه سودش دهد .

از آتشى كه گرمیش سخت است و ژرفایش بسیار و زیورش آهن [ و نوشیدنیش چرك وریم ، ] بپرهیزید . بدانید ذكر خیرى كه خدا در دهان مردم اندازد از مالى كه به میراث مى‏گذارد تا دیگران بخورند و زبان به سپاس نگشایند ، بسى بهتر است .


[ 119 ] و من كلام له ع و قد جمع الناس و حضهم على الجهاد فسكتوا ملیا

فَقَالَ ع مَا بَالُكُمْ أَ مُخْرَسُونَ أَنْتُمْ فَقَالَ قَوْمٌ مِنْهُمْ یَا أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ إِنْ سِرْتَ سِرْنَا مَعَكَ فَقَالَ ع مَا بَالُكُمْ لاَ سُدِّدْتُمْ لِرُشْدٍ وَ لاَ هُدِیتُمْ لِقَصْدٍ أَ فِی مِثْلِ هَذَا یَنْبَغِی لِی أَنْ أَخْرُجَ وَ إِنَّمَا یَخْرُجُ فِی مِثْلِ هَذَا رَجُلٌ مِمَّنْ أَرْضَاهُ مِنْ شُجْعَانِكُمْ وَ ذَوِی بَأْسِكُمْ وَ لاَ یَنْبَغِی لِی أَنْ أَدَعَ اَلْجُنْدَ وَ اَلْمِصْرَ وَ بَیْتَ اَلْمَالِ وَ جِبَایَةَ اَلْأَرْضِ وَ اَلْقَضَاءَ بَیْنَ اَلْمُسْلِمِینَ وَ اَلنَّظَرَ فِی حُقُوقِ اَلْمُطَالِبِینَ ثُمَّ أَخْرُجَ فِی كَتِیبَةٍ أَتْبَعُ أُخْرَى أَتَقَلْقَلُ تَقَلْقُلَ اَلْقِدْحِ فِی اَلْجَفِیرِ اَلْفَارِغِ وَ إِنَّمَا أَنَا قُطْبُ اَلرَّحَى تَدُورُ عَلَیَّ وَ أَنَا بِمَكَانِی فَإِذَا فَارَقْتُهُ اِسْتَحَارَ مَدَارُهَا وَ اِضْطَرَبَ ثِفَالُهَا هَذَا لَعَمْرُ اَللَّهِ اَلرَّأْیُ اَلسُّوءُ وَ اَللَّهِ لَوْ لاَ رَجَائِی اَلشَّهَادَةَ عِنْدَ لِقَائِی اَلْعَدُوَّ وَ لَوْ قَدْ حُمَّ لِی لِقَاؤُهُ لَقَرَّبْتُ رِكَابِی ثُمَّ شَخَصْتُ عَنْكُمْ فَلاَ أَطْلُبُكُمْ مَا اِخْتَلَفَ جَنُوبٌ وَ شَمَالٌ طَعَّانِینَ عَیَّابِینَ حَیَّادِینَ رَوَّاغِینَ إِنَّهُ لاَ غَنَاءَ فِی كَثْرَةِ عَدَدِكُمْ مَعَ قِلَّةِ اِجْتِمَاعِ قُلُوبِكُمْ لَقَدْ حَمَلْتُكُمْ عَلَى اَلطَّرِیقِ اَلْوَاضِحِ اَلَّتِی لاَ یَهْلِكُ عَلَیْهَا إِلاَّ هَالِكٌ مَنِ اِسْتَقَامَ فَإِلَى اَلْجَنَّةِ وَ مَنْ زَلَّ فَإِلَى اَلنَّارِ


118 سخنى از آن حضرت ( ع ) على ( ع ) مردم را گرد آورده بود و به جهاد تحریض مى‏كرد . و آنان ، همچنان ، مهر سكوت بر لب ، پاسخى نمى‏دادند . به آنها فرمود :

آیا لال شده‏اید ؟

قومى گفتند : یا امیر المؤمنین اگر شما به راه افتید ما هم با شما حركت مى‏كنیم . على ( ع ) در خطاب به آن جماعت چنین گفت :

[ 276 ]

چه مى‏شود شما را كه به حق راه نیافته‏اید و به راه راست عدالت هدایت نشده‏اید . آیا شایسته است كه در چنین هنگامى من به نبرد با دشمن بیرون آیم ؟ رسم این است ، كه یكى از سلحشوران و جنگجویانتان كه من مى‏پسندم رهسپار نبرد گردد .

شایسته نیست كه من لشكر و شهر و بیت المال و گردآورى خراج و داورى مسلمانان و نظر در حقوق شاكیان و طلبكاران را واگذارم و با فوجى از لشكر بیرون آیم و در پى فوجى دیگر شتابم و از این سو به آن سو افتم ، چونان تیرى بى‏پیكان و بى‏سوفار در تركشى خالى . من به منزله محور این آسیابم كه در جاى خود ثابت است و آسیاب به گرد آن مى‏چرخد و ، اگر از جاى كنده شود ، گردش چرخ زبرین آشفته شود و سنگ زیرین از جاى بشود .

خدا داند كه این رأى ، رأیى بر خطاست . به خدا سوگند ، اگر امید نمى‏داشتم كه روزى به هنگام رویارویى با دشمن به شهادت مى‏رسم و اى كاش چنین شهادتى برایم مقدّر مى‏شد مركب خویش پیش مى‏كشیدم و بر آن مى‏نشستم و از میان شما مى‏رفتم و ، تا باد شمال و جنوب مى‏وزید ، از شما یاد نمى‏كردم . [ فراوان طعن زنندگان ، عیبجویان ، روى گردانان از حق و حیله‏گرانید چه سود كه در شمار افزون هستید ، در حالى كه ، میانه دلهایتان اتفاق اندك است . شما را به راه روشن هدایت ، راه نمودم ، راهى كه روندگانش هلاك نشوند ، جز آنها كه خود خواستار هلاكت باشند . هر كه ایستادگى كند ، رهسپار بهشت است و هر كه بلغزد طعمه آتش دوزخ . ]



[ 118 ] و من كلام له ع فی الصالحین من أصحابه

أَنْتُمُ اَلْأَنْصَارُ عَلَى اَلْحَقِّ وَ اَلْإِخْوَانُ فِی اَلدِّینِ وَ اَلْجُنَنُ یَوْمَ اَلْبَأْسِ وَ اَلْبِطَانَةُ دُونَ اَلنَّاسِ بِكُمْ أَضْرِبُ اَلْمُدْبِرَ وَ أَرْجُو طَاعَةَ اَلْمُقْبِلِ فَأَعِینُونِی بِمُنَاصَحَةٍ خَلِیَّةٍ مِنَ اَلْغِشِّ سَلِیمَةٍ مِنَ اَلرَّیْبِ فَوَاللَّهِ إِنِّی لَأَوْلَى اَلنَّاسِ بِالنَّاسِ


117 سخنى از آن حضرت ( ع )

شما یاران حق و برادران دینى هستید . در روز نبرد چون سپر نگهبان یكدیگرید .

شما رازداران منید نه مردم دیگر . به نیروى شما كسانى را كه روى بر مى‏تابند مى‏زنم و از آنان كه روى مى‏آورند ، امید طاعت دارم . پس مرا به نیكخواهى و اندرزهاى خود یارى دهید . اندرزهایى عارى از هر نابكارى و در امان از هر ریب و ریا . به خدا سوگند ، من اولاى به مردم از خود مردم هستم .



[ 117 ] و من كلام له ع یوبخ البخلاء بالمال و النفس

فَلاَ أَمْوَالَ بَذَلْتُمُوهَا لِلَّذِی رَزَقَهَا وَ لاَ أَنْفُسَ خَاطَرْتُمْ بِهَا لِلَّذِی خَلَقَهَا تَكْرُمُونَ بِاللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ وَ لاَ تُكْرِمُونَ اَللَّهَ فِی عِبَادِهِ فَاعْتَبِرُوا بِنُزُولِكُمْ مَنَازِلَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ وَ اِنْقِطَاعِكُمْ عَنْ أَوْصَلِ إِخْوَانِكُمْ


[ 275 ]

116 سخنى از آن حضرت ( ع )

از بذل مال ، در راه كسى كه خود آن را روزى شما كرده بود ، بخل ورزیدید و از به خطر افكندن جان خویش ، در راه كسى كه آفریننده جانهاست ، سر بر تافتید . نام خدا را وسیله قرار مى‏دهید تا در میان بندگان خدا عزیز و مكرم شوید ، ولى ، خدا را در میان بندگانش حرمت نمى‏دارید . عبرت بگیرید ، فرود آمدن در خانه‏هاى كسانى را كه پیش از شما در آن خانه‏ها منزل كرده بودند ، پند گیرید از جدا شدنتان از نزدیكترین یاران و برادران خود .



[ 116 ] و من خطبة له ع و فیها ینصح أصحابه

أَرْسَلَهُ دَاعِیاً إِلَى اَلْحَقِّ وَ شَاهِداً عَلَى اَلْخَلْقِ فَبَلَّغَ رِسَالاَتِ رَبِّهِ غَیْرَ وَانٍ وَ لاَ مُقَصِّرٍ وَ جَاهَدَ فِی اَللَّهِ أَعْدَاءَهُ غَیْرَ وَاهِنٍ وَ لاَ مُعَذِّرٍ إِمَامُ مَنِ اِتَّقَى وَ بَصَرُ مَنِ اِهْتَدَى مِنْهَا وَ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ مِمَّا طُوِیَ عَنْكُمْ غَیْبُهُ إِذاً لَخَرَجْتُمْ إِلَى اَلصُّعُدَاتِ تَبْكُونَ عَلَى أَعْمَالِكُمْ وَ تَلْتَدِمُونَ عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَ لَتَرَكْتُمْ أَمْوَالَكُمْ لاَ حَارِسَ لَهَا وَ لاَ خَالِفَ عَلَیْهَا وَ لَهَمَّتْ كُلَّ اِمْرِئٍ مِنْكُمْ نَفْسُهُ لاَ یَلْتَفِتُ إِلَى غَیْرِهَا وَ لَكِنَّكُمْ نَسِیتُمْ مَا ذُكِّرْتُمْ وَ أَمِنْتُمْ مَا حُذِّرْتُمْ فَتَاهَ عَنْكُمْ رَأْیُكُمْ وَ تَشَتَّتَ عَلَیْكُمْ أَمْرُكُمْ وَ لَوَدِدْتُ أَنَّ اَللَّهَ فَرَّقَ بَیْنِی وَ بَیْنَكُمْ وَ أَلْحَقَنِی بِمَنْ هُوَ أَحَقُّ بِی مِنْكُمْ قَوْمٌ وَ اَللَّهِ مَیَامِینُ اَلرَّأْیِ مَرَاجِیحُ اَلْحِلْمِ مَقَاوِیلُ بِالْحَقِّ مَتَارِیكُ لِلْبَغْیِ مَضَوْا قُدُماً عَلَى اَلطَّرِیقَةِ وَ أَوْجَفُوا عَلَى اَلْمَحَجَّةِ فَظَفِرُوا بِالْعُقْبَى اَلدَّائِمَةِ وَ اَلْكَرَامَةِ اَلْبَارِدَةِ أَمَا وَ اَللَّهِ لَیُسَلَّطَنَّ عَلَیْكُمْ غُلاَمُ ثَقِیفٍ اَلذَّیَّالُ اَلْمَیَّالُ یَأْكُلُ خَضِرَتَكُمْ وَ یُذِیبُ شَحْمَتَكُمْ إِیهٍ أَبَا وَذَحَةَ قال الشریف الوذحة الخنفساء و هذا القول یومئ به إلى الحجاج و له مع الوذحة حدیث لیس هذا موضع ذكره


[ 273 ]

115 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

او را فرستاد كه مردم را به راه حق دعوت كند و بر خلق گواه باشد . او رسالت پروردگارش به جاى آورد . نه در آن سستى كرد و نه كوتاهى . در راه خدا با دشمنان خدا جهاد كرد ، بى‏آنكه ناتوانى نشان دهد یا عذر و بهانه‏اى بیاورد . پیشواى هر كسى است كه پرهیزگارى گزیند و دیده بیناى هر كسى است كه هدایت یابد .

و از این خطبه

اگر مى‏دانستید چیزى را كه من مى‏دانم و غیب آن بر شما پوشیده است ، سر به صحرا مى‏گذاشتید و بر اعمال خود مى‏گریستید ، و بر سر و سینه خود مى‏زدید و اموالتان را رها مى‏كردید و مى‏رفتید ، بى‏آنكه ، نگهبانى یا كسى از سوى خود بر آن بگمارید و هر كس در اندیشه خویش مى‏بود و به دیگرى نمى‏پرداخت . ولى هر اندرز كه شما را داده بودند از یاد بردید و از هر چه شما را بر حذر داشته بودند ، خود را ایمن یافتید . پس ، فكرتان سرگشته و كارتان پریشان گردید .

دوست دارم ، كه خدا میان من و شما جدایى افكند و مرا به كسانى ملحق سازد كه از شما به من سزاوارترند . به خدا سوگند ، كه مردمى بودند با اندیشه‏هایى خجسته و نیكو و بردبارى بسیار كه سخن حق مى‏گفتند و از ستمگرى گریزان بودند . در راه راست پیش مى‏رفتند و طریق روشن را بشتاب مى‏سپردند . پس به جهان جاوید و نعمت گواراى خداوندى دست یافتند . آگاه باشید ، به خدا سوگند ، پسر قبیله ثقیف ( 1 ) بر شما چیره خواهد شد . مردى متكبر است كه دامنكشان مى‏رود و از حق رویگردان است . همه داراییتان را چون حیوانى كه سبزه را بچرد خواهد خورد و پیه تنتان را خواهد گداخت . بس كن اى ابو وذحه .

من مى‏گویم : مراد از وذحه سرگین گردان است و این اشارت است به آمدن حجاج . حجاج را با وذحه حكایتى است كه جاى ذكر آن در اینجا نیست .



[ 115 ] و من خطبة له ع فی الاستسقاء

اَللَّهُمَّ قَدِ اِنْصَاحَتْ جِبَالُنَا وَ اِغْبَرَّتْ أَرْضُنَا وَ هَامَتْ دَوَابُّنَا وَ تَحَیَّرَتْ فِی مَرَابِضِهَا وَ عَجَّتْ عَجِیجَ اَلثَّكَالَى عَلَى أَوْلاَدِهَا وَ مَلَّتِ اَلتَّرَدُّدَ فِی مَرَاتِعِهَا وَ اَلْحَنِینَ إِلَى مَوَارِدِهَا اَللَّهُمَّ فَارْحَمْ أَنِینَ اَلْآنَّةِ وَ حَنِینَ اَلْحَانَّةِ اَللَّهُمَّ فَارْحَمْ حَیْرَتَهَا فِی مَذَاهِبِهَا وَ أَنِینَهَا فِی مَوَالِجِهَا اَللَّهُمَّ خَرَجْنَا إِلَیْكَ حِینَ اِعْتَكَرَتْ عَلَیْنَا حَدَابِیرُ اَلسِّنِینَ وَ أَخْلَفَتْنَا مَخَایِلُ اَلْجُودِ فَكُنْتَ اَلرَّجَاءَ لِلْمُبْتَئِسِ وَ اَلْبَلاَغَ لِلْمُلْتَمِسِ نَدْعُوكَ حِینَ قَنَطَ اَلْأَنَامُ وَ مُنِعَ اَلْغَمَامُ وَ هَلَكَ اَلسَّوَامُ أَلاَّ تُؤَاخِذَنَا بِأَعْمَالِنَا وَ لاَ تَأْخُذَنَا بِذُنُوبِنَا وَ اُنْشُرْ عَلَیْنَا رَحْمَتَكَ بِالسَّحَابِ اَلْمُنْبَعِقِ وَ اَلرَّبِیعِ اَلْمُغْدِقِ وَ اَلنَّبَاتِ اَلْمُونِقِ سَحّاً وَابِلاً تُحْیِی بِهِ مَا قَدْ مَاتَ وَ تَرُدُّ بِهِ مَا قَدْ فَاتَ اَللَّهُمَّ سُقْیَا مِنْكَ مُحْیِیَةً مُرْوِیَةً تَامَّةً عَامَّةً طَیِّبَةً مُبَارَكَةً هَنِیئَةً مَرِیعَةً زَاكِیاً نَبْتُهَا ثَامِراً فَرْعُهَا نَاضِراً وَرَقُهَا تُنْعِشُ بِهَا اَلضَّعِیفَ مِنْ عِبَادِكَ وَ تُحْیِی بِهَا اَلْمَیِّتَ مِنْ بِلاَدِكَ اَللَّهُمَّ سُقْیَا مِنْكَ تُعْشِبُ بِهَا نِجَادُنَا وَ تَجْرِی بِهَا وِهَادُنَا وَ یُخْصِبُ بِهَا جَنَابُنَا وَ تُقْبِلُ بِهَا ثِمَارُنَا وَ تَعِیشُ بِهَا مَوَاشِینَا وَ تَنْدَى بِهَا أَقَاصِینَا وَ تَسْتَعِینُ بِهَا ضَوَاحِینَا مِنْ بَرَكَاتِكَ اَلْوَاسِعَةِ وَ عَطَایَاكَ اَلْجَزِیلَةِ عَلَى بَرِیَّتِكَ اَلْمُرْمِلَةِ وَ وَحْشِكَ اَلْمُهْمَلَةِ وَ أَنْزِلْ عَلَیْنَا سَمَاءً مُخْضِلَةً مِدْرَاراً هَاطِلَةً یُدَافِعُ اَلْوَدْقُ مِنْهَا اَلْوَدْقَ وَ یَحْفِزُ اَلْقَطْرُ مِنْهَا اَلْقَطْرَ غَیْرَ خُلَّبٍ بَرْقُهَا وَ لاَ جَهَامٍ عَارِضُهَا وَ لاَ قَزَعٍ رَبَابُهَا وَ لاَ شَفَّانٍ ذِهَابُهَا حَتَّى یُخْصِبَ لِإِمْرَاعِهَا اَلْمُجْدِبُونَ وَ یَحْیَا بِبَرَكَتِهَا اَلْمُسْنِتُونَ فَإِنَّكَ تُنْزِلُ اَلْغَیْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَ تَنْشُرُ رَحْمَتَكَ وَ أَنْتَ اَلْوَلِیُّ اَلْحَمِیدُ تفسیر ما فی هذه الخطبة من الغریب قال السید الشریف رضی الله عنه قوله ع انصاحت جبالنا أی تشققت من المحول یقال انصاح الثوب إذا انشق و یقال أیضا انصاح النبت و صاح و صوح إذا جف و یبس كله بمعنى و قوله و هامت دوابُّنا أی عطشت و الهُیام العطش و قوله حدابیر السنین جمع حِدْبار و هی الناقة التی أنضاها السیر فشبه بها السنة التی فشا فیها الجدب قال ذو الرمة حدابیر ما تنفك إلا مناخة على الخسف أو نرمی بها بلدا قفرا و قوله و لا قزع ربابها القزع القطع الصغار المتفرقة من السحاب و قوله و لا شَفَّان ذهابها فإن تقدیره و لا ذات شَفَّان ذهابها و الشَفَّان الریح الباردة و الذهاب الأمطار اللینة فحذف ذات لعلم السامع به


[ 269 ]

114 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) در طلب باران

بار خدایا ، كوههاى ما از خشكى شكافته و زمین ما تیره شده . ستورانمان تشنه‏اند و در آغلهاى خود سرگشته‏اند . همانند مادران فرزند مرده مى‏نالند . از آمد و شدهاى بیهوده به چراگاهها ملول شده‏اند و از اشتیاق به آبشخورها به ستوه آمده‏اند . [ بار خدایا ، ترحم فرماى به ناله گوسفندان و شوق ماده شتران به آبشخورها . ] بار خدایا ،

ترحم فرماى به سرگشتگى آنها ، آنگاه كه در راه مى‏روند و به ناله‏هایشان ، آنگاه كه به آغلهایشان در مى‏آیند . بارخدایا ، بیرون آمده‏ایم به سوى تو ، هنگامى كه خشكسالى چونان اشترى لاغر بر سر ما آمده . و ابرهاى بارانزاى نه بدان گونه‏اند كه مى‏نمایند . اى خداوند ، تویى امید دردمندان و چاره‏ساز خواهندگان . در هنگامى كه مردمان نومید شده‏اند و ابر ، باران خود را باز داشته و چرندگان هلاك شده‏اند تو را مى‏خوانیم . بار خدایا كه ما را به اعمالمان مؤاخذت نفرمایى و به گناهانمان مگیرى . رحمت خود را با ابرهاى بارنده‏ات و بهار پربارانت و روییدنیهاى شادى افزایت بر ما ارزانى دار . از تو بارانى درشت و تندبار مى‏خواهیم تا آنها را كه مرده‏اند زنده‏سازى و آنچه را كه از دست رفته است تدارك فرمایى . اى خداوند ، بارانى از تو مى‏خواهیم جانبخش و سیراب كننده كه همه را دربر گیرد و به همه جاى برسد . بارانى پاكیزه ، بركت دهنده ،

گوارا و پر نعمت ، كه گیاهش بسیار بود و شاخه‏هایش پربار و برگهایش تر و تازه كه بدان بندگان ناتوانت را تن و توش دهى و بلاد مرده‏ات را زنده‏گردانى .

بارخدایا ، بارانى عطا كن تا زمینهاى بلند پر علف شوند و در زمینهاى پست آب روان گردد و پیرامون ما سبز و خرم شود و میوه‏هایمان فراوان گردد و ستورانمان به راحت رسند و مردمان دور از ما نیز از آن تمتع برند و صحراها و مزارع آفتاب زده ، از آن بهره‏مند گردند .

[ 271 ]

از بركات واسعه خود و از عطایاى سرشارت بر بندگان بیچاره‏ات و وحشیانى ،

كه در صحراها رها شده‏اند ، بخشش فرماى .

بر ما ببار بارانى كه زمین را سیراب كند ، پى در پى ببارد و فراوان ببارد ، به گونه‏اى كه قطره‏هایش بر هم آید و دنباله‏اش بریده نشود . ابرى كه برقش باران در پى داشته باشد نه ابر بى‏باران كه افق را پوشد و نه ابر سفید كم باران و همراه با بادهاى سرد ، تا قحطى زدگان با گیاه فراوانش فراخ نعمت شوند . و به بركت آن رنجدیدگان به راحت رسند . تو باران را وقتى مى‏فرستى كه مردمان نومیدند و رحمت خود بر همگان مى‏پراكنى . تویى یاور ما و درخور ستایش .

تفسیر الفاظ غریب در این خطبه سخن آن حضرت ( ع ) كه مى‏فرماید : « انصاحت جبالنا » ، یعنى ، كوهها از خشكى شكافته شدند .

« انصاح الثوب » ، یعنى ، جامه پاره شد . « انصاح النّبت » و ( صاح و صوّح ) یعنى گیاه خشك گردید . « هامت دوابّنا » ، یعنى ، چارپایان تشنه شدند . « هیام » به معنى عطش است .

« حداییر السنین » : حدابیر جمع حدبار است و آن ناقه‏اى است كه به سبب راه رفتن بسیار لاغر شده باشد . قحط سال را به آن تشبیه كرده . ذو الرّمة گوید :

حدابیر ما تنفكّ الاّ مناخة على الخسف او نرمى بها بلدا قفرا « لا قزع ربابها » : قزع ، قطعه‏هاى كوچك و پراكنده ابر است « و لا شفان ذهابها » در اصل « ذات شفان . . . » بوده « شفان » ، باد سرد است و « ذهاب » بارانهاى نرم است « ذات » را به سبب آنكه شنونده بدان آگاه است حذف كرده‏اند .

معنى بیت : ماده شترانى لاغر و ناتوان ، همواره در خوابگاه خفته یا آنها را به بلادى خشك مى‏رانیم .


[ 114 ] و من خطبة له ع و فیها مواعظ للناس

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلْوَاصِلِ اَلْحَمْدَ بِالنِّعَمِ وَ اَلنِّعَمَ بِالشُّكْرِ نَحْمَدُهُ عَلَى آلاَئِهِ كَمَا نَحْمَدُهُ عَلَى بَلاَئِهِ وَ نَسْتَعِینُهُ عَلَى هَذِهِ اَلنُّفُوسِ اَلْبِطَاءِ عَمَّا أُمِرَتْ بِهِ اَلسِّرَاعِ إِلَى مَا نُهِیَتْ عَنْهُ وَ نَسْتَغْفِرُهُ مِمَّا أَحَاطَ بِهِ عِلْمُهُ وَ أَحْصَاهُ كِتَابُهُ عِلْمٌ غَیْرُ قَاصِرٍ وَ كِتَابٌ غَیْرُ مُغَادِرٍ وَ نُؤْمِنُ بِهِ إِیمَانَ مَنْ عَایَنَ اَلْغُیُوبَ وَ وَقَفَ عَلَى اَلْمَوْعُودِ إِیمَاناً نَفَى إِخْلاَصُهُ اَلشِّرْكَ وَ یَقِینُهُ اَلشَّكَّ وَ نَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِیكَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً صَلَّى اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ شَهَادَتَیْنِ تُصْعِدَانِ اَلْقَوْلَ وَ تَرْفَعَانِ اَلْعَمَلَ لاَ یَخِفُّ مِیزَانٌ تُوضَعَانِ فِیهِ وَ لاَ یَثْقُلُ مِیزَانٌ تُرْفَعَانِ عَنْهُ أُوصِیكُمْ عِبَادَ اَللَّهِ بِتَقْوَى اَللَّهِ اَلَّتِی هِیَ اَلزَّادُ وَ بِهَا اَلْمَعَاذُ زَادٌ مُبْلِغٌ وَ مَعَاذٌ مُنْجِحٌ دَعَا إِلَیْهَا أَسْمَعُ دَاعٍ وَ وَعَاهَا خَیْرُ وَاعٍ فَأَسْمَعَ دَاعِیهَا وَ فَازَ وَاعِیهَا عِبَادَ اَللَّهِ إِنَّ تَقْوَى اَللَّهِ حَمَتْ أَوْلِیَاءَ اَللَّهِ مَحَارِمَهُ وَ أَلْزَمَتْ قُلُوبَهُمْ مَخَافَتَهُ حَتَّى أَسْهَرَتْ لَیَالِیَهُمْ وَ أَظْمَأَتْ هَوَاجِرَهُمْ فَأَخَذُوا اَلرَّاحَةَ بِالنَّصَبِ وَ اَلرِّیَّ بِالظَّمَإِ وَ اِسْتَقْرَبُوا اَلْأَجَلَ فَبَادَرُوا اَلْعَمَلَ وَ كَذَّبُوا اَلْأَمَلَ فَلاَحَظُوا اَلْأَجَلَ ثُمَّ إِنَّ اَلدُّنْیَا دَارُ فَنَاءٍ وَ عَنَاءٍ وَ غِیَرٍ وَ عِبَرٍ فَمِنَ اَلْفَنَاءِ أَنَّ اَلدَّهْرَ مُوتِرٌ قَوْسَهُ لاَ تُخْطِئُ سِهَامُهُ وَ لاَ تُؤْسَى جِرَاحُهُ یَرْمِی اَلْحَیَّ بِالْمَوْتِ وَ اَلصَّحِیحَ بِالسَّقَمِ وَ اَلنَّاجِیَ بِالْعَطَبِ آكِلٌ لاَ یَشْبَعُ وَ شَارِبٌ لاَ یَنْقَعُ وَ مِنَ اَلْعَنَاءِ أَنَّ اَلْمَرْءَ یَجْمَعُ مَا لاَ یَأْكُلُ وَ یَبْنِی مَا لاَ یَسْكُنُ ثُمَّ یَخْرُجُ إِلَى اَللَّهِ تَعَالَى لاَ مَالاً حَمَلَ وَ لاَ بِنَاءً نَقَلَ وَ مِنْ غِیَرِهَا أَنَّكَ تَرَى اَلْمَرْحُومَ مَغْبُوطاً وَ اَلْمَغْبُوطَ مَرْحُوماً لَیْسَ ذَلِكَ إِلاَّ نَعِیماً زَلَّ وَ بُؤْساً نَزَلَ وَ مِنْ عِبَرِهَا أَنَّ اَلْمَرْءَ یُشْرِفُ عَلَى أَمَلِهِ فَیَقْتَطِعُهُ حُضُورُ أَجَلِهِ فَلاَ أَمَلٌ یُدْرَكُ وَ لاَ مُؤَمَّلٌ یُتْرَكُ فَسُبْحَانَ اَللَّهِ مَا أَعَزَّ سُرُورَهَا وَ أَظْمَأَ رِیَّهَا وَ أَضْحَى فَیْئَهَا لاَ جَاءٍ یُرَدُّ وَ لاَ مَاضٍ یَرْتَدُّ فَسُبْحَانَ اَللَّهِ مَا أَقْرَبَ اَلْحَیَّ مِنَ اَلْمَیِّتِ لِلَحَاقِهِ بِهِ وَ أَبْعَدَ اَلْمَیِّتَ مِنَ اَلْحَیِّ لاِنْقِطَاعِهِ عَنْهُ إِنَّهُ لَیْسَ شَیْ‏ءٌ بِشَرٍّ مِنَ اَلشَّرِّ إِلاَّ عِقَابُهُ وَ لَیْسَ شَیْ‏ءٌ بِخَیْرٍ مِنَ اَلْخَیْرِ إِلاَّ ثَوَابُهُ وَ كُلُّ شَیْ‏ءٍ مِنَ اَلدُّنْیَا سَمَاعُهُ أَعْظَمُ مِنْ عِیَانِهِ وَ كُلُّ شَیْ‏ءٍ مِنَ اَلْآخِرَةِ عِیَانُهُ أَعْظَمُ مِنْ سَمَاعِهِ فَلْیَكْفِكُمْ مِنَ اَلْعِیَانِ اَلسَّمَاعُ وَ مِنَ اَلْغَیْبِ اَلْخَبَرُ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ مَا نَقَصَ مِنَ اَلدُّنْیَا وَ زَادَ فِی اَلْآخِرَةِ خَیْرٌ مِمَّا نَقَصَ مِنَ اَلْآخِرَةِ وَ زَادَ فِی اَلدُّنْیَا فَكَمْ مِنْ مَنْقُوصٍ رَابِحٍ وَ مَزِیدٍ خَاسِرٍ إِنَّ اَلَّذِی أُمِرْتُمْ بِهِ أَوْسَعُ مِنَ اَلَّذِی نُهِیتُمْ عَنْهُ وَ مَا أُحِلَّ لَكُمْ أَكْثَرُ مِمَّا حُرِّمَ عَلَیْكُمْ فَذَرُوا مَا قَلَّ لِمَا كَثُرَ وَ مَا ضَاقَ لِمَا اِتَّسَعَ قَدْ تَكَفَّلَ لَكُمْ بِالرِّزْقِ وَ أُمِرْتُمْ بِالْعَمَلِ فَلاَ یَكُونَنَّ اَلْمَضْمُونُ لَكُمْ طَلَبُهُ أَوْلَى بِكُمْ مِنَ اَلْمَفْرُوضِ عَلَیْكُمْ عَمَلُهُ مَعَ أَنَّهُ وَ اَللَّهِ لَقَدِ اِعْتَرَضَ اَلشَّكُّ وَ دَخِلَ اَلْیَقِینُ حَتَّى كَأَنَّ اَلَّذِی ضُمِنَ لَكُمْ قَدْ فُرِضَ عَلَیْكُمْ وَ كَأَنَّ اَلَّذِی فُرِضَ عَلَیْكُمْ قَدْ وُضِعَ عَنْكُمْ فَبَادِرُوا اَلْعَمَلَ وَ خَافُوا بَغْتَةَ اَلْأَجَلِ فَإِنَّهُ لاَ یُرْجَى مِنْ رَجْعَةِ اَلْعُمُرِ مَا یُرْجَى مِنْ رَجْعَةِ اَلرِّزْقِ مَا فَاتَ اَلْیَوْمَ مِنَ اَلرِّزْقِ رُجِیَ غَداً زِیَادَتُهُ وَ مَا فَاتَ أَمْسِ مِنَ اَلْعُمُرِ لَمْ یُرْجَ اَلْیَوْمَ رَجْعَتُهُ اَلرَّجَاءُ مَعَ اَلْجَائِی وَ اَلْیَأْسُ مَعَ اَلْمَاضِی فَ اِتَّقُوا اَللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ

113 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

ستایش و سپاس خداوند را ، آنكه پیوند دهنده ستایش است به نعمتها و پیوند دهنده نعمتهاست به سپاس . او را به سبب نعمتهایش مى‏ستاییم ، همانگونه كه به هنگام بلاهایش مى‏ستاییم . از او یارى مى‏جوییم در هدایت این مردم كاهل و سهل انگار در انجام اوامر و شتاب كننده در ارتكاب نواهى و امور نكوهیده و مكروه .

از او آمرزش مى‏خواهیم ، براى گناهانى كه علم او بر آنها احاطه دارد و كتاب او آنها را بر شمرده است . علمى كه قاصر نیست و كتابى كه چیزى را فرو نگذارده . به او ایمان آوردیم . ایمان كسى كه غیب را به عیان مى‏بیند و از وعده‏هایى كه داده شده آگاه است . ایمانى كه خلوص آن شرك را بزداید و یقین آن شك را از میان بردارد . و شهادت مى‏دهیم كه هیچ خدایى جز اللّه نیست . یكتاست و بدون شریك و اینكه محمد ( صلى اللّه علیه و آله ) بنده او و رسول اوست . دو شهادت ، كه گفتار و كردار را فرا برند و كفه ترازویى ، كه در آن مى‏گذارندشان ، سبك نمى‏شود . و كفه ترازویى كه در آن نباشند ، سنگین نباشد .

اى بندگان خدا ، شما را به تقوا سفارش مى‏كنم كه تقوا توشه و پناهگاه است .

توشه‏اى است كه ما را به منزل مى‏رساند و پناهگاهى است ، رستگارى دهنده .

[ 265 ]

بهترین دعوت‏كنندگان كه سخن خود به گوش همگان رسانید ، مردم را به تقوا دعوت كرد . و آنكه سخن او دریافت ، بهترین درك كننده بود . پس دعوت كننده ، دعوت خویش به گوشها رسانید و شنوندگان از آن دعوت رستگار شدند .

اى بندگان خدا ، تقوا دوستان خدا را از ارتكاب حرامها نگه داشته و ترس از خدا را در دلهایشان نشانده است ، به گونه‏اى كه ، شبها بیدارشان مى‏دارد و وا مى داردشان كه روزهاى گرم را در تشنگى سپرى سازند . اینان راحت آن جهان را با رنج این جهان به دست آورده‏اند و اگر در این سراى تشنه‏اند ، در آن سراى سیراب‏اند . مرگ را نزدیك انگاشتند و به انجام دادن عمل نیكو مبادرت ورزیدند و آرزوها را دروغ شمردند و مرگ را از نظر دور نداشتند .

دنیا سراى فنا و رنج و دگرگونیها و عبرتهاست . سراى فناست ، زیرا كه همواره كمان خود را به زه كرده ، تیرهایش خطا نمى‏رود و زخمش بهبود نمى‏یابد . زنده را به تیر مرگ مى‏زند و تندرست را به تیر بیمارى و ، آن را كه رهایى یافته ، به تیر شور بختى و ناتوانى . خورنده‏اى است سیرى‏ناپذیر و نوشنده‏اى سیراب ناشدنى . سراى رنج است ، زیرا آدمى گرد مى‏آورد آنچه را كه نمى‏خورد و بنا مى‏كند آنچه را كه در آن سكنا نمى‏گزیند . سپس ، مى‏میرد و به سوى خدا مى‏رود . در حالى كه ، نه از آن مال ،

پشیزى با خود مى‏برد و نه از آن بنا ، خشتى .

سراى دگرگونیهاست ، زیرا یكى را بینى كه روزگارى بر نعمت و مال او رشك مى‏بردند و امروز به بیچارگایش ترحم مى‏كنند و یكى را بینى كه روزگارى بر بیچارگیش ترحم مى‏كردند و امروز بر نعمت و مالش رشك مى‏برند . آرى ، این ترحم به سبب نعمتى است كه از دستش رفته و فقرى است كه گریبان او را گرفته .

دنیا سراى عبرتهاست ، زیرا انسان را آرزویى است و آن آرزو را رویاروى مى‏بیند ،

بناگاه مرگ در مى‏رسد و آرزو را بر باد مى‏دهد . نه دیگر آرزو فراچنگ مى‏آید و نه آرزومند از چنگ مرگ رهایى مى‏یابد .

منزه است خدا ، چه فریبنده است شادمانى دنیا و چه عطش افزاست سیراب كردنش و چه گرم است سایه آن . آن را كه مى‏آید باز نتوان گردانید و گذشته را باز نتوان آورد .

[ 267 ]

منزه است خدا . چه نزدیك است زنده به مرده تا به او پیوندد و چه دور است مرده از زنده به سبب بریدن از او . از بد ، بدترى نیست ، مگر كیفر بد آن و از خوب ،

خوب‏ترى نیست ، مگر پاداش نیك آن . هر چه دنیایى است ، شنیدنش بزرگتر از دیدن اوست و هر چه آخرتى است ، دیدنش بزرگتر از شنیدن آن . شما را شنیدن از دیدن بسنده است و خبر دادن از آنچه در نهان است ، شما را بس . بدانید ، كه كاستن از دنیا و افزودن به آخرت بهتر است از كاستن از آخرت و افزودن به دنیا . چه بسا آنچه كاسته شده سودمند افتد و آنچه افزون شده زیان‏آور .

آنچه شما را بدان امر كرده‏اند ، وسیعتر و آسانتر از چیزهایى است كه شما را از آن نهى كرده‏اند و آنچه بر شما حلال شده ، بیشتر از چیزهایى است كه بر شما حرام گردیده . پس اندك را به خاطر بسیار فرو گذارید و تنگ و دشوار را به خاطر وسیع و آسان رها كنید .

خداوند روزى شما را بر عهده گرفته و شما را به عمل فرمان داده . مبادا طلب چیزى كه براى شما بر عهده گرفته‏اند ، از چیزى كه بر شما فریضه كرده‏اند سزاوارتر جلوه كند . به خدا سوگند ، كه شك روى آورده و یقین به شك آلوده شده ، تا آنجا كه پندارید ، كه تحصیل رزق تعهد شده ، بر شما واجب است و به جاى آوردن واجبات ،

از شما ساقط . به عمل روى آورید و از ناگهانى رسیدن مرگ بیمناك باشید ، زیرا امیدى به بازگشتن عمر از دست رفته نیست و حال آنكه روزى از دست رفته باز خواهد گشت . هر چه از روزى شما كه امروز فوت شود ، امید است كه فردا به زیادت باز آید ولى عمرى كه دیروز از دست رفته ، امروز باز آمدنش را امید نخواهد بود . پس امید همراه چیزى است كه مى‏آید و نومیدى همراه چیزى است كه گذشته است . « پس از خدا بترسید آنسان كه شایان ترس از اوست و جز بر دین اسلام نمیرید . » ( 1 )


[ 113 ] و من خطبة له ع فی ذم الدنیا

وَ أُحَذِّرُكُمُ اَلدُّنْیَا فَإِنَّهَا مَنْزِلُ قُلْعَةٍ وَ لَیْسَتْ بِدَارِ نُجْعَةٍ قَدْ تَزَیَّنَتْ بِغُرُورِهَا وَ غَرَّتْ بِزِینَتِهَا دَارُهَا هَانَتْ عَلَى رَبِّهَا فَخَلَطَ حَلاَلَهَا بِحَرَامِهَا وَ خَیْرَهَا بِشَرِّهَا وَ حَیَاتَهَا بِمَوْتِهَا وَ حُلْوَهَا بِمُرِّهَا لَمْ یُصْفِهَا اَللَّهُ تَعَالَى لِأَوْلِیَائِهِ وَ لَمْ یَضِنَّ بِهَا عَلَى أَعْدَائِهِ خَیْرُهَا زَهِیدٌ وَ شَرُّهَا عَتِیدٌ وَ جَمْعُهَا یَنْفَدُ وَ مُلْكُهَا یُسْلَبُ وَ عَامِرُهَا یَخْرَبُ فَمَا خَیْرُ دَارٍ تُنْقَضُ نَقْضَ اَلْبِنَاءِ وَ عُمُرٍ یَفْنَى فِیهَا فَنَاءَ اَلزَّادِ وَ مُدَّةٍ تَنْقَطِعُ اِنْقِطَاعَ اَلسَّیْرِ اِجْعَلُوا مَا اِفْتَرَضَ اَللَّهُ عَلَیْكُمْ مِنْ طَلَبِكُمْ وَ اِسْأَلُوهُ مِنْ أَدَاءِ حَقِّهِ مَا سَأَلَكُمْ وَ أَسْمِعُوا دَعْوَةَ اَلْمَوْتِ آذَانَكُمْ قَبْلَ أَنْ یُدْعَى بِكُمْ إِنَّ اَلزَّاهِدِینَ فِی اَلدُّنْیَا تَبْكِی قُلُوبُهُمْ وَ إِنْ ضَحِكُوا وَ یَشْتَدُّ حُزْنُهُمْ وَ إِنْ فَرِحُوا وَ یَكْثُرُ مَقْتُهُمْ أَنْفُسَهُمْ وَ إِنِ اِغْتَبَطُوا بِمَا رُزِقُوا قَدْ غَابَ عَنْ قُلُوبِكُمْ ذِكْرُ اَلْآجَالِ وَ حَضَرَتْكُمْ كَوَاذِبُ اَلْآمَالِ فَصَارَتِ اَلدُّنْیَا أَمْلَكَ بِكُمْ مِنَ اَلْآخِرَةِ وَ اَلْعَاجِلَةُ أَذْهَبَ بِكُمْ مِنَ اَلْآجِلَةِ وَ إِنَّمَا أَنْتُمْ إِخْوَانٌ عَلَى دِینِ اَللَّهِ مَا فَرَّقَ بَیْنَكُمْ إِلاَّ خُبْثُ اَلسَّرَائِرِ وَ سُوءُ اَلضَّمَائِرِ فَلاَ تَوَازَرُونَ وَ لاَ تَنَاصَحُونَ وَ لاَ تَبَاذَلُونَ وَ لاَ تَوَادُّونَ مَا بَالُكُمْ تَفْرَحُونَ بِالْیَسِیرِ مِنَ اَلدُّنْیَا تُدْرِكُونَهُ وَ لاَ یَحْزُنُكُمُ اَلْكَثِیرُ مِنَ اَلْآخِرَةِ تُحْرَمُونَهُ وَ یُقْلِقُكُمُ اَلْیَسِیرُ مِنَ اَلدُّنْیَا یَفُوتُكُمْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ ذَلِكَ فِی وُجُوهِكُمْ وَ قِلَّةِ صَبْرِكُمْ عَمَّا زُوِیَ مِنْهَا عَنْكُمْ كَأَنَّهَا دَارُ مُقَامِكُمْ وَ كَأَنَّ مَتَاعَهَا بَاقٍ عَلَیْكُمْ وَ مَا یَمْنَعُ أَحَدَكُمْ أَنْ یَسْتَقْبِلَ أَخَاهُ بِمَا یَخَافُ مِنْ عَیْبِهِ إِلاَّ مَخَافَةُ أَنْ یَسْتَقْبِلَهُ بِمِثْلِهِ قَدْ تَصَافَیْتُمْ عَلَى رَفْضِ اَلْآجِلِ وَ حُبِّ اَلْعَاجِلِ وَ صَارَ دِینُ أَحَدِكُمْ لُعْقَةً عَلَى لِسَانِهِ صَنِیعَ مَنْ قَدْ فَرَغَ مِنْ عَمَلِهِ وَ أَحْرَزَ رِضَى سَیِّدِهِ


[ 261 ]

112 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

شما را از دنیا برحذر مى‏دارم ، كه سرایى است ناپایدار ، نه جایى كه در آن بار توان گشود و دل در آن بست . به زیورهاى فریبنده خود را آراسته است و به آن آرایش فریبكارانه دیگران را مى‏فریبد . خداوند دنیا را خوار شمرد ، از اینرو ، حلالش را به حرام و خیرش را به شر و زندگیش را به مرگ و شیرینیش را به تلخى درآمیخت . دنیا را به كام دوستانش گوارا نساخت و از اینكه به دشمنانش ارزانى دارد بخل نورزید .

خیرش اندك است و شرش مهیّاست . جمعش فناپذیر است و ملكش نه بر دوام و آبادیش را خرابى در پى است .

چه خیرى است در سرایى كه چون بنایى شكسته فرو مى‏ریزد ؟ یا چه فایده در عمرى كه چون توشه‏اى پایان یافتنى به سر مى‏رسد ؟ چه سودى در روزگارى ، كه سرانجام چون راهى كه پیموده مى‏شود ، پایان مى‏یابد . در پى چیزى روید كه خداوند بر شما فریضه ساخته و از او بخواهید تا شما را در اداى آنچه از شما خواسته توفیق دهد . دعوت مرگ را به گوشهاى خود برسانید ، پیش از آنكه شما را دعوت كنند .

پارسایان در این دنیا ، اگر لبشان مى‏خندد ، دلشان مى‏گرید و اگر به ظاهر شادمان‏اند به باطن ، سخت ، محزون‏اند . اگر به سبب بهره‏مندى و نیكویى حال مورد رشك و غبطه‏اند خود با نفس خود در خشم و ستیزند .

یاد مرگ از دلهایتان رخت بر بسته و آرزوهاى دروغین شما را در برگرفته ، تا آنجا كه ، دنیا بیش از آخرت دلهایتان را تسخیر كرده است . آرى ، دنیاى زودگذر ، شما را از آخرت ، كه بى‏شك آمدنى است ، دور كرده است . هر آینه ، شما برادران دینى هستید ،

چیزى جز ناپاكى درون و زشتى باطن میان شما جدایى نیفكنده است . از این روست كه یكدیگر را در امور یارى نمى‏كنید و خیر یكدیگر را نمى‏خواهید و به یكدیگر چیزى نمى‏بخشید و با هم دوستى نمى‏ورزید . چیست كه به اندك چیزى از دنیا ، كه به دست مى‏آورید ، شادمان مى‏شوید و از آن همه ، كه از آخرت از دست مى‏دهید ،

اندوهگین نمى‏گردید ؟ به اندك متاعى دنیایى ، كه از دستتان مى‏رود ، مضطرب

[ 263 ]

مى‏شوید ، آنسان كه نشان آن بر چهره‏هایتان هویدا مى‏گردد و به سبب اندك مایه‏اى كه از كف مى‏نهید ، صبر و قرار از دلتان رخت بر مى‏بندد . به گونه‏اى كه گویى دنیا جاى درنگ همیشگى شماست و نعمت دنیا برایتان ماندنى است . هیچ چیز شما را از گفتن عیب برادرتان ، كه از آن بیم دارد ، به هنگام دیدار او ، بازنمى‏دارد ، مگر آنكه بیم دارید كه او نیز عیب شما را رو در رویتان بر زبان آرد . در ترك آخرت و دوستى دنیا یكدله شده‏اید . دین شما اقرار است به زبان نه به دل . در بى‏التفاتى و آسودگى خاطر نسبت به اوامر خدا ، همانند كارگرى هستید كه كار خود به پایان رسانده و خشنودى سرور خویش حاصل كرده است .


[ 112 ] و من خطبة له ع ذكر فیها ملك الموت و توفیة النفس و عجز الخلق عن وصف

اللّه هَلْ تُحِسُّ بِهِ إِذَا دَخَلَ مَنْزِلاً أَمْ هَلْ تَرَاهُ إِذَا تَوَفَّى أَحَداً بَلْ كَیْفَ یَتَوَفَّى اَلْجَنِینَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ أَ یَلِجُ عَلَیْهِ مِنْ بَعْضِ جَوَارِحِهَا أَمْ اَلرُّوحُ أَجَابَتْهُ بِإِذْنِ رَبِّهَا أَمْ هُوَ سَاكِنٌ مَعَهُ فِی أَحْشَائِهَا كَیْفَ یَصِفُ إِلَهَهُ مَنْ یَعْجَزُ عَنْ صِفَةِ مَخْلُوقٍ مِثْلِهِ


111 از خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) در آن از ملك الموت یاد كرده و گرفتن او جانها را

آیا وقتى كه به خانه‏اى داخل مى‏شود ، از او آگاه مى‏شوى ؟ یا هنگامى كه جان یكى را مى‏ستاند او را مى‏بینى ؟ چگونه جنین را در رحم مادر مى‏میراند ؟

ملك الموت از كدام عضو مادر به درون مى‏رود ؟ آیا روح به فرمان پروردگارش به او پاسخ مى‏دهد یا با كودك در درون شكم مادر جاى گرفته ؟ كسى كه از وصف مخلوقى چون خود عاجز است خداى خود را چگونه وصف تواند كرد ؟



[ 111 ] و من خطبة له ع فی ذم الدنیا

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أُحَذِّرُكُمُ اَلدُّنْیَا فَإِنَّهَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ وَ تَحَبَّبَتْ بِالْعَاجِلَةِ وَ رَاقَتْ بِالْقَلِیلِ وَ تَحَلَّتْ بِالْآمَالِ وَ تَزَیَّنَتْ بِالْغُرُورِ لاَ تَدُومُ حَبْرَتُهَا وَ لاَ تُؤْمَنُ فَجْعَتُهَا غَرَّارَةٌ ضَرَّارَةٌ حَائِلَةٌ زَائِلَةٌ نَافِدَةٌ بَائِدَةٌ أَكَّالَةٌ غَوَّالَةٌ لاَ تَعْدُو إِذَا تَنَاهَتْ إِلَى أُمْنِیَّةِ أَهْلِ اَلرَّغْبَةِ فِیهَا وَ اَلرِّضَاءِ بِهَا أَنْ تَكُونَ كَمَا قَالَ اَللَّهُ تَعَالَى سُبْحَانَهُ كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ اَلسَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ اَلْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ اَلرِّیاحُ وَ كانَ اَللَّهُ عَلى‏ كُلِّ شَیْ‏ءٍ مُقْتَدِراً لَمْ یَكُنِ اِمْرُؤٌ مِنْهَا فِی حَبْرَةٍ إِلاَّ أَعْقَبَتْهُ بَعْدَهَا عَبْرَةً وَ لَمْ یَلْقَ فِی سَرَّائِهَا بَطْناً إِلاَّ مَنَحَتْهُ مِنْ ضَرَّائِهَا ظَهْراً وَ لَمْ تَطُلَّهُ فِیهَا دِیمَةُ رَخَاءٍ إِلاَّ هَتَنَتْ عَلَیْهِ مُزْنَةُ بَلاَءٍ وَ حَرِیٌّ إِذَا أَصْبَحَتْ لَهُ مُنْتَصِرَةً أَنْ تُمْسِیَ لَهُ مُتَنَكِّرَةً وَ إِنْ جَانِبٌ مِنْهَا اِعْذَوْذَبَ وَ اِحْلَوْلَى أَمَرَّ مِنْهَا جَانِبٌ فَأَوْبَى لاَ یَنَالُ اِمْرُؤٌ مِنْ غَضَارَتِهَا رَغَباً إِلاَّ أَرْهَقَتْهُ مِنْ نَوَائِبِهَا تَعَباً وَ لاَ یُمْسِی مِنْهَا فِی جَنَاحِ أَمْنٍ إِلاَّ أَصْبَحَ عَلَى قَوَادِمِ خَوْفٍ غَرَّارَةٌ غُرُورٌ مَا فِیهَا فَانِیَةٌ فَانٍ مَنْ عَلَیْهَا لاَ خَیْرَ فِی شَیْ‏ءٍ مِنْ أَزْوَادِهَا إِلاَّ اَلتَّقْوَى مَنْ أَقَلَّ مِنْهَا اِسْتَكْثَرَ مِمَّا یُؤْمِنُهُ وَ مَنِ اِسْتَكْثَرَ مِنْهَا اِسْتَكْثَرَ مِمَّا یُوبِقُهُ وَ زَالَ عَمَّا قَلِیلٍ عَنْهُ كَمْ مِنْ وَاثِقٍ بِهَا قَدْ فَجَعَتْهُ وَ ذِی طُمَأْنِینَةٍ إِلَیْهَا قَدْ صَرَعَتْهُ وَ ذِی أُبَّهَةٍ قَدْ جَعَلَتْهُ حَقِیراً وَ ذِی نَخْوَةٍ قَدْ رَدَّتْهُ ذَلِیلاً سُلْطَانُهَا دُوَّلٌ وَ عَیْشُهَا رَنِقٌ وَ عَذْبُهَا أُجَاجٌ وَ حُلْوُهَا صَبِرٌ وَ غِذَاؤُهَا سِمَامٌ وَ أَسْبَابُهَا رِمَامٌ حَیُّهَا بِعَرَضِ مَوْتٍ وَ صَحِیحُهَا بِعَرَضِ سُقْمٍ مُلْكُهَا مَسْلُوبٌ وَ عَزِیزُهَا مَغْلُوبٌ وَ مَوْفُورُهَا مَنْكُوبٌ وَ جَارُهَا مَحْرُوبٌ أَ لَسْتُمْ فِی مَسَاكِنِ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ أَطْوَلَ أَعْمَاراً وَ أَبْقَى آثَاراً وَ أَبْعَدَ آمَالاً وَ أَعَدَّ عَدِیداً وَ أَكْثَفَ جُنُوداً تَعَبَّدُوا لِلدُّنْیَا أَیَّ تَعَبُّدٍ وَ آثَرُوهَا أَیَّ إِیْثَارٍ ثُمَّ ظَعَنُوا عَنْهَا بِغَیْرِ زَادٍ مُبَلِّغٍ وَ لاَ ظَهْرٍ قَاطِعٍ فَهَلْ بَلَغَكُمْ أَنَّ اَلدُّنْیَا سَخَتْ لَهُمْ نَفْساً بِفِدْیَةٍ أَوْ أَعَانَتْهُمْ بِمَعُونَةٍ أَوْ أَحْسَنَتْ لَهُمْ صُحْبَةً بَلْ أَرْهَقَتْهُمْ بِالْقَوَادِحِ وَ أَوْهَقَتْهُمْ بِالْقَوَارِعِ وَ ضَعْضَعَتْهُمْ بِالنَّوَائِبِ وَ عَفَّرَتْهُمْ لِلْمَنَاخِرِ وَ وَطِئَتْهُمْ بِالْمَنَاسِمِ وَ أَعَانَتْ عَلَیْهِمْ رَیْبَ اَلْمَنُونِ فَقَدْ رَأَیْتُمْ تَنَكُّرَهَا لِمَنْ دَانَ لَهَا وَ آثَرَهَا وَ أَخْلَدَ إِلَیْهَا حِینَ ظَعَنُوا عَنْهَا لِفِرَاقِ اَلْأَبَدِ وَ هَلْ زَوَّدَتْهُمْ إِلاَّ اَلسَّغَبَ أَوْ أَحَلَّتْهُمْ إِلاَّ اَلضَّنْكَ أَوْ نَوَّرَتْ لَهُمْ إِلاَّ اَلظُّلْمَةَ أَوْ أَعْقَبَتْهُمْ إِلاَّ اَلنَّدَامَةَ أَ فَهَذِهِ تُؤْثِرُونَ أَمْ إِلَیْهَا تَطْمَئِنُّونَ أَمْ عَلَیْهَا تَحْرِصُونَ فَبِئْسَتِ اَلدَّارُ لِمَنْ لَمْ یَتَّهِمْهَا وَ لَمْ یَكُنْ فِیهَا عَلَى وَجَلٍ مِنْهَا فَاعْلَمُوا وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ بِأَنَّكُمْ تَارِكُوهَا وَ ظَاعِنُونَ عَنْهَا وَ اِتَّعِظُوا فِیهَا بِالَّذِینَ قَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً حُمِلُوا إِلَى قُبُورِهِمْ فَلاَ یُدْعَوْنَ رُكْبَاناً وَ أُنْزِلُوا اَلْأَجْدَاثَ فَلاَ یُدْعَوْنَ ضِیفَاناً وَ جُعِلَ لَهُمْ مِنَ اَلصَّفِیحِ أَجْنَانٌ وَ مِنَ اَلتُّرَابِ أَكْفَانٌ وَ مِنَ اَلرُّفَاتِ جِیرَانٌ فَهُمْ جِیرَةٌ لاَ یُجِیبُونَ دَاعِیاً وَ لاَ یَمْنَعُونَ ضَیْماً وَ لاَ یُبَالُونَ مَنْدَبَةً إِنْ جِیدُوا لَمْ یَفْرَحُوا وَ إِنْ قُحِطُوا لَمْ یَقْنَطُوا جَمِیعٌ وَ هُمْ آحَادٌ وَ جِیرَةٌ وَ هُمْ أَبْعَادٌ مُتَدَانُونَ لاَ یَتَزَاوَرُونَ وَ قَرِیبُونَ لاَ یَتَقَارَبُونَ حُلَمَاءُ قَدْ ذَهَبَتْ أَضْغَانُهُمْ وَ جُهَلاَءُ قَدْ مَاتَتْ أَحْقَادُهُمْ لاَ یُخْشَى فَجْعُهُمْ وَ لاَ یُرْجَى دَفْعُهُمْ اِسْتَبْدَلُوا بِظَهْرِ اَلْأَرْضِ بَطْناً وَ بِالسَّعَةِ ضِیقاً وَ بِالْأَهْلِ غُرْبَةً وَ بِالنُّورِ ظُلْمَةً فَجَاءُوهَا كَمَا فَارَقُوهَا حُفَاةً عُرَاةً قَدْ ظَعَنُوا عَنْهَا بِأَعْمَالِهِمْ إِلَى اَلْحَیَاةِ اَلدَّائِمَةِ وَ اَلدَّارِ اَلْبَاقِیَةِ كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِینَ


[ 255 ]

110 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

اما بعد . شما را از دنیا برحذر مى‏دارم كه در كام شیرین است و در چشم سبز و خرّم و ، پیچیده در خواهشهاى نفسانى . مردمان را با نعمت زوال یابنده خود به دوستى فرا مى‏خواند و متاع اندكش را در چشم آنان زیبا جلوه مى‏دهد . در جامه آرزوها خود را بنمایاند و بفریب ، خویشتن را بیاراید . شادمانى و نعمتش بر دوام نماند و از درد و اندوهش امان نتوان یافت . بسیار فریبنده ، بسیار آزاردهنده ، رنگ به رنگ‏شونده و زوال‏یابنده ، پایان یافتنى و هلاك شونده ، شكمباره و مردم‏كش .

هنگامى كه بدانجاى رسد كه همه آرزوهاى دوستداران خود را برآورد و آنان را از خود خشنود ساز ، فراتر از آن نرفته‏اند كه خداى تعالى فرموده است : « چون بارانى است كه از آسمان ببارد و با آن گیاهان گوناگون بفراوانى بروید . ناگاه خشك شود و باد به هر سو پراكنده‏اش سازد و خدا بر هر كارى تواناست . » ( 1 ) هیچكس از سرور و شادمانى آن بهره‏مند نشد جز آنكه ، شادیش را اشكى در پى بود . به كسى از خوشیهایش روى نیاورد كه عاقبت از بدیها و زیانهایش بر او پشت نكرد و بر كسى باران نرم آسایش نبارید كه پس از آن به رگبار بلایش گرفتار ننمود . اگر بامدادان به كسى روى یارى نشان دهد ، شامگاهان بر او چهره دژم كند . اگر از سویى ، شربت گوارا و شیرین به كام ریزد ، از دیگر سو ، شرنگ بلا و مصیبتش چشاند . اگر كسى را نعمتى دلخواه ارزانى دارد ، بیدرنگ ، به رنجى جانكاهش گرفتار سازد . هر كه در سایه بالهاى امن و آسایش او روزى را به شب رساند ، بیقین شب را در زیر بالهاى خوف و وحشت به روز آورد .

دنیا خود بغایت ، فریبنده است و هر چه در اوست فریبى بیش نیست . ساكنانش ،

سرانجام ، جام فنا را سر خواهند كشید . در هیچ توشه او خیرى نیست ، جز در توشه پرهیزگارى . هر كه از توشه دنیا بهره كمترى دارد از آنچه سبب ایمنى اوست بهره بیشترى یافته است و هر كه از دنیا بهره بیشترى دارد از آنچه موجب هلاكت اوست ،

[ 257 ]

سهم بیشترى برداشته . پس از اندك زمانى نیز زوال یابد .

چه بسیار مردمى كه به دنیا اعتماد كردند و دنیا دردمندشان ساخت و چه بسیار كسانى كه به او اعتماد ورزیدند و بر زمینشان كوبید . چه مردم پر هیبت و ابهتى را كه حقیر ساخت و چه مردم خودپسندى را كه خوار نمود . سلطنت و ریاستش دست به دست مى‏گردد و فضاى شادخواریهاى آن تیره و تار است . زلالش شور و ناگوار است و شیرینیش با تلخى سرشته است . طعام آن زهرى است كشنده . و آنچه در آن مایه دلبستگى است ، چونان ریسمانهایى كهنه و بریده است . زنده‏اش در معرض مرگ است و تندرستش ، دستخوش بیمارى . ملك آن از دست ربودنى است . پیروزمندش ،

شكست خورده است و توانگر آن نكبت زده است و ساكن آن غارت شده .

آیا نه چنین است ، كه شما اكنون در سراهاى كسانى هستید كه عمرشان از شما درازتر بود و آثارشان پایدارتر و آرزوهایشان بیشتر و شمارشان افزونتر و لشكرهایشان انبوه‏تر ؟ آنان دنیا را بندگى كردند و چه بندگى كردنى و آن را برگزیدند و چه برگزیدنى . سپس از دنیا رخت بربستند ، بى‏هیچ توشه‏اى كه به جایى رساندشان و بى‏هیچ مركبى كه از مراحل دشوار بگذراندشان . آیا هیچ خبرى شنیده‏اید كه دنیا براى رهایى اسیرانش فدیه‏اى داده باشد یا لحظه‏اى به یاریشان برخاسته باشد یا براى آنها مصاحبى نیك بوده باشد ؟ نه دنیا همانند كرمى ، كه درخت و دندان را مى‏خورد ، آنان را خورده و نابود كرده و حوادث كوبنده آن بنیان زندگیشان را سست نموده است . با سختیهاى خود ذلیلشان ساخت و بینى آنها بر خاك مالید و لگدكوب سمّ ستورانشان نمود . همه یارى و مددكاریش در حق آنها این بود ، كه حوادث سخت روزگار را بر سرشان كشد . فراوان دیده‏اید ، ناآشنایى نمودن و چهره دژم كردنش را به آنان كه در برابر او خضوع كردند یا او را برگزیدند یا بدو اعتماد كردند تا آنگاه كه او را براى همیشه گذاشتند و گذشتند . آیا جز گرسنگى به آنها توشه‏اى داد ؟ و جز به تنگنایى حقیر به جایى گشاده فرود آورد ؟ یا در تاریكى فروغى بخشید ؟ یا جز ندامت چیزى از پیشان فرستاد ؟ آیا این است آنچه براى خود برگزیده‏اید ؟ یا بدان اطمینان روا داشته‏اید یا آزمند آن گشته‏اید ؟ بدسرایى است براى كسى كه بدو بدگمان نباشد . یا از خطرش بیمى به دل راه ندهد .

بدانید ، هر چند خود مى‏دانید ، كه دنیا را خواهید گذاشت و از آن كوچ خواهید كرد . از آنان ، كه بر خود مى‏بالیدند و مى‏گفتند : چه كسى از ما زورمندتر است ؟ عبرت

[ 259 ]

بگیرید . آنان را به گورهایشان بردند و نگذاشتند كه خود مركب خود را اختیار كنند .

آنان را به گورهایشان بردند ، بى‏آنكه سوارانشان خوانند . و به گورها سپردند ، بى‏آنكه مهمانانشان شمارند . و در زمین برایشان قبرها تعبیه كردند و از خاك كفنها ساختند و از استخوانهاى پوسیده ، همسایگان گرفتند . همسایگانى كه به نداى همسایه خود پاسخ ندهند و ستمى را از آنان رفع ننمایند و به زارى نوحه‏گران التفاتى نكنند . اگر باران ببارد شادمان نمى‏شوند و اگر قحط آید نومید نمى‏گردند . مجتمع‏اند و تنهایند ،

همسایه‏اند و از هم دوراند ، نزدیكان‏اند و به دیدار یكدیگر نروند ، خویشاوندان یكدیگرند و اظهار خویشاوندى نكنند .

مردمى بردبارند ، كینه‏هایشان از میان رفته است و بى‏خبران‏اند و خصومتهایشان مرده است . دیگر نه از آزارشان بیمى است و نه در یاریشان امیدى . به جاى زیستن بر روى زمین ، در دل زمین جاى گرفته‏اند و به جاى فراخى ، تنگى را برگزیده‏اند و به جاى زندگى در میان خاندان به غربت گرفتار آمده‏اند . در عوض نور از تاریكى نصیب برده‏اند . برهنه پاى و برهنه تن ، درون خاك جاى گرفته‏اند ، آنسان كه از خاك بر آمده بودند . بار اعمال بر دوش از آنجا به زندگى جاوید و سراى باقى سفر كردند « چنانكه نخستین بار بیافریدیم ، باز گردانیم . این وعده‏اى است كه بر آوردنش بر عهده ماست . ( 1 ) »



[ 110 ] و من خطبة له ع فی أركان الدین الإسلام

إِنَّ أَفْضَلَ مَا تَوَسَّلَ بِهِ اَلْمُتَوَسِّلُونَ إِلَى اَللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى اَلْإِیمَانُ بِهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ اَلْجِهَادُ فِی سَبِیلِهِ فَإِنَّهُ ذِرْوَةُ اَلْإِسْلاَمِ وَ كَلِمَةُ اَلْإِخْلاَصِ فَإِنَّهَا اَلْفِطْرَةُ وَ إِقَامُ اَلصَّلاَةِ فَإِنَّهَا اَلْمِلَّةُ وَ إِیتَاءُ اَلزَّكَاةِ فَإِنَّهَا فَرِیضَةٌ وَاجِبَةٌ وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ جُنَّةٌ مِنَ اَلْعِقَابِ وَ حَجُّ اَلْبَیْتِ وَ اِعْتِمَارُهُ فَإِنَّهُمَا یَنْفِیَانِ اَلْفَقْرَ وَ یَرْحَضَانِ اَلذَّنْبَ وَ صِلَةُ اَلرَّحِمِ فَإِنَّهَا مَثْرَاةٌ فِی اَلْمَالِ وَ مَنْسَأَةٌ فِی اَلْأَجَلِ وَ صَدَقَةُ اَلسِّرِّ فَإِنَّهَا تُكَفِّرُ اَلْخَطِیئَةَ وَ صَدَقَةُ اَلْعَلاَنِیَةِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مِیتَةَ اَلسُّوءِ وَ صَنَائِعُ اَلْمَعْرُوفِ فَإِنَّهَا تَقِی مَصَارِعَ اَلْهَوَانِ أَفِیضُوا فِی ذِكْرِ اَللَّهِ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ اَلذِّكْرِ وَ اِرْغَبُوا فِیمَا وَعَدَ اَلْمُتَّقِینَ فَإِنَّ وَعْدَهُ أَصْدَقُ اَلْوَعْدِ وَ اِقْتَدُوا بِهَدْیِ نَبِیِّكُمْ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ اَلْهَدْیِ وَ اِسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِ فَإِنَّهَا أَهْدَى اَلسُّنَنِ فضل القرآن وَ تَعَلَّمُوا اَلْقُرْآنَ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ اَلْحَدِیثِ وَ تَفَقَّهُوا فِیهِ فَإِنَّهُ رَبِیعُ اَلْقُلُوبِ وَ اِسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ اَلصُّدُورِ وَ أَحْسِنُوا تِلاَوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ اَلْقَصَصِ وَ إِنَّ اَلْعَالِمَ اَلْعَامِلَ بِغَیْرِ عِلْمِهِ كَالْجَاهِلِ اَلْحَائِرِ اَلَّذِی لاَ یَسْتَفِیقُ مِنْ جَهْلِهِ بَلِ اَلْحُجَّةُ عَلَیْهِ أَعْظَمُ وَ اَلْحَسْرَةُ لَهُ أَلْزَمُ وَ هُوَ عِنْدَ اَللَّهِ أَلْوَمُ


[ 253 ]

109 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

برترین چیزى كه توسّل جویندگان به خداى سبحان ، بدان توسّل مى‏جویند ،

ایمان به او و به پیامبر اوست و جهاد است در راه او ، زیرا جهاد ركن اعلاى اسلام است . و كلمه توحید است ، كه در فطرت و جبلت هر انسانى است . و برپاى‏داشتن نماز است ، كه نشان ملت اسلام است و دادن زكات است ، كه فریضه‏اى است واجب و روزه ماه رمضان است ، كه نگهدارنده آدمى است از عذاب خداى و حج خانه خداست و به جاى آوردن عمره آن است ، كه فقر را مى‏زدایند و گناه را مى‏شویند و صله رحم است ، كه موجب افزایش مال است و واپس‏افكننده اجل است و صدقه نهان است ، كه خطاها را مى‏پوشاند و صدقه آشكار است ، كه مرگ ناگهانى را باز دارد و انجام دادن كارهاى نیك است ، كه آدمى را از لغزیدن در خواریها نگه مى‏دارد .

خدا را یاد كنید و بدان شتابید ، كه بهترین یادهاست و به رغبت بخواهید آنچه را كه پرهیزگاران را وعده داده ، كه وعده‏اش راست‏ترین وعده‏هاست . و از رهنمودهاى پیامبرتان پیروى كنید ، كه نیكوترین رهنمودهاست و به سنّت او رفتار نمایید ، كه راهنماینده‏ترین سنّتهاست و قرآن را بیاموزید ، كه بهترین سخن است و آن را نیك بفهمید ، كه بهار دلهاست و به پرتو آن شفا جویید ، كه شفاى سینه‏هاست و نیكو تلاوتش كنید كه نافعترین گفتارهاست .

عالمى كه نه به علم خود عمل كند ، جاهل سرگشته‏اى بیش نیست ، كه از خواب جهل دیده فرا نمى‏كند . بلكه حجّت بر او قویتر است و شایسته‏تر است كه حسرت خورد زیرا در نزد خدا سرزنش او افزونتر است .