[ 147 ] و من خطبة له ع الغایة من البعثة

فَبَعَثَ اَللَّهُ مُحَمَّداً ص بِالْحَقِّ لِیُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ اَلْأَوْثَانِ إِلَى عِبَادَتِهِ وَ مِنْ طَاعَةِ اَلشَّیْطَانِ إِلَى طَاعَتِهِ بِقُرْآنٍ قَدْ بَیَّنَهُ وَ أَحْكَمَهُ لِیَعْلَمَ اَلْعِبَادُ رَبَّهُمْ إِذْ جَهِلُوهُ وَ لِیُقِرُّوا بِهِ بَعْدَ إِذْ جَحَدُوهُ وَ لِیُثْبِتُوهُ بَعْدَ إِذْ أَنْكَرُوهُ فَتَجَلَّى لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی كِتَابِهِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَكُونُوا رَأَوْهُ بِمَا أَرَاهُمْ مِنْ قُدْرَتِهِ وَ خَوَّفَهُمْ مِنْ سَطْوَتِهِ وَ كَیْفَ مَحَقَ مَنْ مَحَقَ بِالْمَثُلاَتِ وَ اِحْتَصَدَ مَنِ اِحْتَصَدَ بِالنَّقِمَاتِ الزمان المقبل وَ إِنَّهُ سَیَأْتِی عَلَیْكُمْ مِنْ بَعْدِی زَمَانٌ لَیْسَ فِیهِ شَیْ‏ءٌ أَخْفَى مِنَ اَلْحَقِّ وَ لاَ أَظْهَرَ مِنَ اَلْبَاطِلِ وَ لاَ أَكْثَرَ مِنَ اَلْكَذِبِ عَلَى اَللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ لَیْسَ عِنْدَ أَهْلِ ذَلِكَ اَلزَّمَانِ سِلْعَةٌ أَبْوَرَ مِنَ اَلْكِتَابِ إِذَا تُلِیَ حَقَّ تِلاَوَتِهِ وَ لاَ أَنْفَقَ مِنْهُ إِذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَ لاَ فِی اَلْبِلاَدِ شَیْ‏ءٌ أَنْكَرَ مِنَ اَلْمَعْرُوفِ وَ لاَ أَعْرَفَ مِنَ اَلْمُنْكَرِ فَقَدْ نَبَذَ اَلْكِتَابَ حَمَلَتُهُ وَ تَنَاسَاهُ حَفَظَتُهُ فَالْكِتَابُ یَوْمَئِذٍ وَ أَهْلُهُ طَرِیدَانِ مَنْفِیَّانِ وَ صَاحِبَانِ مُصْطَحِبَانِ فِی طَرِیقٍ وَاحِدٍ لاَ یُؤْوِیهِمَا مُؤْوٍ فَالْكِتَابُ وَ أَهْلُهُ فِی ذَلِكَ اَلزَّمَانِ فِی اَلنَّاسِ وَ لَیْسَا فِیهِمْ وَ مَعَهُمْ وَ لَیْسَا مَعَهُمْ لِأَنَّ اَلضَّلاَلَةَ لاَ تُوَافِقُ اَلْهُدَى وَ إِنِ اِجْتَمَعَا فَاجْتَمَعَ اَلْقَوْمُ عَلَى اَلْفُرْقَةِ وَ اِفْتَرَقُوا عَلَى اَلْجَمَاعَةِ كَأَنَّهُمْ أَئِمَّةُ اَلْكِتَابِ وَ لَیْسَ اَلْكِتَابُ إِمَامَهُمْ فَلَمْ یَبْقَ عِنْدَهُمْ مِنْهُ إِلاَّ اِسْمُهُ وَ لاَ یَعْرِفُونَ إِلاَّ خَطَّهُ وَ زَبْرَهُ وَ مِنْ قَبْلُ مَا مَثَّلُوا بِالصَّالِحِینَ كُلَّ مُثْلَةٍ وَ سَمَّوْا صِدْقَهُمْ عَلَى اَللَّهِ فِرْیَةً وَ جَعَلُوا فِی اَلْحَسَنَةِ عُقُوبَةَ اَلسَّیِّئَةِ وَ إِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِطُولِ آمَالِهِمْ وَ تَغَیُّبِ آجَالِهِمْ حَتَّى نَزَلَ بِهِمُ اَلْمَوْعُودُ اَلَّذِی تُرَدُّ عَنْهُ اَلْمَعْذِرَةُ وَ تُرْفَعُ عَنْهُ اَلتَّوْبَةُ وَ تَحُلُّ مَعَهُ اَلْقَارِعَةُ وَ اَلنِّقْمَةُ عظة الناس أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّهُ مَنِ اِسْتَنْصَحَ اَللَّهَ وُفِّقَ وَ مَنِ اِتَّخَذَ قَوْلَهُ دَلِیلاً هُدِیَ لِلَّتِی هِیَ أَقُومُ فَإِنَّ جَارَ اَللَّهِ آمِنٌ وَ عَدُوَّهُ خَائِفٌ وَ إِنَّهُ لاَ یَنْبَغِی لِمَنْ عَرَفَ عَظَمَةَ اَللَّهِ أَنْ یَتَعَظَّمَ فَإِنَّ رِفْعَةَ اَلَّذِینَ یَعْلَمُونَ مَا عَظَمَتُهُ أَنْ یَتَوَاضَعُوا لَهُ وَ سَلاَمَةَ اَلَّذِینَ یَعْلَمُونَ مَا قُدْرَتُهُ أَنْ یَسْتَسْلِمُوا لَهُ فَلاَ تَنْفِرُوا مِنَ اَلْحَقِّ نِفَارَ اَلصَّحِیحِ مِنَ اَلْأَجْرَبِ وَ اَلْبَارِئِ مِنْ ذِی اَلسَّقَمِ وَ اِعْلَمُوا أَنَّكُمْ لَنْ تَعْرِفُوا اَلرُّشْدَ حَتَّى تَعْرِفُوا اَلَّذِی تَرَكَهُ وَ لَنْ تَأْخُذُوا بِمِیثَاقِ اَلْكِتَابِ حَتَّى تَعْرِفُوا اَلَّذِی نَقَضَهُ وَ لَنْ تَمَسَّكُوا بِهِ حَتَّى تَعْرِفُوا اَلَّذِی نَبَذَهُ فَالْتَمِسُوا ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ فَإِنَّهُمْ عَیْشُ اَلْعِلْمِ وَ مَوْتُ اَلْجَهْلِ هُمُ اَلَّذِینَ یُخْبِرُكُمْ حُكْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ وَ صَمْتُهُمْ عَنْ مَنْطِقِهِمْ وَ ظَاهِرُهُمْ عَنْ بَاطِنِهِمْ لاَ یُخَالِفُونَ اَلدِّینَ وَ لاَ یَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَهُوَ بَیْنَهُمْ شَاهِدٌ صَادِقٌ وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ

[ 331 ]

147 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

خداوند محمد ( صلى اللّه علیه و آله ) را ، بحق ، به پیامبرى مبعوث داشت ، تا بندگانش را از پرستش بتان برهاند و به پرستش او وادارد . و از فرمانبردارى شیطان منع كند و به فرمان او آورد . با قرآنى كه معانى آن را روشن ساخت و بنیانش را استوار داشت ، تا مردم پروردگارشان را كه نمى‏شناختند ، بشناسند و پس از آنكه انكارش مى‏كردند ، به او اقرار آورند و پس از آنكه باورش نداشتند ، وجودش را معترف شوند . پس ، خداوند سبحان در كتاب خود بى‏آنكه او را ببینند ، خود را به بندگانش آشكار ساخت ، به آنچه از قدرت خود به آنان نشان داد و از قهر خود ایشان را ترسانید . كه چگونه قومى را به عقاب خود نابود كرده و چسان كشت هستى جماعتى را به داس انتقام درو كرده است .

هر آینه ، بعد از من بر شما روزگارى خواهد آمد كه در آن هیچ چیز پنهانتر از حق نباشد و هیچ چیز آشكاراتر از باطل نبود و دروغ بستن به خدا و پیامبرش از هر چه رایجتر باشد . در نزد مردم آن زمان ، كالایى كاسدتر از قرآن نیست ، اگر آن را چنانكه باید بخوانند و باز كالایى پرسودتر از قرآن نخواهد بود ، اگر معنیش را تحریف كنند .

در سراسر بلاد ، چیزى ناشناخته‏تر از كار نیك و شناخته‏تر از زشتكارى نباشد .

حاملان قرآن ، قرآن را واگذارند . و حافظان قرآن ، قرآن را فراموش كنند . پس قرآن و اهل قرآن رانده‏شدگان باشند و از جمع مردم به دور . قرآن و اهل قرآن هر دو در یك راه روان باشند و كس آن دو را احترام و نگهداشت ننماید . در این روزگار ، قرآن و اهل قرآن در میان مردم‏اند و در میان مردم نیستند با مردم‏اند و با مردم نیند . زیرا گمراهى و هدایت را با هم سازگارى نباشد ، هر چند در كنار هم آیند . آن قوم بر آن نهاده‏اند كه از قرآن جدایى جویند و از اهل قرآن خود را به یك سو كشند ، گویى ، كه آنها پیشواى قرآن‏اند ، نه قرآن پیشواى آنها . در نزد ایشان ، از قرآن جز نامى باقى نماند و از آن

[ 333 ]

نشناسند ، مگر ، خطش را و نوشته‏هایش را .

پیش از آنكه چنین زمانى رسد ، صالحان را تا چه حد شكنجه كنند و سخن راستشان را دروغ بستن به خدا فرانمایند و نیكیهایشان را به بدى پاداش دهند . كسانى كه پیش از شما بودند به سبب آرزوهاى درازى كه در سر مى‏پروردند و باور نداشتن مرگى كه از آن گریزى نبود ، هلاك شدند تا آنكه وعده خداوند ، یعنى مرگ ، گریبانشان بگرفت . مرگى كه با آمدنش عذرها پذیرفته نیاید و توبه‏ها برداشته شود . و خشم خدا و عذاب سخت او همراه آن در رسد .

اى مردم ، آنكه از خداوند خواستار نصیحت باشد ، توفیق یابد و هر كه سخن خدا را رهنماى خود قرار دهد ، به راست‏ترین راهها راهنمایى شود . زیرا ، آنكه به خدا پناه گیرد ، ایمن است و آنكه با خدا دشمنى ورزد ، همواره ترسان . شایسته نیست ، كسى كه به عظمت خداوند آگاه است ، خود را بزرگ شمرد ، زیرا رفعت مقام كسانى كه به عظمت او آگاه‏اند در این است كه در برابر او فروتنى كنند . و سلامت كسانى كه مى‏دانند كه قدرت او تا چه پایه است این است كه تسلیم او باشند . پس از حق مگریزید آنسان كه تندرست از جرب گرفته مى‏گریزد و شفا یافته از بیمار . بدانید ، كه شما رستگارى را نخواهید شناخت ، مگر آنگاه كه بدانید آنان كه طالب رستگارى نیستند ، چه كسانند و هرگز به پیمان قرآن وفا نمى‏كنید ، مگر آنگاه كه بدانید چه كسانى پیمان قرآن را مى‏شكنند . و به قرآن تمسك نخواهید جست تا آنگاه كه واگذارندگان قرآن را بشناسید . پس همه اینها را از اهل آن بجویید ، زیرا ایشان زنده كننده دانش‏اند و نابود كننده نادانى . آنان كه حكم كردنشان شما را از علمشان خبر مى‏دهد و خاموشیشان از سخن گفتنشان و ظاهرشان از باطنشان نه با دین مخالفت مى‏كنند و نه در آن اختلاف . دین در میان ایشان شاهدى است صادق و خاموشى است گویا .


[ 146 ] و من كلام له ع و قد استشاره عمر بن الخطاب فی الشخوص لقتال الفرس بنفسه

إِنَّ هَذَا اَلْأَمْرَ لَمْ یَكُنْ نَصْرُهُ وَ لاَ خِذْلاَنُهُ بِكَثْرَةٍ وَ لاَ بِقِلَّةٍ وَ هُوَ دِینُ اَللَّهِ اَلَّذِی أَظْهَرَهُ وَ جُنْدُهُ اَلَّذِی أَعَدَّهُ وَ أَمَدَّهُ حَتَّى بَلَغَ مَا بَلَغَ وَ طَلَعَ حَیْثُ طَلَعَ وَ نَحْنُ عَلَى مَوْعُودٍ مِنَ اَللَّهِ وَ اَللَّهُ مُنْجِزٌ وَعْدَهُ وَ نَاصِرٌ جُنْدَهُ وَ مَكَانُ اَلْقَیِّمِ بِالْأَمْرِ مَكَانُ اَلنِّظَامِ مِنَ اَلْخَرَزِ یَجْمَعُهُ وَ یَضُمُّهُ فَإِنِ اِنْقَطَعَ اَلنِّظَامُ تَفَرَّقَ اَلْخَرَزُ وَ ذَهَبَ ثُمَّ لَمْ یَجْتَمِعْ بِحَذَافِیرِهِ أَبَداً وَ اَلْعَرَبُ اَلْیَوْمَ وَ إِنْ كَانُوا قَلِیلاً فَهُمْ كَثِیرُونَ بِالْإِسْلاَمِ عَزِیزُونَ بِالاِجْتِمَاعِ فَكُنْ قُطْباً وَ اِسْتَدِرِ اَلرَّحَى بِالْعَرَبِ وَ أَصْلِهِمْ دُونَكَ نَارَ اَلْحَرْبِ فَإِنَّكَ إِنْ شَخَصْتَ مِنْ هَذِهِ اَلْأَرْضِ اِنْتَقَضَتْ عَلَیْكَ اَلْعَرَبُ مِنْ أَطْرَافِهَا وَ أَقْطَارِهَا حَتَّى یَكُونَ مَا تَدَعُ وَرَاءَكَ مِنَ اَلْعَوْرَاتِ أَهَمَّ إِلَیْكَ مِمَّا بَیْنَ یَدَیْكَ إِنَّ اَلْأَعَاجِمَ إِنْ یَنْظُرُوا إِلَیْكَ غَداً یَقُولُوا هَذَا أَصْلُ اَلْعَرَبِ فَإِذَا اِقْتَطَعْتُمُوهُ اِسْتَرَحْتُمْ فَیَكُونُ ذَلِكَ أَشَدَّ لِكَلَبِهِمْ عَلَیْكَ وَ طَمَعِهِمْ فِیكَ فَأَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ مَسِیرِ اَلْقَوْمِ إِلَى قِتَالِ اَلْمُسْلِمِینَ فَإِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ أَكْرَهُ لِمَسِیرِهِمْ مِنْكَ وَ هُوَ أَقْدَرُ عَلَى تَغْیِیرِ مَا یَكْرَهُ وَ أَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ عَدَدِهِمْ فَإِنَّا لَمْ نَكُنْ نُقَاتِلُ فِیمَا مَضَى بِالْكَثْرَةِ وَ إِنَّمَا كُنَّا نُقَاتِلُ بِالنَّصْرِ وَ اَلْمَعُونَةِ


146 سخنى از آن حضرت ( ع ) به عمر بن الخطاب گفت هنگامى ، كه با او مشورت كرد ، كه خود به جنگ ایرانیان برود .

این كارى بود كه نه پیروزى در آن به انبوهى لشكر بود و نه شكست در آن به اندك‏بودن آن . آن دین خدا بود كه خدایش پیروز گردانید و لشكر او بود كه مهیّاى نبردش كرد و یاریش داد . تا به آنجا رسید كه باید برسد و پرتوش بر آنجا تافت كه باید بتابد . خداوند ما را وعده پیروزى داده و خدا وعده خویش برمى‏آورد و لشكر خود را یارى مى‏دهد .

جایگاه فرمانده سپاه ، همانند رشته‏اى است كه مهره‏ها را در آن كشند ، و او آنها را در كنار هم جاى داده . اگر آن رشته بگسلد ، مهره‏ها پراكنده شوند و هر یك به سویى روند ، آنسان ، كه گردآوردنشان هرگز میسر نگردد . عربها امروز اگر چه به شمار اندك هستند ولى با وجود اسلام بسیارند . و به سبب اتحادشان پیروزمند . تو محور این آسیاب باش و ساكن بر جاى . به نیروى عرب آسیاب را به چرخش در آور و آتش جنگ را به ایشان برفروز ، نه به خود . زیرا اگر از این سرزمین بروى ، عربها از اطراف و اكناف پیمان بشكنند و كار به جایى كشد كه نگه‏دارى آنچه پشت سر نهاده‏اى ، از آنچه رویاروى آن هستى ، دشوارتر گردد .

ایرانیان فردا تو را ببینند و گویند این است ریشه عرب ، اگر آن را قطع كنید ، از جنگ آسوده شوید . و همین سبب مى‏شود كه حرص و طمعشان در نابود كردن تو افزون گردد . اما آنچه از آمدن این قوم به جنگ مسلمانان گفتى ، خداوند سبحان ، از آمدن آنها به جنگ مسلمانان ناخشنودتر از توست و او تواناتر است تا آنچه را سبب ناخشنودى او مى‏شود ، دگرگون سازد . اما در باب شمار بسیارشان ، ما درگذشته هرگز به پشتگرمى انبوهى سپاه نمى‏جنگیدیم ، به امید یارى و مددكارى خداوند بود كه مى‏جنگیدیم .



[ 145 ] و من خطبة له ع فناء الدنیا

أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّمَا أَنْتُمْ فِی هَذِهِ اَلدُّنْیَا غَرَضٌ تَنْتَضِلُ فِیهِ اَلْمَنَایَا مَعَ كُلِّ جَرْعَةٍ شَرَقٌ وَ فِی كُلِّ أَكْلَةٍ غَصَصٌ لاَ تَنَالُونَ مِنْهَا نِعْمَةً إِلاَّ بِفِرَاقِ أُخْرَى وَ لاَ یُعَمَّرُ مُعَمَّرٌ مِنْكُمْ یَوْماً مِنْ عُمُرِهِ إِلاَّ بِهَدْمِ آخَرَ مِنْ أَجَلِهِ وَ لاَ تُجَدَّدُ لَهُ زِیَادَةٌ فِی أَكْلِهِ إِلاَّ بِنَفَادِ مَا قَبْلَهَا مِنْ رِزْقِهِ وَ لاَ یَحْیَا لَهُ أَثَرٌ إِلاَّ مَاتَ لَهُ أَثَرٌ وَ لاَ یَتَجَدَّدُ لَهُ جَدِیدٌ إِلاَّ بَعْدَ أَنْ یَخْلَقَ لَهُ جَدِیدٌ وَ لاَ تَقُومُ لَهُ نَابِتَةٌ إِلاَّ وَ تَسْقُطُ مِنْهُ مَحْصُودَةٌ وَ قَدْ مَضَتْ أُصُولٌ نَحْنُ فُرُوعُهَا فَمَا بَقَاءُ فَرْعٍ بَعْدَ ذَهَابِ أَصْلِهِ ذم البدعة منها وَ مَا أُحْدِثَتْ بِدْعَةٌ إِلاَّ تُرِكَ بِهَا سُنَّةٌ فَاتَّقُوا اَلْبِدَعَ وَ اِلْزَمُوا اَلْمَهْیَعَ إِنَّ عَوَازِمَ اَلْأُمُورِ أَفْضَلُهَا وَ إِنَّ مُحْدِثَاتِهَا شِرَارُهَا


145 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

اى مردم ، شما در این دنیا ، به مثابه آماج هستید و مرگها تیرهاى خود را به سوى شما مى‏افكنند . هر جرعه‏اى كه مى‏نوشید آب در گلویتان مى‏جهد . و هر لقمه‏اى ، كه مى‏بلعید ، گلوگیرتان مى‏شود . از هیچ نعمتى بهره نمى‏یابید ، مگر آنكه ، نعمتى دیگر را از دست مى‏دهید . هیچیك از شما یك روز عمر نمى‏یابد ، مگر آنكه ، یك روز دیگر از عمرش كاسته مى‏شود و چیزى بر روزیش افزون نمى‏گردد ، مگر هنگامى كه آنچه در روز پیش داشته ، از میان برود . براى او اثرى پدید نمى‏آید مگر آنكه ، اثر دیگرش نابود گردد . هر نوى را زمانى حاصل كند كه نو دیگر را كهنه كرده باشد . هیچ نهالى براى او نروید تا نهال روییده‏اى از آن او بر زمین نیفتد . ریشه‏ها ، پدران و مادران ،

رفتند و ما ، فرزندان ، شاخه‏ها هستیم و شاخه‏ها را پس از رفتن ریشه‏ها چه بقاست ؟

و از این خطبه

بدعتى را پدید نیاوردند ، جز آنكه ، سنّتى را ترك نمودند . پس از بدعتها حذر كنید و در راه روشن قدم نهید . از كارها آنچه دیرینه‏تر است ، برتر است ( 1 ) و آنچه نو پدید آمده ، بدتر . ( 2 ) 329



[ 144 ] و من خطبة له ع مبعث الرسل

بَعَثَ اَللَّهُ رُسُلَهُ بِمَا خَصَّهُمْ بِهِ مِنْ وَحْیِهِ وَ جَعَلَهُمْ حُجَّةً لَهُ عَلَى خَلْقِهِ لِئَلاَّ تَجِبَ اَلْحُجَّةُ لَهُمْ بِتَرْكِ اَلْإِعْذَارِ إِلَیْهِمْ فَدَعَاهُمْ بِلِسَانِ اَلصِّدْقِ إِلَى سَبِیلِ اَلْحَقِّ أَلاَ إِنَّ اَللَّهَ تَعَالَى قَدْ كَشَفَ اَلْخَلْقَ كَشْفَةً لاَ أَنَّهُ جَهِلَ مَا أَخْفَوْهُ مِنْ مَصُونِ أَسْرَارِهِمْ وَ مَكْنُونِ ضَمَائِرِهِمْ وَ لَكِنْ لِیَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً فَیَكُونَ اَلثَّوَابُ جَزَاءً وَ اَلْعِقَابُ بَوَاءً فضل أهل البیت أَیْنَ اَلَّذِینَ زَعَمُوا أَنَّهُمُ اَلرَّاسِخُونَ فِی اَلْعِلْمِ دُونَنَا كَذِباً وَ بَغْیاً عَلَیْنَا أَنْ رَفَعَنَا اَللَّهُ وَ وَضَعَهُمْ وَ أَعْطَانَا وَ حَرَمَهُمْ وَ أَدْخَلَنَا وَ أَخْرَجَهُمْ بِنَا یُسْتَعْطَى اَلْهُدَى وَ یُسْتَجْلَى اَلْعَمَى إِنَّ اَلْأَئِمَّةَ مِنْ قُرَیْشٍ غُرِسُوا فِی هَذَا اَلْبَطْنِ مِنْ هَاشِمٍ لاَ تَصْلُحُ عَلَى سِوَاهُمْ وَ لاَ تَصْلُحُ اَلْوُلاَةُ مِنْ غَیْرِهِمْ أهل الضلال منها آثَرُوا عَاجِلاً وَ أَخَّرُوا آجِلاً وَ تَرَكُوا صَافِیاً وَ شَرِبُوا آجِناً كَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَى فَاسِقِهِمْ وَ قَدْ صَحِبَ اَلْمُنْكَرَ فَأَلِفَهُ وَ بَسِئَ بِهِ وَ وَافَقَهُ حَتَّى شَابَتْ عَلَیْهِ مَفَارِقُهُ وَ صُبِغَتْ بِهِ خَلاَئِقُهُ ثُمَّ أَقْبَلَ مُزْبِداً كَالتَّیَّارِ لاَ یُبَالِی مَا غَرَّقَ أَوْ كَوَقْعِ اَلنَّارِ فِی اَلْهَشِیمِ لاَ یَحْفِلُ مَا حَرَّقَ أَیْنَ اَلْعُقُولُ اَلْمُسْتَصْبِحَةُ بِمَصَابِیحِ اَلْهُدَى وَ اَلْأَبْصَارُ اَللاَّمِحَةُ إِلَى مَنَارِ اَلتَّقْوَى أَیْنَ اَلْقُلُوبُ اَلَّتِی وُهِبَتْ لِلَّهِ وَ عُوقِدَتْ عَلَى طَاعَةِ اَللَّهِ اِزْدَحَمُوا عَلَى اَلْحُطَامِ وَ تَشَاحُّوا عَلَى اَلْحَرَامِ وَ رُفِعَ لَهُمْ عَلَمُ اَلْجَنَّةِ وَ اَلنَّارِ فَصَرَفُوا عَنِ اَلْجَنَّةِ وُجُوهَهُمْ وَ أَقْبَلُوا إِلَى اَلنَّارِ بِأَعْمَالِهِمْ وَ دَعَاهُمْ رَبُّهُمْ فَنَفَرُوا وَ وَلَّوْا وَ دَعَاهُمُ اَلشَّیْطَانُ فَاسْتَجَابُوا وَ أَقْبَلُوا


[ 325 ]

144 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

خداوند ، رسولان خود را فرستاد و وحى خویش ویژه آنان ساخت . و آنها را بر آفریدگان خود حجت گردانید تا از آن پس ، آفریدگان را حجتى نباشد و عذرى نماند .

بندگان خود را به زبان راستگوى پیامبران به راه حق فراخواند .

بدانید ، كه خداوند از حال درون مردمان پرده برگرفت و آن را آشكار ساخت . نه آنكه ، بر رازى ، كه در درون مى‏پرورند و اسرارى كه در دل پنهان كرده‏اند ، آگاه نبود ،

بلكه مى‏خواست بیازمایدشان كه كدامیك در عمل بهتر از دیگران است ، تا پاداش نیك جزاى نیكان شود و كیفر بد سزاى بدكاران .

كجایند كسانى كه پنداشتند كه راسخان در علم آنهایند ، نه ما اهل بیت ؟ بر ما دروغ مى‏بندند و ستم روا مى‏دارند . خداوند ما را فرا برده و آنان را فروهشته . به ما عطا كرده و آنان را محروم داشته ، ما را به درون برده و آنها را از در رانده است .

راه هدایت به پایمردى ما طلب شود و كورى و گمراهى به ما از میان برود . هر آینه ، پیشوایان از قریش هستند . نهال پیشوایى را در خاندان هاشم كشته‏اند . پیشوایى غیر ایشان را سزاوار نیست و ولایت و امامت را كسى جز ایشان شایسته نباشد .

از این خطبه ( 1 ) دنیاى ناپایدار و گذرا را برگزیدند و آخرت را واپس داشتند . زلال صافى را رها كردند و آب گندیده ناگوارا را آشامیدند . گویى بزهكارشان را مى‏نگرم كه به زشتكارى الفت یافته و انس گرفته و با آن موافق گشته است . تا آنگاه ، كه موى سرش در گناه سفید شده و همه رفتار و كردارش رنگ گناه گرفته است . سپس كف بر دهان آورده ،

در این حال ، همانند دریاى مواجى است كه از غرق كردن هیچكس و هیچ چیز باك ندارد . یا همانند شعله‏اى سركش است كه در گیاهان خشك در گرفته و هر چه را یابد مى‏سوزاند و نابود مى‏كند .

[ 327 ]

كجایند خردهایى كه از چراغهاى هدایت روشنى مى‏جستند ؟ و كجایند دیدگانى كه به نشانه‏هاى پرهیزگارى مى‏نگریستند ؟ و كجایند دلهایى كه فقط به خدا تعلق داشتند و به اطاعت و بندگى او پیمان بسته بودند ؟ بر سر متاع بى‏ارزش دنیا ازدحام كردند و براى اندك حرامى با یكدیگر به نزاع برخاستند . نشان بهشت و دوزخ برایشان افراخته و نمایان است . ولى از بهشت روى گردانیده ، با اعمالشان روى به دوزخ مى‏نهند . پروردگارشان ایشان را فراخواند ، برمیدند و ، روى واپس كردند ،

شیطان آنها را فراخواند ، دعوتش را اجابت كرده ، روى به سوى او نمودند .



[ 143 ] و من خطبة له ع فی الاستسقاء و فیه تنبیه العباد وجوب استغاثة رحمة

اللّه إذا حبس عنهم رحمة المطر أَلاَ وَ إِنَّ اَلْأَرْضَ اَلَّتِی تُقِلُّكُمْ وَ اَلسَّمَاءَ اَلَّتِی تُظِلُّكُمْ مُطِیعَتَانِ لِرَبِّكُمْ وَ مَا أَصْبَحَتَا تَجُودَانِ لَكُمْ بِبَرَكَتِهِمَا تَوَجُّعاً لَكُمْ وَ لاَ زُلْفَةً إِلَیْكُمْ وَ لاَ لِخَیْرٍ تَرْجُوَانِهِ مِنْكُمْ وَ لَكِنْ أُمِرَتَا بِمَنَافِعِكُمْ فَأَطَاعَتَا وَ أُقِیمَتَا عَلَى حُدُودِ مَصَالِحِكُمْ فَقَامَتَا إِنَّ اَللَّهَ یَبْتَلِی عِبَادَهُ عِنْدَ اَلْأَعْمَالِ اَلسَّیِّئَةِ بِنَقْصِ اَلثَّمَرَاتِ وَ حَبْسِ اَلْبَرَكَاتِ وَ إِغْلاَقِ خَزَائِنِ اَلْخَیْرَاتِ لِیَتُوبَ تَائِبٌ وَ یُقْلِعَ مُقْلِعٌ وَ یَتَذَكَّرَ مُتَذَكِّرٌ وَ یَزْدَجِرَ مُزْدَجِرٌ وَ قَدْ جَعَلَ اَللَّهُ سُبْحَانَهُ اَلاِسْتِغْفَارَ سَبَباً لِدُرُورِ اَلرِّزْقِ وَ رَحْمَةِ اَلْخَلْقِ فَقَالَ سُبْحَانَهُ اِسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً یُرْسِلِ اَلسَّماءَ عَلَیْكُمْ مِدْراراً وَ یُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَ یَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهاراً فَرَحِمَ اَللَّهُ اِمْرَأً اِسْتَقْبَلَ تَوْبَتَهُ وَ اِسْتَقَالَ خَطِیئَتَهُ وَ بَادَرَ مَنِیَّتَهُ اَللَّهُمَّ إِنَّا خَرَجْنَا إِلَیْكَ مِنْ تَحْتِ اَلْأَسْتَارِ وَ اَلْأَكْنَانِ وَ بَعْدَ عَجِیجِ اَلْبَهَائِمِ وَ اَلْوِلْدَانِ رَاغِبِینَ فِی رَحْمَتِكَ وَ رَاجِینَ فَضْلَ نِعْمَتِكَ وَ خَائِفِینَ مِنْ عَذَابِكَ وَ نِقْمَتِكَ اَللَّهُمَّ فَاسْقِنَا غَیْثَكَ وَ لاَ تَجْعَلْنَا مِنَ اَلْقَانِطِینَ وَ لاَ تُهْلِكْنَا بِالسِّنِینَ وَ لاَ تُؤَاخِذْنَا بِمَا فَعَلَ اَلسُّفَهَاءُ مِنَّا یَا أَرْحَمَ اَلرَّاحِمِینَ اَللَّهُمَّ إِنَّا خَرَجْنَا إِلَیْكَ نَشْكُو إِلَیْكَ مَا لاَ یَخْفَى عَلَیْكَ حِینَ أَلْجَأَتْنَا اَلْمَضَایِقُ اَلْوَعْرَةُ وَ أَجَاءَتْنَا اَلْمَقَاحِطُ اَلْمُجْدِبَةُ وَ أَعْیَتْنَا اَلْمَطَالِبُ اَلْمُتَعَسِّرَةُ وَ تَلاَحَمَتْ عَلَیْنَا اَلْفِتَنُ اَلْمُسْتَصْعِبَةُ اَللَّهُمَّ إِنَّا نَسْأَلُكَ أَلاَّ تَرُدَّنَا خَائِبِینَ وَ لاَ تَقْلِبَنَا وَاجِمِینَ وَ لاَ تُخَاطِبَنَا بِذُنُوبِنَا وَ لاَ تُقَایِسَنَا بِأَعْمَالِنَا اَللَّهُمَّ اُنْشُرْ عَلَیْنَا غَیْثَكَ وَ بَرَكَتَكَ وَ رِزْقَكَ وَ رَحْمَتَكَ وَ اِسْقِنَا سُقْیَا نَاقِعَةً مُرْوِیَةً مُعْشِبَةً تُنْبِتُ بِهَا مَا قَدْ فَاتَ وَ تُحْیِی بِهَا مَا قَدْ مَاتَ نَافِعَةَ اَلْحَیَا كَثِیرَةَ اَلْمُجْتَنَى تُرْوِی بِهَا اَلْقِیعَانَ وَ تُسِیلُ اَلْبُطْنَانَ وَ تَسْتَوْرِقُ اَلْأَشْجَارَ وَ تُرْخِصُ اَلْأَسْعَارَ إِنَّكَ عَلَى مَا تَشَاءُ قَدِیرٌ


143 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) در طلب باران

بدانید ، زمینى كه شما را بر پشت خود حمل مى‏كند و آسمانى كه بر سرتان سایه گسترده است ، فرمانبردار پروردگار شما هستند و اگر بركات خود را بر شما ارزانى مى‏دارند ، بدان سبب نیست كه بر شما دل مى‏سوزانند یا مى‏خواهند به شما تقرب جویند یا از شما امید خیرى دارند ، بلكه ، خداوند آن دو را فرمان داده كه به شما سود رسانند و آن دو هم اطاعت كرده‏اند . خداوند ، زمین و آسمان را براى مصالح شما بر پاى داشته و آن دو نیز برپاى ایستاده‏اند .

[ 323 ]

ایزد تعالى بندگانش را كه مرتكب اعمال ناشایست شوند ، به كاسته شدن میوه‏هاشان و نگه داشتن بركات از ایشان و فرو بستن خزاین خیرات به روى آنان مى‏آزماید . تا توبه‏كنندگان توبه كنند و گناهكاران از گناه كردن باز ایستند و پندگیرندگان پند گیرند .

و آن كه اراده گناه كرده و منزجر گردد . خداوند ، آمرزش خواستن را سبب فراوانى روزى و رحمت بر آفریدگان قرار داده ، كه فرماید : « از پروردگارتان آمرزش بخواهید كه او آمرزنده است . تا از آسمان برایتان پى در پى باران فرستد . و شما به اموال و فرزندان مدد كند . » ( 1 ) پس ، خداوند رحمت كند كسى را كه به توبه روى آورد و از خطاهاى خود بخشش طلبد و بر مرگ خود پیشى گیرد و تدارك امر آخرت كند .

اى خداوند ، ما به سوى تو بیرون آمده‏ایم ، از درون خیمه‏ها و خانه‏هایى كه ناله و فریاد ستوران و كودكانمان از آن بلند است . در حالى كه ، رحمت تو را مى‏طلبیم و امید به فضل نعمت تو بسته‏ایم و از عذاب و خشم تو بیمناكیم .

بارخدایا ، ما را به باران خود سیراب نما و نومیدمان باز مگردان و به قحط هلاك منماى و به آنچه سفیهان كرده‏اند مؤاخذت مكن . اى بخشاینده‏ترین بخشایندگان .

اى خداوند ، ما به سوى تو بیرون آمده‏ایم ، تا آنچه را كه بر تو پوشیده نیست به تو شكایت كنیم . زیرا تنگناهاى دشوارمان به بیچارگى كشانده ، خشكسالیهاى مشقت‏بار ما را به درگاه تو رانده . و خواسته‏هاى دست نایافتنى به رنجمان افكنده و فتنه‏هاى ناهنجار ، گریبانگیرمان شده است .

بارخدایا ، از تو مى‏خواهیم كه ما را ، از درگاه خود ، نومید بازنگردانى و اندوهگین واپس نفرستى و ما را به گناهانمان مورد خطاب قرار ندهى و برابر اعمالمان كیفر ندهى .

بار خدایا ، بر ما باران و بركت و روزى و رحمت خود بگستران . بر ما بارانى ببار سودمند ، سیراب كننده ، رویاننده گیاهان ، كه برویاند هر چه را كه نابود شده ، و زنده گرداند ، هر چه را كه مرده است . بارانى بر ما ببار ، كه تشنگى را برطرف گرداند كه و میوه‏ها را افزون سازد و زمینهاى پست را سیراب كند و بر دره‏ها سیلاب افكند و درختان را برگ رویاند و نرخها را بشكند كه تو به هر كارى كه بخواهى توانایى .


[ 142 ] و من كلام له ع المعروف فی غیر أهله

وَ لَیْسَ لِوَاضِعِ اَلْمَعْرُوفِ فِی غَیْرِ حَقِّهِ وَ عِنْدَ غَیْرِ أَهْلِهِ مِنَ اَلْحَظِّ فِیمَا أَتَى إِلاَّ مَحْمَدَةُ اَللِّئَامِ وَ ثَنَاءُ اَلْأَشْرَارِ وَ مَقَالَةُ اَلْجُهَّالَ مَا دَامَ مُنْعِماً عَلَیْهِمْ مَا أَجْوَدَ یَدَهُ وَ هُوَ عَنْ ذَاتِ اَللَّهِ بِخَیْلٌ مواضع المعروف فَمَنْ آتَاهُ اَللَّهُ مَالاً فَلْیَصِلْ بِهِ اَلْقَرَابَةَ وَ لْیُحْسِنْ مِنْهُ اَلضِّیَافَةَ وَ لْیَفُكَّ بِهِ اَلْأَسِیرَ وَ اَلْعَانِیَ وَ لْیُعْطِ مِنْهُ اَلْفَقِیرَ وَ اَلْغَارِمَ وَ لْیَصْبِرْ نَفْسَهُ عَلَى اَلْحُقُوقِ وَ اَلنَّوَائِبِ اِبْتِغَاءَ اَلثَّوَابِ فَإِنَّ فَوْزاً بِهَذِهِ اَلْخِصَالِ شَرَفُ مَكَارِمِ اَلدُّنْیَا وَ دَرْكُ فَضَائِلِ اَلْآخِرَةِ إِنْ شَاءَ اَللَّهُ


[ 321 ]

142 سخنى از آن حضرت ( ع )

كسى كه نه بجا و نه بحق ، به كسى كه سزاوار احسان نیست ، احسان كند ، جز ستایش مشتى فرومایه و ثناى جماعت اشرار و نادانان بهره‏اى نخواهد برد . آن هم تا زمانى كه ، احسانش در حق ایشان بر دوام باشد . براستى چه دستى بخشنده دارد ولى از انفاق در راه خدا بخل مى‏ورزد .

كسى كه خدا به او مال و خواسته‏اى ارزانى داشته ، باید كه به خویشاوندان برساند و مهمانیهاى نیكو دهد و اسیران و گرفتاران را از بند برهاند و به فقیران و وامداران چیزى عطا كند . و تا ثوابى حاصل كند ، خود شكیبایى ورزد و حقوقى را كه به گردن دارد ، ادا نماید و با سختیها بسازد . دست‏یافتن به این خصلتها ، در دنیا سبب شرف و بزرگى و درك فضایل آخرت شود . [ اگر خدا بخواهد . ]



[ 141 ] و من كلام له ع فی النهی عن سماع الغیبة و فی الفرق بین الحق و الباطل

أَیُّهَا اَلنَّاسُ مَنْ عَرَفَ مِنْ أَخِیهِ وَثِیقَةَ دِینٍ وَ سَدَادَ طَرِیقٍ فَلاَ یَسْمَعَنَّ فِیهِ أَقَاوِیلَ اَلرِّجَالِ أَمَا إِنَّهُ قَدْ یَرْمِی اَلرَّامِی وَ تُخْطِئُ اَلسِّهَامُ وَ یُحِیلُ اَلْكَلاَمُ وَ بَاطِلُ ذَلِكَ یَبُورُ وَ اَللَّهُ سَمِیعٌ وَ شَهِیدٌ أَمَا إِنَّهُ لَیْسَ بَیْنَ اَلْحَقِّ وَ اَلْبَاطِلِ إِلاَّ أَرْبَعُ أَصَابِعَ فسئل ع عن معنى قوله هذا فجمع أصابعه و وضعها بین أذنه و عینه ثم قال اَلْبَاطِلُ أَنْ تَقُولَ سَمِعْتُ وَ اَلْحَقُّ أَنْ تَقُولَ رَأَیْتُ


141 سخنى از آن حضرت ( ع )

اى مردم ، آنكه بداند كه برادرش در دین ثابت قدم و استوار است و به راه راست مى‏رود ، نباید به بدگوییهاى مردم در حق او گوش فرا دهد ، كه تیرانداز گاه تیرهایش به خطا رود . و حال آنكه ، سخن بى‏اثر نماند ولى ، باطل آن روى در تباهى دارد و خدا شنوا و گواه است .

بدانید ، كه میان حق و باطل تنها چهار انگشت فاصله است .

از او پرسیدند كه این به چه معنى است ؟ انگشتانش را كنار هم نهاد و میان گوش و چشم قرار داد و گفت :

باطل این است كه بگویى شنیدم ، و حق این است كه بگویى دیدم .



[ 140 ] و من كلام له ع فی النهی عن غیبة الناس

وَ إِنَّمَا یَنْبَغِی لِأَهْلِ اَلْعِصْمَةِ وَ اَلْمَصْنُوعِ إِلَیْهِمْ فِی اَلسَّلاَمَةِ أَنْ یَرْحَمُوا أَهْلَ اَلذُّنُوبِ وَ اَلْمَعْصِیَةِ وَ یَكُونَ اَلشُّكْرُ هُوَ اَلْغَالِبَ عَلَیْهِمْ وَ اَلْحَاجِزَ لَهُمْ عَنْهُمْ فَكَیْفَ بِالْعَائِبِ اَلَّذِی عَابَ أَخَاهُ وَ عَیَّرَهُ بِبَلْوَاهُ أَ مَا ذَكَرَ مَوْضِعَ سَتْرِ اَللَّهِ عَلَیْهِ مِنْ ذُنُوبِهِ مِمَّا هُوَ أَعْظَمُ مِنَ اَلذَّنْبِ اَلَّذِی عَابَهُ بِهِ وَ كَیْفَ یَذُمُّهُ بِذَنْبٍ قَدْ رَكِبَ مِثْلَهُ فَإِنْ لَمْ یَكُنْ رَكِبَ ذَلِكَ اَلذَّنْبَ بِعَیْنِهِ فَقَدْ عَصَى اَللَّهَ فِیمَا سِوَاهُ مِمَّا هُوَ أَعْظَمُ مِنْهُ وَ اَیْمُ اَللَّهِ لَئِنْ لَمْ یَكُنْ عَصَاهُ فِی اَلْكَبِیرِ وَ عَصَاهُ فِی اَلصَّغِیرِ لَجَرَاءَتُهُ عَلَى عَیْبِ اَلنَّاسِ أَكْبَرُ یَا عَبْدَ اَللَّهِ لاَ تَعْجَلْ فِی عَیْبِ أَحَدٍ بِذَنْبِهِ فَلَعَلَّهُ مَغْفُورٌ لَهُ وَ لاَ تَأْمَنْ عَلَى نَفْسِكَ صَغِیرَ مَعْصِیَةٍ فَلَعَلَّكَ مُعَذَّبٌ عَلَیْهِ فَلْیَكْفُفْ مَنْ عَلِمَ مِنْكُمْ عَیْبَ غَیْرِهِ لِمَا یَعْلَمُ مِنْ عَیْبِ نَفْسِهِ وَ لْیَكُنِ اَلشُّكْرُ شَاغِلاً لَهُ عَلَى مُعَافَاتِهِ مِمَّا اُبْتُلِیَ بِهِ غَیْرُهُ


140 سخنى از آن حضرت ( ع ) در نهى از غیبت مردم

شایسته است ، آنان كه مرتكب گناه نشده‏اند و از معصیت در امان مانده‏اند ، به گناهكاران و عاصیان رحمت آورند . و همواره به درگاه خداوندى سپاس گزارند تا سپاس خداوندى ، آنان را از عیبجویى گناهكاران باز دارد . پس چگونه است حال غیبت‏كننده‏اى كه زبان به غیبت برادر خود مى‏گشاید و او را به سبب گرفتار شدنش در چنگ گناه سرزنش مى‏كند . آیا به یاد ندارد كه خداوند گناهان او را مستور داشته ،

[ 319 ]

آن هم گناهانى ، كه از گناهان كسى كه زبان به غیبتش گشاده ، بسى بزرگتر بوده است . و چگونه او را به گناهى نكوهش مى‏كند كه خود نیز همانند آن را مرتكب مى‏شود . و اگر آن گناه را ، عینا ، مرتكب نشده ، خداوند را در مواردى كه از آن گناه عظیمتر بوده است ، نافرمانى كرده است . به خدا سوگند ، اگر گناه بزرگى مرتكب نشده ولى نافرمانى كوچكى از او سر زده است ، جرأت او در عیبجویى و غیبت مردمان گناهى بزرگتر است .

اى بنده خدا ، به عیبجویى گناهكار مشتاب ، شاید خداوند او را آمرزیده باشد و از خردك گناهى هم كه كرده‏اى ، ایمن منشین ، بسا كه تو را بدان عذاب كنند . هر كس از شما كه به عیب دیگرى آگاه است ، باید از عیبجویى باز ایستد . زیرا مى‏داند كه خود را نیز چنان عیبى هست .

باید به سبب عیبى كه دیگران بدان مبتلا هستند و او از آن در امان مانده است ،

خدا را شكر گوید و این شكرگزارى او را از نكوهش دیگران به خود مشغول دارد .


[ 139 ] و من كلام له ع فی وقت الشورى

لَنْ یُسْرِعَ أَحَدٌ قَبْلِی إِلَى دَعْوَةِ حَقٍّ وَ صِلَةِ رَحِمٍ وَ عَائِدَةِ كَرَمٍ فَاسْمَعُوا قَوْلِی وَ عُوا مَنْطِقِی عَسَى أَنْ تَرَوْا هَذَا اَلْأَمْرَ مِنْ بَعْدِ هَذَا اَلْیَوْمِ تُنْتَضَى فِیهِ اَلسُّیُوفُ وَ تُخَانُ فِیهِ اَلْعُهُودُ حَتَّى یَكُونَ بَعْضُكُمْ أَئِمَّةً لِأَهْلِ اَلضَّلاَلَةِ وَ شِیعَةً لِأَهْلِ اَلْجَهَالَةِ

139 سخنى از آن حضرت ( ع ) هنگام شورا

هیچكس پیش از من براى قبول دعوت حق و صله رحم و احسان نشتافت . ( 1 ) پس سخن من بشنوید و هر چه مى‏گویم ، نیك ، در خاطر نگه دارید .

پس از این روز ، خواهید دید كه شمشیرها از غلاف كشیده شود و پیمانها شكسته آید تا آنجا كه بعضى از شما سركرده گمراهان شوید و برخى دیگر از پیروان اهل جهالت .


[ 138 ] و من خطبة له ع یومئ فیها إلى ذكر الملاحم

یَعْطِفُ اَلْهَوَى عَلَى اَلْهُدَى إِذَا عَطَفُوا اَلْهُدَى عَلَى اَلْهَوَى وَ یَعْطِفُ اَلرَّأْیَ عَلَى اَلْقُرْآنِ إِذَا عَطَفُوا اَلْقُرْآنَ عَلَى اَلرَّأْیِ و منها حَتَّى تَقُومَ اَلْحَرْبُ بِكُمْ عَلَى سَاقٍ بَادِیاً نَوَاجِذُهَا مَمْلُوءَةً أَخْلاَفُهَا حُلْواً رَضَاعُهَا عَلْقَماً عَاقِبَتُهَا أَلاَ وَ فِی غَدٍ وَ سَیَأْتِی غَدٌ بِمَا لاَ تَعْرِفُونَ یَأْخُذُ اَلْوَالِی مِنْ غَیْرِهَا عُمَّالَهَا عَلَى مَسَاوِئِ أَعْمَالِهَا وَ تُخْرِجُ لَهُ اَلْأَرْضُ أَفَالِیذَ كَبِدِهَا وَ تُلْقِی إِلَیْهِ سِلْماً مَقَالِیدَهَا فَیُرِیكُمْ كَیْفَ عَدْلُ اَلسِّیرَةِ وَ یُحْیِی مَیِّتَ اَلْكِتَابِ وَ اَلسُّنَّةِ منها كَأَنِّی بِهِ قَدْ نَعَقَ بِالشَّامِ وَ فَحَصَ بِرَایَاتِهِ فِی ضَوَاحِی كُوفَانَ فَعَطَفَ عَلَیْهَا عَطْفَ اَلضَّرُوسِ وَ فَرَشَ اَلْأَرْضَ بِالرُّءُوسِ قَدْ فَغَرَتْ فَاغِرَتُهُ وَ ثَقُلَتْ فِی اَلْأَرْضِ وَطْأَتُهُ بَعِیدَ اَلْجَوْلَةِ عَظِیمَ اَلصَّوْلَةِ وَ اَللَّهِ لَیُشَرِّدَنَّكُمْ فِی أَطْرَافِ اَلْأَرْضِ حَتَّى لاَ یَبْقَى مِنْكُمْ إِلاَّ قَلِیلٌ كَالْكُحْلِ فِی اَلْعَیْنِ فَلاَ تَزَالُونَ كَذَلِكَ حَتَّى تَئُوبَ إِلَى اَلْعَرَبِ عَوَازِبُ أَحْلاَمِهَا فَالْزَمُوا اَلسُّنَنَ اَلْقَائِمَةَ وَ اَلْآثَارَ اَلْبَیِّنَةَ وَ اَلْعَهْدَ اَلْقَرِیبَ اَلَّذِی عَلَیْهِ بَاقِی اَلنُّبُوَّةِ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَلشَّیْطَانَ إِنَّمَا یُسَنِّی لَكُمْ طُرُقَهُ لِتَتَّبِعُوا عَقِبَهُ


138 سخنى از آن حضرت ( ع ) در آن به حوادث بزرگ اشارت دارد

هواهاى نفسانى را به متابعت هدایت الهى بازمى‏گرداند ( 1 ) ، در روزگارى كه هدایت الهى را به متابعت هواهاى نفسانى درآورده باشند . آراء و اندیشه‏ها را تابع قرآن گرداند در روزگارى كه قرآن را تابع آراء و اندیشه‏هاى خود ساخته باشند .

و از این خطبه

تا آنگاه كه جنگى سخت در میان شما درگیر شود ، جنگى كه چونان درنده‏اى دندان نماید همانند حیوانى شیرده كه پستانهایش پر شیر باشد و شیرش به دهانها شیرین آید ولى در پایان به شرنگ بدل شود آگاه باشید كه فردا و فردا خواهد آمد و ندانید با خود چه خواهد آورد فرمانروایى كه نه از این قوم است ، كارگزاران را به سبب اعمال ناپسندشان باز خواست خواهد كرد و زمین براى او گنجینه‏هایش را ، چون پاره‏هاى جگرش ، بیرون افكند . و كلیدهاى خود را تسلیم او كند و او به شما نشان خواهد داد كه دادگرى در كشوردارى چگونه است . و كتاب خدا و سنت او را ، كه مرده است ، زنده كند .

از این خطبه

چنان است كه مى‏بینم كه مرغى شوم در شام بانگ مى‏كند و پرچمهایش را در اطراف كوفه به چپ و راست به جنبش مى‏آورد . و چون اشترى مست و چموش به آن دیار روى آورد و زمین را از سرهاى بریده فرش مى‏كند .

بلعیدن را دهان گشاده دارد . و زمین در زیر گامهاى سنگینش مى‏لرزد . به هر سو و هر جا جولان كند و حمله‏اش سخت و جانشكار است . به خدا سوگند ، كه شما را در اطراف زمین پراكنده سازد تا از شما همان قدر باقى ماند كه سیاهى سرمه بر چشم . و همواره بر این حال خواهید بود تا عرب عقل خویش بازیابد و آیینهاى پیامبر ، را به

[ 317 ]

كار دارد و آثار او را پیش چشم داشته باشد و آن عهدى را كه هنوز زمانى بر آن نگذشته و متمم نبوّت است [ یعنى امامت ] رعایت كند .

بدانید ، كه شیطان راههاى خود را پیش پاى شما مى‏گشاید ، كه از پى او روید .



[ 137 ] و من كلام له ع فی شأن طلحة و الزبیر و فی البیعة له طلحة و الزبیر

وَ اَللَّهِ مَا أَنْكَرُوا عَلَیَّ مُنْكَراً وَ لاَ جَعَلُوا بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ نِصْفاً وَ إِنَّهُمْ لَیَطْلُبُونَ حَقّاً هُمْ تَرَكُوهُ وَ دَماً هُمْ سَفَكُوهُ فَإِنْ كُنْتُ شَرِیكَهُمْ فِیهِ فَإِنَّ لَهُمْ نَصِیبَهُمْ مِنْهُ وَ إِنْ كَانُوا وَلُوهُ دُونِی فَمَا اَلطَّلِبَةُ إِلاَّ قِبَلَهُمْ وَ إِنَّ أَوَّلَ عَدْلِهِمْ لَلْحُكْمُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَ إِنَّ مَعِی لَبَصِیرَتِی مَا لَبَسْتُ وَ لاَ لُبِسَ عَلَیَّ وَ إِنَّهَا لَلْفِئَةُ اَلْبَاغِیَةُ فِیهَا اَلْحَمَأُ وَ اَلْحُمَّةُ وَ اَلشُّبْهَةُ اَلْمُغْدِفَةُ وَ إِنَّ اَلْأَمْرَ لَوَاضِحٌ وَ قَدْ زَاحَ اَلْبَاطِلُ عَنْ نِصَابِهِ وَ اِنْقَطَعَ لِسَانُهُ عَنْ شَغْبِهِ وَ اَیْمُ اَللَّهِ لَأُفْرِطَنَّ لَهُمْ حَوْضاً أَنَا مَاتِحُهُ لاَ یَصْدُرُونَ عَنْهُ بِرِیٍّ وَ لاَ یَعُبُّونَ بَعْدَهُ فِی حَسْیٍ أمر البیعة منه فَأَقْبَلْتُمْ إِلَیَّ إِقْبَالَ اَلْعُوذِ اَلْمَطَافِیلِ عَلَى أَوْلاَدِهَا تَقُولُونَ اَلْبَیْعَةَ اَلْبَیْعَةَ قَبَضْتُ كَفِّی فَبَسَطْتُمُوهَا وَ نَازَعَتْكُمْ یَدِی فَجَاذَبْتُمُوهَا اَللَّهُمَّ إِنَّهُمَا قَطَعَانِی وَ ظَلَمَانِی وَ نَكَثَا بَیْعَتِی وَ أَلَّبَا اَلنَّاسَ عَلَیَّ فَاحْلُلْ مَا عَقَدَا وَ لاَ تُحْكِمْ لَهُمَا مَا أَبْرَمَا وَ أَرِهِمَا اَلْمَسَاءَةَ فِیمَا أَمَّلاَ وَ عَمِلاَ وَ لَقَدِ اِسْتَثَبْتُهُمَا قَبْلَ اَلْقِتَالِ وَ اِسْتَأْنَیْتُ بِهِمَا أَمَامَ اَلْوِقَاعِ فَغَمَطَا اَلنِّعْمَةَ وَ رَدَّا اَلْعَافِیَةَ


[ 313 ]

137 سخنى از آن حضرت ( ع ) درباره طلحه و زبیر

به خدا سوگند ، كه از انتساب هیچ منكرى به من خوددارى ننمودند و ، در رفتار میان من و خود رعایت انصاف نكردند . ایشان حقى را طلب مى‏كنند كه خود آن را واگذاشتند و خونى را مى‏خواهند كه خود آن را ریخته‏اند ( 1 ) . اگر من در آن كار با آنان شریك بوده‏ام آنان خود بى‏نصیب نبوده‏اند و اگر آنان خود و بى من چنان كرده‏اند ،

پس آنهایند كه باید بازخواست شوند و نخستین گامى كه در راه عدالت برمى‏دارند ،

باید به زیان خود حكم دهند . هر آینه ، بصیرت و بینایى من با من است . من امرى را بر كسى مشتبه نكرده‏ام و امرى هم بر من مشتبه نشده است . اینان گروه ستمكاران‏اند .

در میان ایشان گل سیاه فتنه است و زهر كژدم گزنده و كارشان به شبهه افكندن است ،

شبهه‏اى ظلمانى . و حال آنكه ، حقیقت آشكار است و باطل خود درختى است از ریشه بركنده . زبانش بریده است و شرانگیزى نتواند . به خدا سوگند برایشان به دست خود آبگیرى كنم كه سیراب از آن بیرون نروند و از آن پس از هیچ آبگیرى آبى ننوشند .

هم از این سخن

همانند ماده شترى كه به كره خود مى‏گراید ، به من روى نهادید و ، در حالى كه ،

پیاپى مى‏گفتید : بیعت ، بیعت . من دستم را مى‏بستم و شما آن را مى‏گشودید . من دستم را واپس مى‏بردم و شما مى‏گرفتید و آن را به سوى خود مى‏كشیدید . بار خدایا ، آن دو طلحه و زبیر پیوند خود بریدند و بر من ستم كردند و بیعت من گسستند . و مردم را بر ضد من برانگیختند . بار خدایا ، هر گره كه بسته‏اند ، بگشاى و آنچه تابیده‏اند ، سست نماى و بدى و ناكامى را ، در هر چه آروزیش را دارند و در راه و روشى كه در پیش گرفته‏اند ، به آنان بنماى . پیش از آنكه جنگ را آغازند ، از آنان خواستم به بیعتى كه شكسته‏اند بازگردند ، و درنگ و تأنى نمایند ، ولى نعمتى را كه به ایشان ارزانى داشته بودم ، خوار شمردند و عافیت را پس زدند .

315



[ 136 ] و من كلام له ع فی أمر البیعة

لَمْ تَكُنْ بَیْعَتُكُمْ إِیَّایَ فَلْتَةً وَ لَیْسَ أَمْرِی وَ أَمْرُكُمْ وَاحِداً إِنِّی أُرِیدُكُمْ لِلَّهِ وَ أَنْتُمْ تُرِیدُونَنِی لِأَنْفُسِكُمْ أَیُّهَا اَلنَّاسُ أَعِینُونِی عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَ اَیْمُ اَللَّهِ لَأُنْصِفَنَّ اَلْمَظْلُومَ مِنْ ظَالِمِهِ وَ لَأَقُودَنَّ اَلظَّالِمَ بِخِزَامَتِهِ حَتَّى أُورِدَهُ مَنْهَلَ اَلْحَقِّ وَ إِنْ كَانَ كَارِهاً


136 سخنى از آن حضرت ( ع )

بیعت شما با من كارى نبود كه بتصادف یا بدون اندیشه صورت پذیرفته باشد .

و كار من با شما یكى نیست . من شما را براى كارهاى خدایى مى‏خواهم و شما مرا براى منافع خود مى‏خواهید . اى مردم ، مرا یارى كنید ، هر چند ، خلاف میلتان باشد ، سوگند به خدا ، حق ستمدیده را از ستمگر مى‏ستانم و مهار در بینى ستمگر كرده ، چون شتر مى‏كشانم تا او را به آبشخور حق برم ، اگر چه ، رفتن به آنجا را ناخوش دارد .



[ 135 ] و من كلام له ع و قد وقعت مشاجرة بینه و بین عثمان فقال المغیرة بن الأخنس لعثمان أنا أكفیكه فقال علی علیه السلام للمغیرة

یَا اِبْنَ اَللَّعِینِ اَلْأَبْتَرِ وَ اَلشَّجَرَةِ اَلَّتِی لاَ أَصْلَ لَهَا وَ لاَ فَرْعَ أَنْتَ تَكْفِینِی فَوَ اللَّهِ مَا أَعَزَّ اَللَّهُ مَنْ أَنْتَ نَاصِرُهُ وَ لاَ قَامَ مَنْ أَنْتَ مُنْهِضُهُ اُخْرُجْ عَنَّا أَبْعَدَ اَللَّهُ نَوَاكَ ثُمَّ اُبْلُغْ جَهْدَكَ فَلاَ أَبْقَى اَللَّهُ عَلَیْكَ إِنْ أَبْقَیْتَ


[ 311 ]

135 سخنى از آن حضرت ( ع ) روزى میان او و عثمان مشاجره‏اى در گرفت . مغیرة بن اخنس ، كه در آنجا بود ، به عثمان گفت :

من تو را در برابر او بسنده‏ام و امیر المؤمنین مغیره را فرمود :

اى فرزند آن ملعون ابتر و درخت بى‏ریشه و شاخ ، تو مرا بسنده‏اى ؟ به خدا سوگند ، كسى كه تو یاورش باشى ، هرگز ، روى پیروزى نخواهد دید و كسى كه تو بر پایش دارى ، هرگز ، بر پاى نخواهد ماند . از نزد ما بیرون شو . خداوند خیر و صلاح را از تو دور گرداند . هر چه توانى بكوش ، خدا بر تو رحمت نیاورد اگر بر من رحمت آورى .



[ 134 ] و من كلام له ع و قد شاوره عمر بن الخطاب فی الخروج إلى غزو الروم

وَ قَدْ تَوَكَّلَ اَللَّهُ لِأَهْلِ هَذَا اَلدِّینِ بِإِعْزَازِ اَلْحَوْزَةِ وَ سَتْرِ اَلْعَوْرَةِ وَ اَلَّذِی نَصَرَهُمْ وَ هُمْ قَلِیلٌ لاَ یَنْتَصِرُونَ وَ مَنَعَهُمْ وَ هُمْ قَلِیلٌ لاَ یَمْتَنِعُونَ حَیٌّ لاَ یَمُوتُ إِنَّكَ مَتَى تَسِرْ إِلَى هَذَا اَلْعَدُوِّ بِنَفْسِكَ فَتَلْقَهُمْ فَتُنْكَبْ لاَ تَكُنْ لِلْمُسْلِمِینَ كَانِفَةٌ دُونَ أَقْصَى بِلاَدِهِمْ لَیْسَ بَعْدَكَ مَرْجِعٌ یَرْجِعُونَ إِلَیْهِ فَابْعَثْ إِلَیْهِمْ رَجُلاً مِحْرَباً وَ اِحْفِزْ مَعَهُ أَهْلَ اَلْبَلاَءِ وَ اَلنَّصِیحَةِ فَإِنْ أَظْهَرَ اَللَّهُ فَذَاكَ مَا تُحِبُّ وَ إِنْ تَكُنِ اَلْأُخْرَى كُنْتَ رِدْءاً لِلنَّاسِ وَ مَثَابَةً لِلْمُسْلِمِینَ


134 سخنى از آن حضرت ( ع ) عمر براى اینكه خود به نبرد رومیان رود با او مشورت كرد و على ( ع ) فرمود :

خداوند ، براى پیروان این دین ، بر عهده گرفته است كه حوزه دینشان را مستحكم گرداند و حریم اسلام را از تعرض خصم مصون دارد . آن خداوندى ، كه یاریشان كرد و هنوز شمارشان اندك بود و كس به یاریشان برنمى‏خاست و آنان را از دشمنانشان حفظ كرد و حال آنكه ، آنان را شمار اندك بو و توان دفاع از خود را نداشتند . اوست كه زنده است و نمى‏میرد . اگر تو خود به سوى دشمن روى و خود با دشمن رویاروى شوى ، اگر مغلوب گردى ، مسلمانان را تا اقصا بلادشان پناهگاهى نمى‏ماند و بعد از تو مرجعى ندارند كه به آن باز گردند . پس مردى سلحشور را به سوى ایشان بفرست و سپاهى گران همراه او كن كه هم جنگ آزموده باشند و هم نیكخواه اسلام . اگر خداوند پیروزش گرداند كه این همان است كه تو خواسته‏اى و اگر كار را گونه‏اى دیگر افتاد ، در آن حال ، تو پناه مردم و مرجع مسلمانان خواهى بود .



[ 133 ] و من خطبة له ع یعظم

اللّه سبحانه و یذكر القرآن و النبی و یعظ الناس عظمة اللّه تعالى وَ اِنْقَادَتْ لَهُ اَلدُّنْیَا وَ اَلْآخِرَةُ بِأَزِمَّتِهَا وَ قَذَفَتْ إِلَیْهِ اَلسَّمَاوَاتُ وَ اَلْأَرَضُونَ مَقَالِیدَهَا وَ سَجَدَتْ لَهُ بِالْغُدُوِّ وَ اَلْآصَالِ اَلْأَشْجَارُ اَلنَّاضِرَةُ وَ قَدَحَتْ لَهُ مِنْ قُضْبَانِهَا اَلنِّیرَانَ اَلْمُضِیئَةَ وَ آتَتْ أُكُلَهَا بِكَلِمَاتِهِ اَلثِّمَارُ اَلْیَانِعَةُ القرآن منها وَ كِتَابُ اَللَّهِ بَیْنَ أَظْهُرِكُمْ نَاطِقٌ لاَ یَعْیَا لِسَانُهُ وَ بَیْتٌ لاَ تُهْدَمُ أَرْكَانُهُ وَ عِزٌّ لاَ تُهْزَمُ أَعْوَانُهُ رسول اللّه منها أَرْسَلَهُ عَلَى حِینِ فَتْرَةٍ مِنَ اَلرُّسُلِ وَ تَنَازُعٍ مِنَ اَلْأَلْسُنِ فَقَفَّى بِهِ اَلرُّسُلَ وَ خَتَمَ بِهِ اَلْوَحْیَ فَجَاهَدَ فِی اَللَّهِ اَلْمُدْبِرِینَ عَنْهُ وَ اَلْعَادِلِینَ بِهِ الدنیا منها وَ إِنَّمَا اَلدُّنْیَا مُنْتَهَى بَصَرِ اَلْأَعْمَى لاَ یُبْصِرُ مِمَّا وَرَاءَهَا شَیْئاً وَ اَلْبَصِیرُ یَنْفُذُهَا بَصَرُهُ وَ یَعْلَمُ أَنَّ اَلدَّارَ وَرَاءَهَا فَالْبَصِیرُ مِنْهَا شَاخِصٌ وَ اَلْأَعْمَى إِلَیْهَا شَاخِصٌ وَ اَلْبَصِیرُ مِنْهَا مُتَزَوِّدٌ وَ اَلْأَعْمَى لَهَا مُتَزَوِّدٌ عظة الناس منها وَ اِعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ مِنْ شَیْ‏ءٍ إِلاَّ وَ یَكَادُ صَاحِبُهُ یَشْبَعُ مِنْهُ وَ یَمَلُّهُ إِلاَّ اَلْحَیَاةَ فَإِنَّهُ لاَ یَجِدُ فِی اَلْمَوْتِ رَاحَةً وَ إِنَّمَا ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ اَلْحِكْمَةِ اَلَّتِی هِیَ حَیَاةٌ لِلْقَلْبِ اَلْمَیِّتِ وَ بَصَرٌ لِلْعَیْنِ اَلْعَمْیَاءِ وَ سَمْعٌ لِلْأُذُنِ اَلصَّمَّاءِ وَ رِیٌّ لِلظَّمْآنِ وَ فِیهَا اَلْغِنَى كُلُّهُ وَ اَلسَّلاَمَةُ كِتَابُ اَللَّهِ تُبْصِرُونَ بِهِ وَ تَنْطِقُونَ بِهِ وَ تَسْمَعُونَ بِهِ وَ یَنْطِقُ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ وَ یَشْهَدُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ وَ لاَ یَخْتَلِفُ فِی اَللَّهِ وَ لاَ یُخَالِفُ بِصَاحِبِهِ عَنِ اَللَّهِ قَدِ اِصْطَلَحْتُمْ عَلَى اَلْغِلِّ فِیمَا بَیْنَكُمْ وَ نَبَتَ اَلْمَرْعَى عَلَى دِمَنِكُمْ وَ تَصَافَیْتُمْ عَلَى حُبِّ اَلْآمَالِ وَ تَعَادَیْتُمْ فِی كَسْبِ اَلْأَمْوَالِ لَقَدِ اِسْتَهَامَ بِكُمُ اَلْخَبِیثُ وَ تَاهَ بِكُمُ اَلْغُرُورُ وَ اَللَّهُ اَلْمُسْتَعَانُ عَلَى نَفْسِی وَ أَنْفُسِكُمْ


[ 307 ]

133 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

هم دنیا و هم آخرت مطیع و منقاد خداوندند و زمامشان به دست اوست . آسمانها و زمینها ، كلیدهاى خود را تسلیم او نموده‏اند . درختان سبز و خرم هر بامداد و شامگاه در برابر او خاضع‏اند و براى او از شاخه‏هاى خود آتشهاى تابناك ، از گلها و میوه‏ها ،

مى‏افروزند و به فرمان او و مشیت اوست كه میوه‏هاى رسیده به بار مى‏آورند .

از این خطبه

و كتاب خدا در میان شماست ، گویایى است كه زبانش از گفتن در نمى‏ماند . سرایى است كه اركانش ویران نمى‏شود . پیروزمندى است كه یارانش به هزیمت نمى‏روند .

و هم از این خطبه

او را به هنگامى كه در میان مردم پیامبرانى نبود به رسالت فرستاد . مردم هر یك در كار دین سخنى مى‏گفتند پس ، محمد ( صلى اللّه علیه و آله ) را در پى رسولان بفرستاد و وحى را بدو پایان بخشید . او در راه خدا با كسانى كه از خدا اعراض كرده بودند و نیز كسانى كه برایش شریك و همانند قرار داده بودند ، جهاد كرد .

و هم از این خطبه

دنیا منتهاى دیده نابیناست ، كه نگاهش از آن درنمى‏گذرد و آنچه را ، كه در آن سوى آن است ، نمى‏بیند . آنكه اهل بصیرت است ، دیدگان گشوده و مى‏داند كه در آن سوى آن ،

سراى آخرت است . اهل بصیرت از دنیا دل بر مى‏كند و آنكه دیده باطنش نابیناست ،

از آن دل برنمى‏كند . بینا براى آخرت توشه برمى‏گیرد و نابینا براى زندگى دنیا .

و هم از این خطبه

بدانید كه هر كه را هر چه باشد ، روزى از آن سیر مى‏شود و ملول مى‏گردد . تنها زندگى است كه از آن سیر نمى‏شود ، زیرا در مرگ ، راحت و آسودگى نمى‏یابد .

و آن سخن حكمت است كه زندگى دل مرده است و بینایى دیده نابینا و شنوایى گوش ناشنوا و سیراب كردن است تشنه را و در همه آن بى‏نیازى است و سلامت .

كتاب خداست ، كه به یارى آن حق را مى‏بینید و مى‏گویید و مى‏شنوید . برخى از

[ 309 ]

آن ، برخى دیگر را تفسیر مى‏كند و برخى از آن ، به برخى دیگر شهادت مى‏دهد . در دین خدا اختلاف ندارد و پیرو خود را از خدا منحرف نگرداند . شما در كینه‏ورى میان خود مصالحه كرده‏اید . دوستیهایتان همانند گیاهى است كه در پارگین مى‏روید ، با ظاهرى سبز و خرم و باطنى بدبو و رنج‏آور ، اگر با یكدیگر راه صفا و دوستى مى‏سپرید ، انگیزه آن دوستى ، آمال و آرزوهاست و اگر با یكدیگر دشمنى مى‏ورزید به انگیزه گرد آوردن مال و خواسته است . شما را آن ناپاك ، [ یعنى شیطان ] سرگردان ساخته و ، فریبش ، گمراه كرده است . خداوند است كه از او براى شما و براى خود یارى توانم خواست .


[ 132 ] و من خطبة له ع یعظ فیها و یزهد فی الدنیا حمد

اللّه نَحْمَدُهُ عَلَى مَا أَخَذَ وَ أَعْطَى وَ عَلَى مَا أَبْلَى وَ اِبْتَلَى اَلْبَاطِنُ لِكُلِّ خَفِیَّةٍ وَ اَلْحَاضِرُ لِكُلِّ سَرِیرَةٍ اَلْعَالِمُ بِمَا تُكِنُّ اَلصُّدُورُ وَ مَا تَخُونُ اَلْعُیُونُ وَ نَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ غَیْرُهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً ص نَجِیبُهُ وَ بَعِیثُهُ شَهَادَةً یُوَافِقُ فِیهَا اَلسِّرُّ اَلْإِعْلاَنَ وَ اَلْقَلْبُ اَللِّسَانَ عظة الناس و منها فَإِنَّهُ وَ اَللَّهِ اَلْجِدُّ لاَ اَللَّعِبُ وَ اَلْحَقُّ لاَ اَلْكَذِبُ وَ مَا هُوَ إِلاَّ اَلْمَوْتُ أَسْمَعَ دَاعِیهِ وَ أَعْجَلَ حَادِیهِ فَلاَ یَغُرَّنَّكَ سَوَادُ اَلنَّاسِ مِنْ نَفْسِكَ وَ قَدْ رَأَیْتَ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ مِمَّنْ جَمَعَ اَلْمَالَ وَ حَذِرَ اَلْإِقْلاَلَ وَ أَمِنَ اَلْعَوَاقِبَ طُولَ أَمَلٍ وَ اِسْتِبْعَادَ أَجَلٍ كَیْفَ نَزَلَ بِهِ اَلْمَوْتُ فَأَزْعَجَهُ عَنْ وَطَنِهِ وَ أَخَذَهُ مِنْ مَأْمَنِهِ مَحْمُولاً عَلَى أَعْوَادِ اَلْمَنَایَا یَتَعَاطَى بِهِ اَلرِّجَالُ اَلرِّجَالَ حَمْلاً عَلَى اَلْمَنَاكِبِ وَ إِمْسَاكاً بِالْأَنَامِلِ أَ مَا رَأَیْتُمُ اَلَّذِینَ یَأْمُلُونَ بَعِیداً وَ یَبْنُونَ مَشِیداً وَ یَجْمَعُونَ كَثِیراً كَیْفَ أَصْبَحَتْ بُیُوتُهُمْ قُبُوراً وَ مَا جَمَعُوا بُوراً وَ صَارَتْ أَمْوَالُهُمْ لِلْوَارِثِینَ وَ أَزْوَاجُهُمْ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لاَ فِی حَسَنَةٍ یَزِیدُونَ وَ لاَ مِنْ سَیِّئَةٍ یَسْتَعْتِبُونَ فَمَنْ أَشْعَرَ اَلتَّقْوَى قَلْبَهُ بَرَّزَ مَهَلُهُ وَ فَازَ عَمَلُهُ فَاهْتَبِلُوا هَبَلَهَا وَ اِعْمَلُوا لِلْجَنَّةِ عَمَلَهَا فَإِنَّ اَلدُّنْیَا لَمْ تُخْلَقْ لَكُمْ دَارَ مُقَامٍ بَلْ خُلِقَتْ لَكُمْ مَجَازاً لِتَزَوَّدُوا مِنْهَا اَلْأَعْمَالَ إِلَى دَارِ اَلْقَرَارِ فَكُونُوا مِنْهَا عَلَى أَوْفَازٍ وَ قَرِّبُوا اَلظُّهُورَ لِلزِّیَالِ


[ 305 ]

132 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

سپاس مى‏گویم او را ، بر آنچه بستد و بر آنچه عطا كرد و بر هر احسان كه نمود و بر هر امتحان كه فرمود . از درون هر پنهان آگاه است و هر رازى در نزد او آشكار است به هر چه در دلهاست داناست و هر چه كه چشمان ، دزدیده ، در آن نگرند مى‏داند .

شهادت مى‏دهم كه خداوندى جز او نیست و محمد ( صلى اللّه علیه و آله ) برگزیده و مبعوث از سوى اوست . شهادتى كه در آن نهان و آشكار و دل و زبان موافق باشند .

و از این خطبه

به خدا سوگند ، سخنى است به جد ، نه بازیچه ، سخنى است راست ، نه دروغ و ،

آن سخن مرگ است ، كه چاووش آن بانگ دعوت خود به گوش همه رسانید و ساربان خدا خوانش ( 1 ) مسافران را با شتاب فراخواند . پس به بسیارى مردمان فریفته نشوى ، كه خود به چشم خود دیدى آن را كه پیش از تو بود ، مالها اندوخت و از درویشى برحذر بود و با آرزوى دراز و دور انگاشتن مرگ ، از عاقبت امر ایمن زیست ، چگونه مرگ او را فرو گرفت و از وطنش بركند و بر تخته‏هاى تابوت نشاند و مردم تابوت او را از یكدیگر مى‏گرفتند و بر دوشها مى‏نهادند و با سر انگشتان نگه مى‏داشتند .

آیا آن كسانى را كه آرزوهاى دور و دراز در دل داشتند و بناهاى بلند و استوار برمى‏آوردند و مال فراوان گرد مى‏آوردند ، دیدى ، كه خانه‏هایشان گورهایشان شد و هر چه گرد آورده بودند تباه گردید و اموالشان به میراث‏خواران رسید و زنانشان نصیب دیگران شد ؟ نه یاراى آنكه بر حسنات خویش بیفزایند و نه توان آنكه از گناهان پوزش خواهند .

هركس تقوا را شعار قلب خود سازد ، در اعمال خیر بر دیگران پیشى گیرد و كارش موجب رستگاریش گردد . خیرى را كه از پرهیزگارى حاصل مى‏كنید غنیمت شمارید و براى رسیدن به بهشت كارى در خور آن كنید . زیرا دنیا را نیافریده‏اند كه سراى جاویدان شما باشد ،

بلكه گذرگاهى است و باید از آن توشه برگیرید ، براى سرایى كه در آن قرار خواهید گرفت .

پس براى سفر بشتابید و مركبان را حاضر آورید كه زمان جدایى در رسیده است .