[ 131 ] و من كلام له ع و فیه یبین سبب طلبه الحكم و یصف الإمام الحق

أَیَّتُهَا اَلنُّفُوسُ اَلْمُخْتَلِفَةُ وَ اَلْقُلُوبُ اَلْمُتَشَتِّتَةُ اَلشَّاهِدَةُ أَبْدَانُهُمْ وَ اَلْغَائِبَةُ عَنْهُمْ عُقُولُهُمْ أَظْأَرُكُمْ عَلَى اَلْحَقِّ وَ أَنْتُمْ تَنْفِرُونَ عَنْهُ نُفُورَ اَلْمِعْزَى مِنْ وَعْوَعَةِ اَلْأَسَدِ هَیْهَاتَ أَنْ أَطْلَعَ بِكُمْ سَرَارَ اَلْعَدْلِ أَوْ أُقِیمَ اِعْوِجَاجَ اَلْحَقِّ اَللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ یَكُنِ اَلَّذِی كَانَ مِنَّا مُنَافَسَةً فِی سُلْطَانٍ وَ لاَ اِلْتِمَاسَ شَیْ‏ءٍ مِنْ فُضُولِ اَلْحُطَامِ وَ لَكِنْ لِنَرِدَ اَلْمَعَالِمَ مِنْ دِینِكَ وَ نُظْهِرَ اَلْإِصْلاَحَ فِی بِلاَدِكَ فَیَأْمَنَ اَلْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبَادِكَ وَ تُقَامَ اَلْمُعَطَّلَةُ مِنْ حُدُودِكَ اَللَّهُمَّ إِنِّی أَوَّلُ مَنْ أَنَابَ وَ سَمِعَ وَ أَجَابَ لَمْ یَسْبِقْنِی إِلاَّ رَسُولُ اَللَّهِ ص بِالصَّلاَةِ وَ قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّهُ لاَ یَنْبَغِی أَنْ یَكُونَ اَلْوَالِی عَلَى اَلْفُرُوجِ وَ اَلدِّمَاءِ وَ اَلْمَغَانِمِ وَ اَلْأَحْكَامِ وَ إِمَامَةِ اَلْمُسْلِمِینَ اَلْبَخِیلُ فَتَكُونَ فِی أَمْوَالِهِمْ نَهْمَتُهُ وَ لاَ اَلْجَاهِلُ فَیُضِلَّهُمْ بِجَهْلِهِ وَ لاَ اَلْجَافِی فَیَقْطَعَهُمْ بِجَفَائِهِ وَ لاَ اَلْحَائِفُ لِلدُّوَلِ فَیَتَّخِذَ قَوْماً دُونَ قَوْمٍ وَ لاَ اَلْمُرْتَشِی فِی اَلْحُكْمِ فَیَذْهَبَ بِالْحُقُوقِ وَ یَقِفَ بِهَا دُونَ اَلْمَقَاطِعِ وَ لاَ اَلْمُعَطِّلُ لِلسُّنَّةِ فَیُهْلِكَ اَلْأُمَّةَ

[ 303 ]

131 سخنى از آن حضرت ( ع )

اى مردم گونه‏گون با دلهاى پراكنده ، اى كسانى كه به تن‏ها حاضرید و به خردها غایب .

با مهربانى ، شما را به سوى حق سوق مى‏دهم و شما همانند بزغاله‏اى كه از غرش شیر مى‏رمد از آن مى‏رمید . بعید است كه به یارى شما عدالتى را ،

كه چهره نهفته است ، آشكار سازم یا حقى را ، كه دیگران به كژیش كشانیده‏اند ، راست گردانم .

بار خدایا ، تو مى‏دانى ، كه آن كارها كه از ما سر زد ، نه براى همچشمى بود و نه رقابت در قدرت و نه خواستیم از این دنیاى ناچیز چیزى افزون به چنگ آوریم . بلكه مى‏خواستیم نشانه‏هاى دین تو را كه دگرگون شده بود بازگردانیم و بلاد تو را اصلاح كنیم تا بندگان ستمدیده‏ات در امان مانند و آن حدود كه مقرر داشته‏اى ، جارى گردد .

بارخدایا ، من نخستین كسى هستم كه به سوى تو روى آوردم و دعوت را شنیدم و اجابت كردم و در نماز ، كسى جز رسول الله ( صلى اللّه علیه و آله ) بر من پیشى نگرفته است .

شما دانسته‏اید ، كه سزاوار نیست كسى كه بر ناموسها و جانها و غنیمتها و احكام مسلمین ولایت دارد و پیشوایى مسلمانان بر عهده اوست ، مردى بخیل و تنگ چشم باشد ، تا در خوردن اموالشان حریص شود و نیز ، والى نباید نادان باشد تا مردم را با نادانى خود گمراه سازد و نباید كه ستمكار باشد تا وظیفه روزى آنان را ببرد و نباید از گردش ایام بترسد تا گروهى را همواره بر گروه دیگر برترى دهد ، و نه كسى ، كه در داورى رشوه مى‏ستاند ، تا رشوه گیرنده حقوق مردم را از میان برده و در بیان احكام و حدود الهى توقف نماید . و نه كسى ، كه سنّت را فرو مى‏گذارد تا امّت را به هلاكت اندازد .


[ 130 ] و من كلام له ع لأبی ذر رحمه الله لما أخرج إلى الربذة

یَا أَبَا ذَرٍّ إِنَّكَ غَضِبْتَ لِلَّهِ فَارْجُ مَنْ غَضِبْتَ لَهُ إِنَّ اَلْقَوْمَ خَافُوكَ عَلَى دُنْیَاهُمْ وَ خِفْتَهُمْ عَلَى دِینِكَ فَاتْرُكْ فِی أَیْدِیهِمْ مَا خَافُوكَ عَلَیْهِ وَ اُهْرُبْ مِنْهُمْ بِمَا خِفْتَهُمْ عَلَیْهِ فَمَا أَحْوَجَهُمْ إِلَى مَا مَنَعْتَهُمْ وَ مَا أَغْنَاكَ عَمَّا مَنَعُوكَ وَ سَتَعْلَمُ مَنِ اَلرَّابِحُ غَداً وَ اَلْأَكْثَرُ حُسَّداً وَ لَوْ أَنَّ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرَضِینَ كَانَتَا عَلَى عَبْدٍ رَتْقاً ثُمَّ اِتَّقَى اَللَّهَ لَجَعَلَ اَللَّهُ لَهُ مِنْهُمَا مَخْرَجاً لاَ یُؤْنِسَنَّكَ إِلاَّ اَلْحَقُّ وَ لاَ یُوحِشَنَّكَ إِلاَّ اَلْبَاطِلُ فَلَوْ قَبِلْتَ دُنْیَاهُمْ لَأَحَبُّوكَ وَ لَوْ قَرَضْتَ مِنْهَا لَأَمَّنُوكَ


130 سخنى از آن حضرت ( ع ) در خطاب به ابوذر ، رحمه الله ، هنگامى كه عثمان او را به ربذه تبعید كرد .

اى ابوذر ، تو براى خدا خشمگین شدى ، پس ، امید در كسى بند كه براى او خشمگین شده‏اى . اینان به خاطر دنیاشان از تو ترسیده‏اند و تو به خاطر دینت از آنان ترسیده‏اى . اینك ، آنچه را كه به خاطر آن از تو ترسیده‏اند به ایشان واگذار و آنچه را كه به سبب آن از ایشان ترسیده‏اى برگیر و رو به گریز نه .

اینان چقدر نیازمند چیزى هستند كه تو آنها را از آن منع مى‏كردى و تو چه بى‏نیازى از آنچه تو را از آن منع كرده‏اند . فردا خواهى دانست كه چه كسى سود برده و چه كسى فراوان رشك مى‏برد .

اگر درهاى آسمان و زمین را به روى بنده‏اى از بندگان خدا بربندند و آن بنده خدا ترس باشد ، خداوند برایش راهى خواهد گشود . پس ، جز حق تو را مونسى نباشد و چیزى جز باطل تو را به وحشت نیفكند . اگر دنیایشان را مى‏پذیرفتى ، تو را دوست مى‏گرفتند و اگر از دنیا چیزى بر مى‏گرفتى تو را در امان مى‏داشتند .



[ 129 ] و من خطبة له ع فی ذكر المكاییل و الموازین

عِبَادَ اَللَّهِ إِنَّكُمْ وَ مَا تَأْمُلُونَ مِنْ هَذِهِ اَلدُّنْیَا أَثْوِیَاءُ مُؤَجَّلُونَ وَ مَدِینُونَ مُقْتَضَوْنَ أَجَلٌ مَنْقُوصٌ وَ عَمَلٌ مَحْفُوظٌ فَرُبَّ دَائِبٍ مُضَیَّعٌ وَ رُبَّ كَادِحٍ خَاسِرٌ وَ قَدْ أَصْبَحْتُمْ فِی زَمَنٍ لاَ یَزْدَادُ اَلْخَیْرُ فِیهِ إِلاَّ إِدْبَاراً وَ لاَ اَلشَّرُّ فِیهِ إِلاَّ إِقْبَالاً وَ لاَ اَلشَّیْطَانُ فِی هَلاَكِ اَلنَّاسِ إِلاَّ طَمَعاً فَهَذَا أَوَانٌ قَوِیَتْ عُدَّتُهُ وَ عَمَّتْ مَكِیدَتُهُ وَ أَمْكَنَتْ فَرِیسَتُهُ اِضْرِبْ بِطَرْفِكَ حَیْثُ شِئْتَ مِنَ اَلنَّاسِ فَهَلْ تُبْصِرُ إِلاَّ فَقِیراً یُكَابِدُ فَقْراً أَوْ غَنِیّاً بَدَّلَ نِعْمَةَ اَللَّهِ كُفْراً أَوْ بَخِیلاً اِتَّخَذَ اَلْبُخْلَ بِحَقِّ اَللَّهِ وَفْراً أَوْ مُتَمَرِّداً كَأَنَّ بِأُذُنِهِ عَنْ سَمْعِ اَلْمَوَاعِظِ وَقْراً أَیْنَ أَخْیَارُكُمْ وَ صُلَحَاؤُكُمْ وَ أَیْنَ أَحْرَارُكُمْ وَ سُمَحَاؤُكُمْ وَ أَیْنَ اَلْمُتَوَرِّعُونَ فِی مَكَاسِبِهِمْ وَ اَلْمُتَنَزِّهُونَ فِی مَذَاهِبِهِمْ أَ لَیْسَ قَدْ ظَعَنُوا جَمِیعاً عَنْ هَذِهِ اَلدُّنْیَا اَلدَّنِیَّةِ وَ اَلْعَاجِلَةِ اَلْمُنَغِّصَةِ وَ هَلْ خُلِقْتُمْ إِلاَّ فِی حُثَالَةٍ لاَ تَلْتَقِی إِلاَّ بِذَمِّهِمُ اَلشَّفَتَانِ اِسْتِصْغَاراً لِقَدْرِهِمْ وَ ذَهَاباً عَنْ ذِكْرِهِمْ فَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ ظَهَرَ اَلْفَسَادُ فَلاَ مُنْكِرٌ مُغَیِّرٌ وَ لاَ زَاجِرٌ مُزْدَجِرٌ أَ فَبِهَذَا تُرِیدُونَ أَنْ تُجَاوِرُوا اَللَّهَ فِی دَارِ قُدْسِهِ وَ تَكُونُوا أَعَزَّ أَوْلِیَائِهِ عِنْدَهُ هَیْهَاتَ لاَ یُخْدَعُ اَللَّهُ عَنْ جَنَّتِهِ وَ لاَ تُنَالُ مَرْضَاتُهُ إِلاَّ بِطَاعَتِهِ لَعَنَ اَللَّهُ اَلْآمِرِینَ بِالْمَعْرُوفِ اَلتَّارِكِینَ لَهُ وَ اَلنَّاهِینَ عَنِ اَلْمُنْكَرِ اَلْعَامِلِینَ بِهِ


129 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) درباره پیمانه‏ها و ترازوها

اى بندگان خدا ، شما و آرزوهایتان در این دنیا ، همانند مهمانانى هستید كه زمان درنگش معین شده یا همانند وامدارى هستید كه مدت وامش سرآمده و اكنون طلبكاران به مطالبه آمده‏اند . زمان كوتاه است و اعمالتان را ثبت كرده‏اند . چه بسا ،

كسانى در كارى مى‏كوشند و سرانجام ، تباهش مى‏كنند و چه بسا ، كسانى كه در كارى رنج مى‏برند و سرانجام ، زیان مى‏بینند .

شما در زمانى زندگى مى‏كنید كه نیكى از آن رخت بر بسته و پیوسته دورتر مى‏رود و بدى بدان روى نهاده است و پیوسته پیشتر مى‏آید . شیطان ، طمع در هلاكت مردم بسته و اكنون زمانى است كه اسباب كارش نیك مهیا شده و مكر و فریبش به همه جا راه یافته است و شكارش در چنگال اوست . به هر كجا كه خواهى چشم بگردان و مردم را بنگر ، آیا جز درویشى ، كه از درویشى‏اش رنج مى‏برد یا توانگرى كه نعمت خدا را كفران مى‏كند یا بخیلى ، كه در اداى حق خدا بخل مى‏ورزد تا بر ثروتش بیفزاید ، یا متمردى ، كه گوشش براى شنیدن اندرزها گران شده است ،

چیز دیگرى خواهى دید . اخیار و صالحان كجایند ؟ آزادگان و بخشندگان چه شده‏اند ؟ كجایند آنان كه در داد و ستد پارسایى مى‏كردند و راه و روشى پاكیزه داشتند . آیا نه چنین است ، كه همگى از این جهان پست و زودگذر و آمیخته به تیرگى و رنج رخت به جهان دیگر برده‏اند ؟ و شما به جاى آنها مانده‏اید . در میان گروهى

[ 301 ]

فرومایگان ، كه لبها از به هم خوردن و بردن نامشان و نكوهش اعمالشان ننگ دارد .

در این حال باید گفت : انا لله و انا الیه راجعون .

فساد آشكار شده ، كسى نیست كه زشتكاریها را دگرگون سازد و كسى نیست كه بزهكاران را مهار كند . با چنین اعمالى مى‏خواهید كه در جوار خداوندى در سراى قدس او به سر برید یا از گرامیترین دوستان او به شمار آیید . آرزویى محال است .

خداوند را براى رفتن به بهشت نتوان فریفت و خشنودى او جز به اطاعت و بندگى حاصل نشود . خدا لعنت كند كسانى را كه امر به معروف مى‏كنند و خود به جاى نمى‏آورند یا نهى از منكر مى‏نمایند و خود به جاى مى‏آورند .



[ 128 ] و من كلام له ع فیما یخبر به عن الملاحم بالبصرة

یَا أَحْنَفُ كَأَنِّی بِهِ وَ قَدْ سَارَ بِالْجَیْشِ اَلَّذِی لاَ یَكُونُ لَهُ غُبَارٌ وَ لاَ لَجَبٌ وَ لاَ قَعْقَعَةُ لُجُمٍ وَ لاَ حَمْحَمَةُ خَیْلٍ یُثِیرُونَ اَلْأَرْضَ بِأَقْدَامِهِمْ كَأَنَّهَا أَقْدَامُ اَلنَّعَامِ قال الشریف یومئ بذلك إلى صاحب الزنج ثُمَّ قَالَ ع وَیْلٌ لِسِكَكِكُمُ اَلْعَامِرَةِ وَ اَلدُّورِ اَلْمُزَخْرَفَةِ اَلَّتِی لَهَا أَجْنِحَةٌ كَأَجْنِحَةِ اَلنُّسُورِ وَ خَرَاطِیمُ كَخَرَاطِیمِ اَلْفِیَلَةِ مِنْ أُولَئِكَ اَلَّذِینَ لاَ یُنْدَبُ قَتِیلُهُمْ وَ لاَ یُفْقَدُ غَائِبُهُمْ أَنَا كَابُّ اَلدُّنْیَا لِوَجْهِهَا وَ قَادِرُهَا بِقَدْرِهَا وَ نَاظِرُهَا بِعَیْنِهَا منه فی وصف الأتراك كَأَنِّی أَرَاهُمْ قَوْماً كَأَنَّ وُجُوهَهُمُ اَلْمَجَانُّ اَلْمُطَرَّقَةُ یَلْبَسُونَ اَلسَّرَقَ وَ اَلدِّیبَاجَ وَ یَعْتَقِبُونَ اَلْخَیْلَ اَلْعِتَاقَ وَ یَكُونُ هُنَاكَ اِسْتِحْرَارُ قَتْلٍ حَتَّى یَمْشِیَ اَلْمَجْرُوحُ عَلَى اَلْمَقْتُولِ وَ یَكُونَ اَلْمُفْلِتُ أَقَلَّ مِنَ اَلْمَأْسُورِ فَقَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ لَقَدْ أُعْطِیتَ یَا أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ عِلْمَ اَلْغَیْبِ فَضَحِكَ ع وَ قَالَ لِلرَّجُلِ وَ كَانَ كَلْبِیّاً یَا أَخَا كَلْبٍ لَیْسَ هُوَ بِعِلْمِ غَیْبٍ وَ إِنَّمَا هُوَ تَعَلُّمٌ مِنْ ذِی عِلْمٍ وَ إِنَّمَا عِلْمُ اَلْغَیْبِ عِلْمُ اَلسَّاعَةِ وَ مَا عَدَّدَهُ اَللَّهُ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ إِنَّ اَللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ اَلسَّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ اَلْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی اَلْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَكْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ اَلْآیَةَ فَیَعْلَمُ اَللَّهُ سُبْحَانَهُ مَا فِی اَلْأَرْحَامِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَ قَبِیحٍ أَوْ جَمِیلٍ وَ سَخِیٍّ أَوْ بَخِیلٍ وَ شَقِیٍّ أَوْ سَعِیدٍ وَ مَنْ یَكُونُ فِی اَلنَّارِ حَطَباً أَوْ فِی اَلْجِنَانِ لِلنَّبِیِّینَ مُرَافِقاً فَهَذَا عِلْمُ اَلْغَیْبِ اَلَّذِی لاَ یَعْلَمُهُ أَحَدٌ إِلاَّ اَللَّهُ وَ مَا سِوَى ذَلِكَ فَعِلْمٌ عَلَّمَهُ اَللَّهُ نَبِیَّهُ ص فَعَلَّمَنِیهِ وَ دَعَا لِی بِأَنْ یَعِیَهُ صَدْرِی وَ تَضْطَمَّ عَلَیْهِ جَوَانِحِی


[ 297 ]

128 سخنى از آن حضرت ( ع ) از حوادث شگرف بصره خبر مى‏دهد :

اى احنف ، گویى كه مى‏بینمش كه در حركت آمده ، با لشكرى كه نه غبارى برمى‏انگیزد و نه بانگ و خروشى برمى‏آورد ، نه از دهنه‏هاى اسبانشان صدایى بر مى‏آید و نه از اسبانشان شیهه‏اى . زمین را با پاهاى خود ، كه همانند پاهاى شتر مرغ است ، لگدكوب مى‏كنند . [ این اشارت است به صاحب الزنج ] سپس ، فرمود :

واى بر محله‏هاى آبادتان و خانه‏هاى آراسته‏تان كه چون كركسان ، بالها دارند و چون فیلها خرطومها . ( 1 ) از آن لشكر كسانى هستند كه به سوگ كشتگانشان ننشینند و آن را ، كه از میانه رفته است ، نجویند . من دنیا را به دور افكنده‏ام و آن را نیك سنجیده‏ام و به چشمى كه درخور آن است در او مى‏نگرم .

هم از این سخن [ درباره تركان اشارت دارد ]

گویى مى‏بینمشان ، قومى هستند با چهره‏هایى ، گرد و خشن ، چون سپرهاى در پوست گرفته . جامه‏هایشان حریر و دیباست . همه اسبان راهوار را از آن خود كرده‏اند .

بسیار كشتار كنند . آنسان كه مجروحان بر روى مقتولان روند و آنان كه مى‏گریزند ،

كمتر از كسانى باشند كه به اسارت درمى‏آیند .

[ یكى از اصحابش به او گفت : یا امیر المؤمنین ، شما را علم غیب داده‏اند . امام ( ع ) خندید و به آن مرد ، كه از قبیله كلب بود ، چنین فرمود : ] اى مرد كلبى این علم غیب نیست . بلكه چیزى است كه از صاحب علمى آموخته شده . علم غیب علم به زمان قیامت است و آنچه خدا در این آیه برشمرده : « خداست كه علم زمان قیامت در نزد اوست » ( 2 ) .

[ 299 ]

اوست كه مى‏داند ، كه در رحمهاى زنان چگونه فرزندى است . پسر است یا دختر ،

زشت است یا زیبا ، سخاوتمند است یا بخیل ، بدبخت است یا نیكبخت ، هیزم آتش دوزخ است یا در بهشت ، همنشین پیامبران . این است علم غیبى كه جز خدا آن را نداند . جز اینها ، علمى است كه به پیامبرش آموخته و او نیز به من آموخته است . و از خدا خواسته كه سینه‏ام آن را در خود حفظ كند و دلم در درون خود جاى دهد .



[ 127 ] و من كلام له ع و فیه یبین بعض أحكام الدین و یكشف للخوارج الشبهة و ینقض حكم الحكمین

فَإِنْ أَبَیْتُمْ إِلاَّ أَنْ تَزْعُمُوا أَنِّی أَخْطَأْتُ وَ ضَلَلْتُ فَلِمَ تُضَلِّلُونَ عَامَّةَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ص بِضَلاَلِی وَ تَأْخُذُونَهُمْ بِخَطَئِی وَ تُكَفِّرُونَهُمْ بِذُنُوبِی سُیُوفُكُمْ عَلَى عَوَاتِقِكُمْ تَضَعُونَهَا مَوَاضِعَ اَلْبُرْءِ وَ اَلسُّقْمِ وَ تَخْلِطُونَ مَنْ أَذْنَبَ بِمَنْ لَمْ یُذْنِبْ وَ قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اَللَّهِ ص رَجَمَ اَلزَّانِیَ اَلْمُحْصَنَ ثُمَّ صَلَّى عَلَیْهِ ثُمَّ وَرَّثَهُ أَهْلَهُ وَ قَتَلَ اَلْقَاتِلَ وَ وَرَّثَ مِیرَاثَهُ أَهْلَهُ وَ قَطَعَ اَلسَّارِقَ وَ جَلَدَ اَلزَّانِیَ غَیْرَ اَلْمُحْصَنِ ثُمَّ قَسَمَ عَلَیْهِمَا مِنَ اَلْفَیْ‏ءِ وَ نَكَحَا اَلْمُسْلِمَاتِ فَأَخَذَهُمْ رَسُولُ اَللَّهِ ص بِذُنُوبِهِمْ وَ أَقَامَ حَقَّ اَللَّهِ فِیهِمْ وَ لَمْ یَمْنَعْهُمْ سَهْمَهُمْ مِنَ اَلْإِسْلاَمِ وَ لَمْ یُخْرِجْ أَسْمَاءَهُمْ مِنْ بَیْنِ أَهْلِهِ ثُمَّ أَنْتُمْ شِرَارُ اَلنَّاسِ وَ مَنْ رَمَى بِهِ اَلشَّیْطَانُ مَرَامِیَهُ وَ ضَرَبَ بِهِ تِیهَهُ وَ سَیَهْلِكُ فِیَّ صِنْفَانِ مُحِبٌّ مُفْرِطٌ یَذْهَبُ بِهِ اَلْحُبُّ إِلَى غَیْرِ اَلْحَقِّ وَ مُبْغِضٌ مُفْرِطٌ یَذْهَبُ بِهِ اَلْبُغْضُ إِلَى غَیْرِ اَلْحَقِّ وَ خَیْرُ اَلنَّاسِ فِیَّ حَالاً اَلنَّمَطُ اَلْأَوْسَطُ فَالْزَمُوهُ وَ اِلْزَمُوا اَلسَّوَادَ اَلْأَعْظَمَ فَإِنَّ یَدَ اَللَّهِ مَعَ اَلْجَمَاعَةِ وَ إِیَّاكُمْ وَ اَلْفُرْقَةَ فَإِنَّ اَلشَّاذَّ مِنَ اَلنَّاسِ لِلشَّیْطَانِ كَمَا أَنَّ اَلشَّاذَّ مِنَ اَلْغَنَمِ لِلذِّئْبِ أَلاَ مَنْ دَعَا إِلَى هَذَا اَلشِّعَارِ فَاقْتُلُوهُ وَ لَوْ كَانَ تَحْتَ عِمَامَتِی هَذِهِ فَإِنَّمَا حُكِّمَ اَلْحَكَمَانِ لِیُحْیِیَا مَا أَحْیَا اَلْقُرْآنُ وَ یُمِیتَا مَا أَمَاتَ اَلْقُرْآنُ وَ إِحْیَاؤُهُ اَلاِجْتِمَاعُ عَلَیْهِ وَ إِمَاتَتُهُ اَلاِفْتِرَاقُ عَنْهُ فَإِنْ جَرَّنَا اَلْقُرْآنُ إِلَیْهِمُ اِتَّبَعْنَاهُمْ وَ إِنْ جَرَّهُمْ إِلَیْنَا اِتَّبَعُونَا فَلَمْ آتِ لاَ أَبَا لَكُمْ بُجْراً وَ لاَ خَتَلْتُكُمْ عَنْ أَمْرِكُمْ وَ لاَ لَبَّسْتُهُ عَلَیْكُمْ إِنَّمَا اِجْتَمَعَ رَأْیُ مَلَئِكُمْ عَلَى اِخْتِیَارِ رَجُلَیْنِ أَخَذْنَا عَلَیْهِمَا أَلاَّ یَتَعَدَّیَا اَلْقُرْآنَ فَتَاهَا عَنْهُ وَ تَرَكَا اَلْحَقَّ وَ هُمَا یُبْصِرَانِهِ وَ كَانَ اَلْجَوْرُ هَوَاهُمَا فَمَضَیَا عَلَیْهِ وَ قَدْ سَبَقَ اِسْتِثْنَاؤُنَا عَلَیْهِمَا فِی اَلْحُكُومَةِ بِالْعَدْلِ وَ اَلصَّمْدِ لِلْحَقِّ سُوءَ رَأْیِهِمَا وَ جَوْرَ حُكْمِهِمَا


127 سخنى از آن حضرت ( ع ) خطاب به خوارج

اگر گمان آن دارید كه من خطا كرده‏ام و گمراه شده‏ام ، پس به چه سبب همه امت محمد ( صلى اللّه علیه و آله ) را به گمراهى من ، گمراه مى‏شمرید و آنان را به خطایى كه من كرده‏ام ، بازخواست مى‏نمایید و به گناهى كه من مرتكب شده‏ام به كفر نسبت مى‏دهید ؟ شمشیرهاى خود را بر دوش نهاده ، بر سر بیگناه و گناهكار فرود مى‏آورید و گناهكار و بیگناه را با هم در مى‏آمیزید . و خود مى‏دانید ، كه رسول اللّه ( صلى اللّه علیه و آله ) كسى را كه مرتكب زناى محصنه شده بود ، سنگسار نمود . سپس ، بر او نماز كرد و میراثش را به كسانش داد . قاتل را كشت و میراثش را به كسانش داد . دست دزد را برید و زناكار غیر محصن را تازیانه زد ولى ، سهمى را كه از غنایم نصیبشان مى‏شد به آنان پرداخت و رخصت داد كه با زنان مسلمان ازدواج كنند . رسول الله (

[ 295 ]

صلى اللّه علیه و آله ) آنان را به سبب گناهى كه مرتكب شده بودند ، مواخذه كرد و حدّ خدا را بر ایشان جارى ساخت ولى از سهمى ، كه اسلام برایشان معین كرده بود منعشان ننمود و نامشان از میان مسلمانان نزدود .

شما بدترین مردم هستید ، از كسانى كه شیطان به هر سو كه خواهد آنان را مى‏كشاند و گمراه و سرگردان مى‏سازد . بزودى دو گروه به سبب من هلاك شوند .

یكى ، دوستى كه در دوستى من افراط كند و این دوستى او را از راه حق دور سازد و دیگر ، دشمنى كه در دشمنى من افراط كند و دشمنى با من او را از راه حق دور سازد .

بهترین مردم كسانى هستند كه راه میانه را برگزیدند ، پس همراه آنان باشید ، همراه جماعت بزرگتر . ( 1 ) زیرا دست خدا با جماعت است و از تفرقه حذر كنید ، زیرا كسانى كه از جماعت كنارى مى‏گیرند طعمه شیطان‏اند مانند گوسفندى كه از گله جدا مى‏افتد و گرگ او را بر مى‏درد .

آگاه باشید ، هر كه مردم را به این شعار ( 2 ) دعوت كند ، بكشیدش اگر چه زیر این عمامه باشد .

آن دو حكم به داورى پرداختند تا آنچه را كه قرآن زنده داشته است زنده دارند و آنچه را میرانیده است بمیرانند . زنده داشتن قرآن ، گرد آمدن است بر آنچه حكم كرده و میراندن قرآن ، جدا شدن از احكام آن است . اگر قرآن ما را به جانب ایشان كشاند ، از ایشان پیروى مى‏كنیم و اگر آنان را به جانب ما كشاند ، باید كه از ما پیروى كنند .

اى نابكاران ، من كار بدى نكرده‏ام و شما را در كارتان فریب نداده‏ام و به اشتباه نینداخته‏ام . بزرگان شما دو مرد را برگزیدند و ما از آن دو پیمان گرفتیم كه از قرآن تجاوز نكنند ، ولى ، آن دو گمراه شدند و حقیقت را ، با آنكه به چشم مى‏دیدند ، رها كردند . میلشان به ستم بود و به ستم گراییدند . ما پیش از آن كه رأى ناصواب خود را آشكار كنند و حكمى ظالمانه دهند از ایشان پیمان گرفته بودیم كه در حكمیت حق و عدالت را رعایت كنند .


[ 126 ] و من كلام له ع لما عوتب على التسویة فی العطاء

أَ تَأْمُرُونِّی أَنْ أَطْلُبَ اَلنَّصْرَ بِالْجَوْرِ فِیمَنْ وُلِّیتُ عَلَیْهِ وَ اَللَّهِ لاَ أَطُورُ بِهِ مَا سَمَرَ سَمِیرٌ وَ مَا أَمَّ نَجْمٌ فِی اَلسَّمَاءِ نَجْماً لَوْ كَانَ اَلْمَالُ لِی لَسَوَّیْتُ بَیْنَهُمْ فَكَیْفَ وَ إِنَّمَا اَلْمَالُ مَالُ اَللَّهِ أَلاَ وَ إِنَّ إِعْطَاءَ اَلْمَالِ فِی غَیْرِ حَقِّهِ تَبْذِیرٌ وَ إِسْرَافٌ وَ هُوَ یَرْفَعُ صَاحِبَهُ فِی اَلدُّنْیَا وَ یَضَعُهُ فِی اَلْآخِرَةِ وَ یُكْرِمُهُ فِی اَلنَّاسِ وَ یُهِینُهُ عِنْدَ اَللَّهِ وَ لَمْ یَضَعِ اِمْرُؤٌ مَالَهُ فِی غَیْرِ حَقِّهِ وَ لاَ عِنْدَ غَیْرِ أَهْلِهِ إِلاَّ حَرَمَهُ اَللَّهُ شُكْرَهُمْ وَ كَانَ لِغَیْرِهِ وُدُّهُمْ فَإِنْ زَلَّتْ بِهِ اَلنَّعْلُ یَوْماً فَاحْتَاجَ إِلَى مَعُونَتِهِمْ فَشَرُّ خَلِیلٍ وَ أَلْأَمُ خَدِینٍ

[ 293 ]

126 سخنى از آن حضرت ( ع ) هنگامى كه او را مورد عتاب قرار دادند كه چرا عطایا را به تساوى تقسیم مى‏كند .

آیا مرا فرمان مى‏دهید كه پیروزى را طلب كنم ، به ستم كردن بر كسى كه زمامدار او شده‏ام ؟ به خدا سوگند ، چنین نكنم تا شب و روز از پى هم مى‏آیند و در آسمان ستاره‏اى از پس ستاره دیگر طلوع مى‏كند . اگر این مال از آن من مى‏بود ، باز هم آن را به تساوى به میانشان تقسیم مى‏كردم . پس چگونه چنین نكنم ، در حالى كه ، مال از آن خداوند است .

سپس ، فرمود :

بخشیدن مال به كسى كه حق او نباشد ، خود گونه‏اى تبذیر و اسراف است كه بخشنده را در این جهان بر مى‏افرازد و در آن دنیا پست مى‏سازد . در میان مردم مكرّمش مى‏دارد و در نزد خدا خوار مى‏گرداند . هركس دارایى خود را بیجا صرف كند و به نااهلش ببخشد ، خداوند از سپاسگزارى آنها محرومش گرداند . آنان به جاى او ،

دیگرى را به دوستى خواهند گرفت و اگر روزى او را حادثه‏اى پیش آید و به یاریشان نیاز افتد ، آنها را بدترین یاران و سرزنش كننده‏ترین كسان خود خواهد یافت .


[ 125 ] و من كلام له ع فی التحكیم و ذلك بعد سماعه لأمر الحكمین

إِنَّا لَمْ نُحَكِّمِ اَلرِّجَالَ وَ إِنَّمَا حَكَّمْنَا اَلْقُرْآنَ هَذَا اَلْقُرْآنُ إِنَّمَا هُوَ خَطٌّ مَسْطُورٌ بَیْنَ اَلدَّفَّتَیْنِ لاَ یَنْطِقُ بِلِسَانٍ وَ لاَ بُدَّ لَهُ مِنْ تَرْجُمَانٍ وَ إِنَّمَا یَنْطِقُ عَنْهُ اَلرِّجَالُ وَ لَمَّا دَعَانَا اَلْقَوْمُ إلَى أَنْ نُحَكِّمَ بَیْنَنَا اَلْقُرْآنَ لَمْ نَكُنِ اَلْفَرِیقَ اَلْمُتَوَلِّیَ عَنْ كِتَابِ اَللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى وَ قَدْ قَالَ اَللَّهُ سُبْحَانَهُ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ‏ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اَللَّهِ وَ اَلرَّسُولِ فَرَدُّهُ إِلَى اَللَّهِ أَنْ نَحْكُمَ بِكِتَابِهِ وَ رَدُّهُ إِلَى اَلرَّسُولِ أَنْ نَأْخُذَ بِسُنَّتِهِ فَإِذَا حُكِمَ بِالصِّدْقِ فِی كِتَابِ اَللَّهِ فَنَحْنُ أَحَقُّ اَلنَّاسِ بِهِ وَ إِنْ حُكِمَ بِسُنَّةِ رَسُولِ اَللَّهِ ص فَنَحْنُ أَحَقُّ اَلنَّاسِ وَ أَوْلاَهُمْ بِهَا وَ أَمَّا قَوْلُكُمْ لِمَ جَعَلْتَ بَیْنَكَ وَ بَیْنَهُمْ أَجَلاً فِی اَلتَّحْكِیمِ فَإِنَّمَا فَعَلْتُ ذَلِكَ لِیَتَبَیَّنَ اَلْجَاهِلُ وَ یَتَثَبَّتَ اَلْعَالِمُ وَ لَعَلَّ اَللَّهَ أَنْ یُصْلِحَ فِی هَذِهِ اَلْهُدْنَةِ أَمْرَ هَذِهِ اَلْأُمَّةِ وَ لاَ تُؤْخَذَ بِأَكْظَامِهَا فَتَعْجَلَ عَنْ تَبَیُّنِ اَلْحَقِّ وَ تَنْقَادَ لِأَوَّلِ اَلْغَیِّ إِنَّ أَفْضَلَ اَلنَّاسِ عِنْدَ اَللَّهِ مَنْ كَانَ اَلْعَمَلُ بِالْحَقِّ أَحَبَّ إِلَیْهِ وَ إِنْ نَقَصَهُ وَ كَرَثَهُ مِنَ اَلْبَاطِلِ وَ إِنْ جَرَّ إِلَیْهِ فَائِدَةً وَ زَادَهُ فَأَیْنَ یُتَاهُ بِكُمْ وَ مِنْ أَیْنَ أُتِیتُمْ اِسْتَعِدُّوا لِلْمَسِیرِ إِلَى قَوْمٍ حَیَارَى عَنِ اَلْحَقِّ لاَ یُبْصِرُونَهُ وَ مُوزَعِینَ بِالْجَوْرِ لاَ یَعْدِلُونَ بِهِ جُفَاةٍ عَنِ اَلْكِتَابِ نُكُبٍ عَنِ اَلطَّرِیقِ مَا أَنْتُمْ بِوَثِیقَةٍ یُعْلَقُ بِهَا وَ لاَ زَوَافِرِ عِزٍّ یُعْتَصَمُ إِلَیْهَا لَبِئْسَ حُشَّاشُ نَارِ اَلْحَرْبِ أَنْتُمْ أُفٍّ لَكُمْ لَقَدْ لَقِیتُ مِنْكُمْ بَرْحاً یَوْماً أُنَادِیكُمْ وَ یَوْماً أُنَاجِیكُمْ فَلاَ أَحْرَارُ صِدْقٍ عِنْدَ اَلنِّدَاءِ وَ لاَ إِخْوَانُ ثِقَةٍ عِنْدَ اَلنَّجَاءِ


125 سخنى از آن حضرت ( ع ) درباره خوارج . هنگامى كه حكمیت مردان را منكر شدند . اینك اصحابش را نكوهش مى‏كند .

ما مردان را حكم قرار ندادیم ، بلكه قرآن را حكم قرار دادیم . و این قرآن خطى است نوشته شده ، كه در میان دو جلد جاى دارد . به زبان سخن نمى‏گوید . نیازمند ترجمانى است و مردان ترجمانى كنند . هنگامى كه آن قوم ما را دعوت كردند كه قرآن را حكم قرار دهیم ، از آنگونه مردم نبودیم كه از كتاب خدا رویگردان شویم . كه خداى تعالى گفته است : « اگر در چیزى خصومت كردید آن را به خدا و پیامبرش بازگردانید . » ( 1 ) بازگردانیدن به خدا این است ، كه بر طبق كتاب او داورى كنیم و بازگردانیدن به رسول خدا این است ، كه سنّت او را بگیریم . پس ، اگر از روى حقیقت

[ 291 ]

به كتاب خدا داورى شود ، ما از دیگر مردم بدان سزاوارتریم ، و اگر به سنّت رسول خدا داورى شود ، ما از ایشان اولاتریم . اما اینكه مى‏گویند ، كه چرا در این داورى مدت معین كردى ؟ از اینرو چنین كردم تا در این مدت آنكه جاهل است حقیقت را دریابد و آنكه داناست در اعتقاد خود ثابت قدم شود و شاید خداوند ، در این مدت دست بازداشتن از جنگ ، كار امّت را به صلاح آورد . و او مثل كسى نباشد كه گلویش را مى‏فشارند تا پیش از شناخت حق بدان شتاب ورزد و نخستین بار كه باطل چهره نماید از پى آن رود .

برترین مردم در نزد خدا كسى است ، كه حق ، هر چند با كاستى و رنج توأم باشد ،

در نظر او محبوبتر از باطل باشد ، هر چند ، كه باطل براى او فواید بسیار در پى داشته باشد .

چنین حیرت زده به كجا مى‏برندتان ، شما را از كجا آورده‏اند ؟ مهیاى حركت به سوى قومى ( 1 ) شوید كه در شناخت حق حیران‏اند و آن را نتوانند دید و گرفتار ستم شده‏اند و از آن رخ برنمى‏تابند . از كتاب خدا دورند و از راه راست منحرف گشته‏اند .

اما شما دستگیره محكمى نیستید كه در آن چنگ توان زد و نه یارانى در خور اعتماد ،

كه به هنگام سختى از آنان یارى توان خواست . براى افروختن لهیب جنگ چه بد آتش‏زنه‏اى هستید .

اف بر شما ، از شما جز بدى و رنج ندیده‏ام ، چه در آن روز كه شما را به آواز بلند خواندم یا در آن روز كه آهسته در گوشتان سخن گفتم . نه آنگاه ، كه آوازتان دادم ،

مردمى آزاده و صادق بودید و نه آنگاه ، كه با شما آهسته سخن گفتم ، درخور اعتماد .



[ 124 ] و من كلام له ع فی حث أصحابه على القتال

فَقَدِّمُوا اَلدَّارِعَ وَ أَخِّرُوا اَلْحَاسِرَ وَ عَضُّوا عَلَى اَلْأَضْرَاسِ فَإِنَّهُ أَنْبَى لِلسُّیُوفِ عَنِ اَلْهَامِ وَ اِلْتَوُوا فِی أَطْرَافِ اَلرِّمَاحِ فَإِنَّهُ أَمْوَرُ لِلْأَسِنَّةِ وَ غُضُّوا اَلْأَبْصَارَ فَإِنَّهُ أَرْبَطُ لِلْجَأْشِ وَ أَسْكَنُ لِلْقُلُوبِ وَ أَمِیتُوا اَلْأَصْوَاتَ فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ وَ رَایَتَكُمْ فَلاَ تُمِیلُوهَا وَ لاَ تُخِلُّوهَا وَ لاَ تَجْعَلُوهَا إِلاَّ بِأَیْدِی شُجْعَانِكُمْ وَ اَلْمَانِعِینَ اَلذِّمَارَ مِنْكُمْ فَإِنَّ اَلصَّابِرِینَ عَلَى نُزُولِ اَلْحَقَائِقِ هُمُ اَلَّذِینَ یَحُفُّونَ بِرَایَاتِهِمْ وَ یَكْتَنِفُونَهَا حِفَافَیْهَا وَ وَرَاءَهَا وَ أَمَامَهَا لاَ یَتَأَخَّرُونَ عَنْهَا فَیُسْلِمُوهَا وَ لاَ یَتَقَدَّمُونَ عَلَیْهَا فَیُفْرِدُوهَا أَجْزَأَ اِمْرُؤٌ قِرْنَهُ وَ آسَى أَخَاهُ بِنَفْسِهِ وَ لَمْ یَكِلْ قِرْنَهُ إِلَى أَخِیهِ فَیَجْتَمِعَ عَلَیْهِ قِرْنُهُ وَ قِرْنُ أَخِیهِ وَ اَیْمُ اَللَّهِ لَئِنْ فَرَرْتُمْ مِنْ سَیْفِ اَلْعَاجِلَةِ لاَ تَسْلَمُوا مِنْ سَیْفِ اَلْآخِرَةِ وَ أَنْتُمْ لَهَامِیمُ اَلْعَرَبِ وَ اَلسَّنَامُ اَلْأَعْظَمُ إِنَّ فِی اَلْفِرَارِ مَوْجِدَةَ اَللَّهِ وَ اَلذُّلَّ اَللاَّزِمَ وَ اَلْعَارَ اَلْبَاقِیَ وَ إِنَّ اَلْفَارَّ لَغَیْرُ مَزِیدٍ فِی عُمُرِهِ وَ لاَ مَحْجُوزٍ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ یَوْمِهِ مَنِ اَلرَّائِحُ إِلَى اَللَّهِ كَالظَّمْآنِ یَرِدُ اَلْمَاءَ اَلْجَنَّةُ تَحْتَ أَطْرَافِ اَلْعَوَالِی اَلْیَوْمَ تُبْلَى اَلْأَخْبَارُ وَ اَللَّهِ لَأَنَا أَشْوَقُ إِلَى لِقَائِهِمْ مِنْهُمْ إِلَى دِیَارِهِمْ اَللَّهُمَّ فَإِنْ رَدُّوا اَلْحَقَّ فَافْضُضْ جَمَاعَتَهُمْ وَ شَتِّتْ كَلِمَتَهُمْ وَ أَبْسِلْهُمْ بِخَطَایَاهُمْ إِنَّهُمْ لَنْ یَزُولُوا عَنْ مَوَاقِفِهِمْ دُونَ طَعْنٍ دِرَاكٍ یَخْرُجُ مِنْهُمُ اَلنَّسِیمُ وَ ضَرْبٍ یَفْلِقُ اَلْهَامَ وَ یُطِیحُ اَلْعِظَامَ وَ یُنْدِرُ اَلسَّوَاعِدَ وَ اَلْأَقْدَامَ وَ حَتَّى یُرْمَوْا بِالْمَنَاسِرِ تَتْبَعُهَا اَلْمَنَاسِرُ وَ یُرْجَمُوا بِالْكَتَائِبِ تَقْفُوهَا اَلْحَلاَئِبُ وَ حَتَّى یُجَرَّ بِبِلاَدِهِمُ اَلْخَمِیسُ یَتْلُوهُ اَلْخَمِیسُ وَ حَتَّى تَدْعَقَ اَلْخُیُولُ فِی نَوَاحِرِ أَرْضِهِمْ وَ بِأَعْنَانِ مَسَارِبِهِمْ وَ مَسَارِحِهِمْ قال السید الشریف أقول الدعق الدق أی تدق الخیول بحوافرها أرضهم و نواحر أرضهم متقابلاتها و یقال منازل بنی فلان تتناحر أی تتقابل


[ 287 ]

124 سخنى از آن حضرت ( ع ) در برانگیختن اصحابش به جهاد

آن گروه از جنگاوران را ، كه زره بر تن دارند ، پیش دارید و آنان را كه زره بر تن ندارند ، در عقب بگمارید . دندانها را بر هم فشارید ، كه این كار ، شمشیرها را از كاسه سر بیشتر دور كند . چون نیزه را به سوى شما گرفتند بیدرنگ ، بپیچید كه این كار ، شما را از آسیب سر نیزه‏ها در امان مى‏دارد . دیدگان را فرو خوابانید ، كه این كار بر شهامت شما مى‏افزاید و دل را آرامش مى‏بخشد . صداهایتان را پست كنید ، كه این كار ناتوانى و وحشت را بهتر مى‏راند . پرچمتان را به این سو و آن سو متمایل مكنید و گردش را خالى مگذارید و آن را جز به دست دلیران سپاه مدهید . دلیرانى كه همواره از آنچه باید دفاع كنند ، دفاع مى‏كنند .

آنان كه به هنگام نزول سختى و بلا پایدارى مى‏ورزند و صبر مى‏كنند ، گرد پرچم را مى‏گیرند و از پس و پیش و راست و چپ حفاظتش مى‏كنند . نه از آن واپس مانند ،

كه به دست دشمنش سپارند و نه از آن پیش افتند ، كه تنهایش گذارند .

بر هر یك از شماست كه هماورد خود را از پاى درآورد و از برادر جنگجوى خود نیز حمایت كند و نباید كه نبرد با هماورد خود را به برادر خود واگذارد تا هماورد او و هماورد برادرش همدست شده ، كار برادرش را بسازند .

به خدا سوگند ، اگر از شمشیر این جهان بگریزید از شمشیر آن جهان گریختن نتوانید . شما سروران و گردن فرازان عرب هستید و نسبت به دیگران چون كوهان بلند شتر هستید نسبت به دیگر اعضایش .

فرار سبب خشم خداوند است و خوارى و ذلت آورد و مرد را براى همیشه ننگین سازد . آنكه از میدان جنگ مى‏گریزد بر عمرش نیفزاید و فرار ، مانع مرگش نشود . كسى كه به سوى خداى مى‏رود همانند تشنه‏اى است كه به آب مى‏رسد .

بهشت در سایه نیزه‏هاست . امروز هر كس را هر چه در دل باشد آشكار شود . [ به خدا سوگند ، اشتیاق من به پیكار با آنان از اشتیاق آنان به خانه‏هایشان بیشتر است . ] 289 بارخدایا ، اگر حق را نمى‏پذیرند ، جمعشان را پراكنده ساز و میانشان اختلاف انداز و آنان را به سبب خطاهایشان به هلاكت رسان . ایشان از باورهاى خود بازنگردند ، مگر آنگاه كه ، ضربتهاى پى در پى نیزه‏ها بدنهایشان را سوراخ كند ،

چنانكه نسیم از آنها بگذرد و سرهایشان بشكافد و استخوانهایشان خرد گردد و دستها و پاهایشان به اطراف پراكنده شود و لشكرها دسته دسته از پى هم بر آنها بتازند و سوارانى كه از هر سوى روى آورده‏اند بر سرشان هجوم آورند و لشكرهاى گران به شهرهایشان روانه گردد و سراسر بلادشان در زیر سمّ ستوران كوبیده شود و گرداگرد مراتع و چراگاههایشان را فرو گیرند .

من مى‏گویم : « دعق » به معنى « دق » است ، یعنى كوبیدن . یعنى اسبها به سمهاى خود زمینشان را فرو كوبند و « نواحر » به معنى متقابل است : روبروى یكدیگر . مى‏گویند ، « منازل بنى فلان تتناحر » یعنى ، مقابل یكدیگر است .



[ 123 ] و من كلام له ع قاله لأصحابه فی ساحة الحرب بصفین

وَ أَیُّ اِمْرِئٍ مِنْكُمْ أَحَسَّ مِنْ نَفْسِهِ رَبَاطَةَ جَأْشٍ عِنْدَ اَللِّقَاءِ وَ رَأَى مِنْ أَحَدٍ مِنْ إِخْوَانِهِ فَشَلاً فَلْیَذُبَّ عَنْ أَخِیهِ بِفَضْلِ نَجْدَتِهِ اَلَّتِی فُضِّلَ بِهَا عَلَیْهِ كَمَا یَذُبُّ عَنْ نَفْسِهِ فَلَوْ شَاءَ اَللَّهُ لَجَعَلَهُ مِثْلَهُ إِنَّ اَلْمَوْتَ طَالِبٌ حَثِیثٌ لاَ یَفُوتُهُ اَلْمُقِیمُ وَ لاَ یُعْجِزُهُ اَلْهَارِبُ إِنَّ أَكْرَمَ اَلْمَوْتِ اَلْقَتْلُ وَ اَلَّذِی نَفْسُ اِبْنِ أَبِی طَالِبٍ بِیَدِهِ لَأَلْفُ ضَرْبَةٍ بِالسَّیْفِ أَهْوَنُ عَلَیَّ مِنْ مِیتَةٍ عَلَى اَلْفِرَاشِ فِی غَیْرِ طَاعَةِ اَللَّهِ وَ كَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْكُمْ تَكِشُّونَ كَشِیشَ اَلضِّبَابِ لاَ تَأْخُذُونَ حَقّاً وَ لاَ تَمْنَعُونَ ضَیْماً قَدْ خُلِّیتُمْ وَ اَلطَّرِیقَ فَالنَّجَاةُ لِلْمُقْتَحِمِ وَ اَلْهَلَكَةُ لِلْمُتَلَوِّمِ


[ 285 ]

122 سخنى از آن حضرت ( ع ) به اصحاب خود در عرصه پیكار فرمود :

هر مرد جنگاورى از شما كه در عرصه نبرد خود را دلیر یابد و در یكى از برادرانش ترس و سستى بیند ، باید كه به نیروى دلاورى خویش كه خداوندش عطا كرده دشمن را از او براند ، همان گونه ، كه از خود مى‏راند . و گرنه ،

ممكن بود كه خواست خدا بر این قرار مى‏گرفت كه او را هم همانند این یك بددل گرداند . مرگ ، شتابان ، در طلب همگان است . نه اقامت گزیده و به جهاد روى ننهاده از چنگالش رسته ، نه آنكه از او مى‏گریزد ، عاجزش یافته . گرامیترین مرگها ، مرگ در كارزار است . سوگند به كسى كه جان پسر ابو طالب در دست اوست ،

كه تحمل هزار ضربت شمشیر بر من آسانتر است از مردن در بستر [ كه در غیر طاعت خدا باشد . ]

123 سخنى از آن حضرت ( ع )

گویى مى‏بینمتان كه از جنگ مى‏گریزید و هیاهو مى‏كنید . همانند سوسماران كه در كنار هم مى‏روند و از برخورد پوستهایشان به یكدیگر آوازى چنین بر مى‏خیزد . نه در صدد گرفتن حقى هستید و نه در خیال دفع ستمى . راهتان باز است . رهایى ، از آن كسى است كه خود را در كارهاى دشوار افكند و هلاكت نصیب كسى ، كه در كار درنگ نماید .



[ 122 ] و من كلام له ع قاله للخوارج و قد خرج إلى معسكرهم و هم مقیمون على إنكار الحكومة فقال ع

أَ كُلُّكُمْ شَهِدَ مَعَنَا صِفِّینَ فَقَالُوا مِنَّا مَنْ شَهِدَ وَ مِنَّا مَنْ لَمْ یَشْهَدْ قَالَ فَامْتَازُوا فِرْقَتَیْنِ فَلْیَكُنْ مَنْ شَهِدَ صِفِّینَ فِرْقَةً وَ مَنْ لَمْ یَشْهَدْهَا فِرْقَةً حَتَّى أُكَلِّمَ كُلاًّ مِنْكُمْ بِكَلاَمِهِ وَ نَادَى اَلنَّاسَ فَقَالَ أَمْسِكُوا عَنِ اَلْكَلاَمِ وَ أَنْصِتُوا لِقَوْلِی وَ أَقْبِلُوا بِأَفْئِدَتِكُمْ إِلَیَّ فَمَنْ نَشَدْنَاهُ شَهَادَةً فَلْیَقُلْ بِعِلْمِهِ فِیهَا ثُمَّ كَلَّمَهُمْ ع بِكَلاَمٍ طَوِیلٍ مِنْ جُمْلَتِهِ أَنْ قَالَ ع أَ لَمْ تَقُولُوا عِنْدَ رَفْعِهِمُ اَلْمَصَاحِفَ حِیلَةً وَ غِیلَةً وَ مَكْراً وَ خَدِیعَةً إِخْوَانُنَا وَ أَهْلُ دَعْوَتِنَا اِسْتَقَالُونَا وَ اِسْتَرَاحُوا إِلَى كِتَابِ اَللَّهِ سُبْحَانَهُ فَالرَّأْیُ اَلْقَبُولُ مِنْهُمْ وَ اَلتَّنْفِیسُ عَنْهُمْ فَقُلْتُ لَكُمْ هَذَا أَمْرٌ ظَاهِرُهُ إِیمَانٌ وَ بَاطِنُهُ عُدْوَانٌ وَ أَوَّلُهُ رَحْمَةٌ وَ آخِرُهُ نَدَامَةٌ فَأَقِیمُوا عَلَى شَأْنِكُمْ وَ اِلْزَمُوا طَرِیقَتَكُمْ وَ عَضُّوا عَلَى اَلْجِهَادِ بَنَوَاجِذِكُمْ وَ لاَ تَلْتَفِتُوا إِلَى نَاعِقٍ نَعَقَ إِنْ أُجِیبَ أَضَلَّ وَ إِنْ تُرِكَ ذَلَّ وَ قَدْ كَانَتْ هَذِهِ اَلْفَعْلَةُ وَ قَدْ رَأَیْتُكُمْ أَعْطَیْتُمُوهَا وَ اَللَّهِ لَئِنْ أَبَیْتُهَا مَا وَجَبَتْ عَلَیَّ فَرِیضَتُهَا وَ لاَ حَمَّلَنِی اَللَّهُ ذَنْبَهَا وَ وَ اَللَّهِ إِنْ جِئْتُهَا إِنِّی لَلْمُحِقُّ اَلَّذِی یُتَّبَعُ وَ إِنَّ اَلْكِتَابَ لَمَعِی مَا فَارَقْتُهُ مُذْ صَحِبْتُهُ فَلَقَدْ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اَللَّهِ ص وَ إِنَّ اَلْقَتْلَ لَیَدُورُ عَلَى اَلْآباءِ وَ اَلْأَبْنَاءِ وَ اَلْإِخْوَانِ وَ اَلْقَرَابَاتِ فَمَا نَزْدَادُ عَلَى كُلِّ مُصِیبَةٍ وَ شِدَّةٍ إِلاَّ إِیمَاناً وَ مُضِیّاً عَلَى اَلْحَقِّ وَ تَسْلِیماً لِلْأَمْرِ وَ صَبْراً عَلَى مَضَضِ اَلْجِرَاحِ وَ لَكِنَّا إِنَّمَا أَصْبَحْنَا نُقَاتِلُ إِخْوَانَنَا فِی اَلْإِسْلاَمِ عَلَى مَا دَخَلَ فِیهِ مِنَ اَلزَّیْغِ وَ اَلاِعْوِجَاجِ وَ اَلشُّبْهَةِ وَ اَلتَّأْوِیلِ فَإِذَا طَمِعْنَا فِی خَصْلَةٍ یَلُمُّ اَللَّهُ بِهَا شَعَثَنَا وَ نَتَدَانَى بِهَا إِلَى اَلْبَقِیَّةِ فِیمَا بَیْنَنَا رَغِبْنَا فِیهَا وَ أَمْسَكْنَا عَمَّا سِوَاهَا


121 سخنى از آن حضرت ( ع )

این سخن خطاب به خوارج است ، هنگامى كه به لشكرگاهشان رفته بود و آنان ، همچنان ، در مورد حكمیت خرده مى‏گرفتند . على ( ع ) از آنان پرسید : آیا همه شما با ما در صفین بوده‏اید ؟

گفتند : برخى بوده‏اند و برخى نبوده‏اند . على ( ع ) گفت :

این دو دسته از هم جدا شوند تا با هر دسته جداگانه سخن گویم .

پس مردم را ندا در داد و گفت :

خاموش شوید و به سخن گوش فرا دهید و دلهایتان را متوجه من سازید و از هر كه شهادت خواستم باید از روى علم و آگاهى شهادت دهد .

آنگاه سخن آغاز كرد و سخن به دراز كشانید و از جمله چنین گفت :

آیا آنگاه كه از روى حیله‏گرى و فریب و مكر و نیرنگ قرآنها را برافراشتند ، شما

[ 283 ]

نگفتید ، كه اینان برادران و همكیشان ما هستند كه به كتاب خدا پناه برده‏اند و از ما مى‏خواهند كه خطاهاى گذشته آنها را ببخشاییم و مصلحت آن است كه از آنان بپذیریم و اندوه از دلشان بزداییم ؟ من به شما گفتم ، كه این كارى است كه بیرونش ایمان است و درونش تجاوز و ستم . آغازش رحمت و مهربانى است و پایانش پشیمانى . شما در كار خود ثابت بمانید و از همین راه ، كه تاكنون مى‏رفته‏اید ، بروید . دندان به هم بفشارید ، به میدان جهاد بتازید و به آن آواز التفات مكنید كه اگر پاسخش گویند گمراه كند و اگر نگویند سبب حقارتش شود .

[ ولى آن كار كار حكمیت انجام پذیرفت و شما خود از كوشندگان آن بودید .

به خدا سوگند ، اگر من از آن سر برمى‏تافتم ، واجبى از من فوت نشده بود و خدا مرا به ترك آن بازخواست نمى‏فرمود . و اگر آن را مى‏پذیرفتم ، سزاوار بودم كه از من پیروى كنند ، زیرا كتاب خدا با من است و از آن زمان كه با آن بوده‏ام ، از آن جدا نشده‏ام . ] هر آینه ما با رسول الله ( صلى اللّه علیه و آله ) بودیم و جنگ ، هر آینه ،

بین پدران و فرزندان و برادران و خویشاوندان دور مى‏زد . هر مصیبت و رنجى كه پیش مى‏آمد ، جز بر ایمان ما و پاى فشردن ما در راه حق و تسلیم بودن به فرمان او نمى‏افزود و ، بر سوزش جراحات ، شكیبایى مى‏ورزیدیم . ولى اكنون با برادران مسلمان خود مى‏جنگیم زیرا تمایل به كفر و كژى در اسلامشان راه یافته ، گاه دستخوش شبهه مى‏شوند و گاه تسلیم تأویل . اگر وسیله‏اى باشد ، كه خداوند به سبب آن پراكندگى ما را به اتحاد بدل كند و ما با آنچه باقى مى‏ماند كنار آییم و به یكدیگر نزدیك شویم ، بدان وسیله رغبت كنیم و جز آن را فرو گذاریم .


[ 122 ] و من كلام له ع قاله للخوارج و قد خرج إلى معسكرهم و هم مقیمون على إنكار الحكومة فقال ع

أَ كُلُّكُمْ شَهِدَ مَعَنَا صِفِّینَ فَقَالُوا مِنَّا مَنْ شَهِدَ وَ مِنَّا مَنْ لَمْ یَشْهَدْ قَالَ فَامْتَازُوا فِرْقَتَیْنِ فَلْیَكُنْ مَنْ شَهِدَ صِفِّینَ فِرْقَةً وَ مَنْ لَمْ یَشْهَدْهَا فِرْقَةً حَتَّى أُكَلِّمَ كُلاًّ مِنْكُمْ بِكَلاَمِهِ وَ نَادَى اَلنَّاسَ فَقَالَ أَمْسِكُوا عَنِ اَلْكَلاَمِ وَ أَنْصِتُوا لِقَوْلِی وَ أَقْبِلُوا بِأَفْئِدَتِكُمْ إِلَیَّ فَمَنْ نَشَدْنَاهُ شَهَادَةً فَلْیَقُلْ بِعِلْمِهِ فِیهَا ثُمَّ كَلَّمَهُمْ ع بِكَلاَمٍ طَوِیلٍ مِنْ جُمْلَتِهِ أَنْ قَالَ ع أَ لَمْ تَقُولُوا عِنْدَ رَفْعِهِمُ اَلْمَصَاحِفَ حِیلَةً وَ غِیلَةً وَ مَكْراً وَ خَدِیعَةً إِخْوَانُنَا وَ أَهْلُ دَعْوَتِنَا اِسْتَقَالُونَا وَ اِسْتَرَاحُوا إِلَى كِتَابِ اَللَّهِ سُبْحَانَهُ فَالرَّأْیُ اَلْقَبُولُ مِنْهُمْ وَ اَلتَّنْفِیسُ عَنْهُمْ فَقُلْتُ لَكُمْ هَذَا أَمْرٌ ظَاهِرُهُ إِیمَانٌ وَ بَاطِنُهُ عُدْوَانٌ وَ أَوَّلُهُ رَحْمَةٌ وَ آخِرُهُ نَدَامَةٌ فَأَقِیمُوا عَلَى شَأْنِكُمْ وَ اِلْزَمُوا طَرِیقَتَكُمْ وَ عَضُّوا عَلَى اَلْجِهَادِ بَنَوَاجِذِكُمْ وَ لاَ تَلْتَفِتُوا إِلَى نَاعِقٍ نَعَقَ إِنْ أُجِیبَ أَضَلَّ وَ إِنْ تُرِكَ ذَلَّ وَ قَدْ كَانَتْ هَذِهِ اَلْفَعْلَةُ وَ قَدْ رَأَیْتُكُمْ أَعْطَیْتُمُوهَا وَ اَللَّهِ لَئِنْ أَبَیْتُهَا مَا وَجَبَتْ عَلَیَّ فَرِیضَتُهَا وَ لاَ حَمَّلَنِی اَللَّهُ ذَنْبَهَا وَ وَ اَللَّهِ إِنْ جِئْتُهَا إِنِّی لَلْمُحِقُّ اَلَّذِی یُتَّبَعُ وَ إِنَّ اَلْكِتَابَ لَمَعِی مَا فَارَقْتُهُ مُذْ صَحِبْتُهُ فَلَقَدْ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اَللَّهِ ص وَ إِنَّ اَلْقَتْلَ لَیَدُورُ عَلَى اَلْآباءِ وَ اَلْأَبْنَاءِ وَ اَلْإِخْوَانِ وَ اَلْقَرَابَاتِ فَمَا نَزْدَادُ عَلَى كُلِّ مُصِیبَةٍ وَ شِدَّةٍ إِلاَّ إِیمَاناً وَ مُضِیّاً عَلَى اَلْحَقِّ وَ تَسْلِیماً لِلْأَمْرِ وَ صَبْراً عَلَى مَضَضِ اَلْجِرَاحِ وَ لَكِنَّا إِنَّمَا أَصْبَحْنَا نُقَاتِلُ إِخْوَانَنَا فِی اَلْإِسْلاَمِ عَلَى مَا دَخَلَ فِیهِ مِنَ اَلزَّیْغِ وَ اَلاِعْوِجَاجِ وَ اَلشُّبْهَةِ وَ اَلتَّأْوِیلِ فَإِذَا طَمِعْنَا فِی خَصْلَةٍ یَلُمُّ اَللَّهُ بِهَا شَعَثَنَا وَ نَتَدَانَى بِهَا إِلَى اَلْبَقِیَّةِ فِیمَا بَیْنَنَا رَغِبْنَا فِیهَا وَ أَمْسَكْنَا عَمَّا سِوَاهَا

120 سخنى از آن حضرت ( ع ) یكى از اصحابش برخاست و گفت : ما را از حكمیت منع مى‏كردى و سپس خود حكمى برگماشتى ندانیم كدامیك از این دو به صواب نزدیكتر است ، على ( ع ) دست بر دست زد و فرمود :

این است جزاى كسى ، كه آنچه را كه بر آن پیمان بسته به كار نبندد . به خدا سوگند ، هنگامى كه شما را فرمان دادم به آنچه فرمان دادم ، شما را به كارى ناخوش آیند واداشتم ، ولى ، كارى بود كه خدا خیر شما را در آن نهاده بود . اگر استقامت ورزیده بودید ، شما را راه مى‏نمودم و اگر به راه كج مى‏رفتید به راه راستتان مى‏آوردم و اگر سر بر مى‏تافتید ، چاره كار شما مى‏كردم . این روشى درست و رأیى استوار بود .

اما به كه ؟ و با چه كسى ؟ مى‏خواهم درد خود را به شما درمان كنم و حال آنكه شما عین درد من هستید . همانند كسى كه بخواهد با نوك خارى ، خارى را از پاى بیرون كند و مى‏داند كه خار به خار متمایل است . بارخدایا ، پزشكان این درد بیدرمان از علاج ملول شده‏اند و آنان كه مى‏خواهند با طنابها از چاه ژرف آب بكشند ، خسته و درمانده گشته‏اند .

كجایند آن مردمى كه چون به اسلام دعوتشان كردند پذیرفتند و قرآن را مى‏خواندند و نیكو در مى‏یافتند و چون به جنگ بسیج مى‏شدند چنان با شوق تمام به حركت مى‏آمدند ، كه ماده شترى مشتاقانه به سوى فرزندش مى‏رود . شمشیرها را

[ 281 ]

از غلاف‏ها بر مى‏كشیدند و ، فوج فوج و ، صف صف به اطراف زمین مى‏تاختند .

برخى هلاك مى‏شدند و برخى نجات مى‏یافتند . نه زنده ماندن زندگان را به یكدیگر مژده مى‏دادند و نه مرگ كشتگان را تسلیت . از بس از خوف خدا گریسته بودند ،

دیدگانشان سفیدى گرفته بود . شكمهایشان از روزه داشتن ، لاغر شده و لبهایشان از دعا خشكیده و رنگشان از شب زنده‏دارى زرد شده و بر چهره‏هایشان گرد خشوع نشسته بود . اینان ، برادران من بودند كه رفتند . شایسته است كه تشنه دیدارشان باشیم و از جداییشان دست حسرت به دندان بگزیم . شیطان راه خود را برایتان هموار نموده ، مى‏خواهد گره رشته ایمانتان بگلسد و به جاى اتحاد كارتان را به تفرقه كشد و فتنه و فساد برانگیزاند . از وسوسه‏ها و افسونهایش اعراض كنید . اندرز كسى را ، كه آن را به شما هدیه مى‏كند ، بپذیرید و آویزه گوش جان سازید .