[ 157 ] و من خطبة له ع یحث الناس على التقوى

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلَّذِی جَعَلَ اَلْحَمْدَ مِفْتَاحاً لِذِكْرِهِ وَ سَبَباً لِلْمَزِیدِ مِنْ فَضْلِهِ وَ دَلِیلاً عَلَى آلاَئِهِ وَ عَظَمَتِهِ عِبَادَ اَللَّهِ إِنَّ اَلدَّهْرَ یَجْرِی بِالْبَاقِینَ كَجَرْیِهِ بِالْمَاضِینَ لاَ یَعُودُ مَا قَدْ وَلَّى مِنْهُ وَ لاَ یَبْقَى سَرْمَداً مَا فِیهِ آخِرُ فَعَالِهِ كَأَوَّلِهِ مُتَشَابِهَةٌ أُمُورُهُ مُتَظَاهِرَةٌ أَعْلاَمُهُ فَكَأَنَّكُمْ بِالسَّاعَةِ تَحْدُوكُمْ حَدْوَ اَلزَّاجِرِ بِشَوْلِهِ فَمَنْ شَغَلَ نَفْسَهُ بِغَیْرِ نَفْسِهِ تَحَیَّرَ فِی اَلظُّلُمَاتِ وَ اِرْتَبَكَ فِی اَلْهَلَكَاتِ وَ مَدَّتْ بِهِ شَیَاطِینُهُ فِی طُغْیَانِهِ وَ زَیَّنَتْ لَهُ سَیِّئَ أَعْمَالِهِ فَالْجَنَّةُ غَایَةُ اَلسَّابِقِینَ وَ اَلنَّارُ غَایَةُ اَلْمُفَرِّطِینَ اِعْلَمُوا عِبَادَ اَللَّهِ أَنَّ اَلتَّقْوَى دَارُ حِصْنٍ عَزِیزٍ وَ اَلْفُجُورَ دَارُ حِصْنٍ ذَلِیلٍ لاَ یَمْنَعُ أَهْلَهُ وَ لاَ یُحْرِزُ مَنْ لَجَأَ إِلَیْهِ أَلاَ وَ بِالتَّقْوَى تُقْطَعُ حُمَةُ اَلْخَطَایَا وَ بِالْیَقِینِ تُدْرَكُ اَلْغَایَةُ اَلْقُصْوَى عِبَادَ اَللَّهِ اَللَّهَ اَللَّهَ فِی أَعَزِّ اَلْأَنْفُسِ عَلَیْكُمْ وَ أَحَبِّهَا إِلَیْكُمْ فَإِنَّ اَللَّهَ قَدْ أَوْضَحَ لَكُمْ سَبِیلَ اَلْحَقِّ وَ أَنَارَ طُرُقَهُ فَشِقْوَةٌ لاَزِمَةٌ أَوْ سَعَادَةٌ دَائِمَةٌ فَتَزَوَّدُوا فِی أَیَّامِ اَلْفَنَاءِ لِأَیَّامِ اَلْبَقَاءِ قَدْ دُلِلْتُمْ عَلَى اَلزَّادِ وَ أُمِرْتُمْ بِالظَّعْنِ وَ حُثِثْتُمْ عَلَى اَلْمَسِیرِ فَإِنَّمَا أَنْتُمْ كَرَكْبٍ وُقُوفٍ لاَ یَدْرُونَ مَتَى یُؤْمَرُونَ بِالسَّیْرِ أَلاَ فَمَا یَصْنَعُ بِالدُّنْیَا مَنْ خُلِقَ لِلْآخِرَةِ وَ مَا یَصْنَعُ بِالْمَالِ مَنْ عَمَّا قَلِیلٍ یُسْلَبُهُ وَ تَبْقَى عَلَیْهِ تَبِعَتُهُ وَ حِسَابُهُ عِبَادَ اَللَّهِ إِنَّهُ لَیْسَ لِمَا وَعَدَ اَللَّهُ مِنَ اَلْخَیْرِ مَتْرَكٌ وَ لاَ فِیمَا نَهَى عَنْهُ مِنَ اَلشَّرِّ مَرْغَبٌ عِبَادَ اَللَّهِ اِحْذَرُوا یَوْماً تُفْحَصُ فِیهِ اَلْأَعْمَالُ وَ یَكْثُرُ فِیهِ اَلزِّلْزَالُ وَ تَشِیبُ فِیهِ اَلْأَطْفَالُ اِعْلَمُوا عِبَادَ اَللَّهِ أَنَّ عَلَیْكُمْ رَصَداً مِنْ أَنْفُسِكُمْ وَ عُیُوناً مِنْ جَوَارِحِكُمْ وَ حُفَّاظَ صِدْقٍ یَحْفَظُونَ أَعْمَالَكُمْ وَ عَدَدَ أَنْفَاسِكُمْ لاَ تَسْتُرُكُمْ مِنْهُمْ ظُلْمَةُ لَیْلٍ دَاجٍ وَ لاَ یُكِنُّكُمْ مِنْهُمْ بَابٌ ذُو رِتَاجٍ وَ إِنَّ غَداً مِنَ اَلْیَوْمِ قَرِیبٌ یَذْهَبُ اَلْیَوْمُ بِمَا فِیهِ وَ یَجِی‏ءُ اَلْغَدُ لاَحِقاً بِهِ فَكَأَنَّ كُلَّ اِمْرِئٍ مِنْكُمْ قَدْ بَلَغَ مِنَ اَلْأَرْضِ مَنْزِلَ وَحْدَتِهِ وَ مَخَطَّ حُفْرَتِهِ فَیَا لَهُ مِنْ بَیْتِ وَحْدَةٍ وَ مَنْزِلِ وَحْشَةٍ وَ مُفْرَدِ غُرْبَةٍ وَ كَأَنَّ اَلصَّیْحَةَ قَدْ أَتَتْكُمْ وَ اَلسَّاعَةَ قَدْ غَشِیَتْكُمْ وَ بَرَزْتُمْ لِفَصْلِ اَلْقَضَاءِ قَدْ زَاحَتْ عَنْكُمُ اَلْأَبَاطِیلُ وَ اِضْمَحَلَّتْ عَنْكُمُ اَلْعِلَلُ وَ اِسْتَحَقَّتْ بِكُمُ اَلْحَقَائِقُ وَ صَدَرَتْ بِكُمُ اَلْأُمُورُ مَصَادِرَهَا فَاتَّعِظُوا بِالْعِبَرِ وَ اِعْتَبِرُوا بِالْغِیَرِ وَ اِنْتَفِعُوا بِالنُّذُرِ

[ 361 ]

156 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

حمد خدایى را كه حمد را كلید یاد خود و سبب افزونى فضل خود و دلیل شناخت نعمت‏ها و عظمت خود گردانید .

اى بندگان خدا ، روزگار بر باقیماندگان چنان گذرد كه بر گذشتگان گذشته است .

آنچه رفته ، باز نگردد و آنچه بر جاى مانده ، جاودانه نخواهد ماند . كردارش در پایان ،

همان است كه در آغاز بود . حوادثش ، بر یكدیگر پیشى گرفته ، در مى‏رسند و نشانه‏هاى آن همراه یكدیگرند .

گویى كه در قیامت حاضر آمده‏اید و همانند ساربانى ، كه كره شتر تند رفتارش را مى‏راند ، شما را مى‏راند . هر كس كه غافل از خود ، خویشتن را به دیگرى مشغول دارد ، در تاریكیهاى حیرت زده بماند و در ورطه‏هاى هلاكت افتد و شیطانهاى درون او به طغیانش وادارند و كارهاى ناپسندش را در چشمش بیارایند . پس ، بهشت ، پایان راه پیشى گیرندگان است و آتش ، پایان راه تقصیر كنندگان .

بدانید ، این بندگان خدا ، كه پرهیزگارى سرایى است چون دژى استوار و بزهكارى ، سرایى است خوار مایه و نا استوار ، كه ساكنان خود را از بلا نگه نتواند داشت و هر كه بدان پناه برد از آسیب در امان نخواهد بود .

بدانید ، كه تقوا نیش زهرآگین خطاها را از آدمى دور مى‏كند و شما به نیروى یقین به آن هدف عالى توانید رسید .

اى بندگان خدا ، خدا را در نظر آورید ، درباره عزیزترین و محبوبترین كسان در نزد شما . خداى تعالى راه حق را برایتان آشكار نموده و روشن ساخته یا به شقاوتى جدا ناشدنى و درمان ناپذیر افتید یا به سعادتى جاودانه خواهید رسید . در این جهان فانى ، براى آخرت ، كه جهان باقى است ، توشه برگیرید . شما را به توشه آخرت راه نموده‏اند و هم فرمان كوچ داده‏اند و بر رفتن تعجیل كنند . و شما همانند كاروانى هستید ، منتظر ، در راه ایستاده كه نمى‏داند كه چه وقت به حركت فرمانش دهند .

براستى ، كسى را كه براى آخرت آفریده شده ، با دنیا چه كار ؟ و چه سود از مال و خواسته ، وقتى كه پس از اندكى مى‏ربایندش و او در گرو بازخواست و حساب آن بماند .

[ 363 ]

اى بندگان خدا ، آنچه خداوند ، از پاداشهاى نیكو ، وعده داده ، شایان ترك كردن و واگذاشتن نیست و آنچه از آن نهى كرده ، از بدیها ، شایسته رغبت نباشد .

اى بندگان خدا ، بترسید از روزى كه از اعمالتان بازجست كنند . در آن روز ، چنان لرزش و تشویشى بر شما چیره گردد كه كودكان از وحشت آن پیر شوند .

بدانید ، اى بندگان خدا ، شما را از خود نگهبانانى و از اعضایتان جاسوسانى و حافظانى راستین است ، كه اعمالتان را مى‏نویسند و حتى شماره نفسهایتان را ضبط مى‏كنند . تاریكى شبهاى ظلمانى شما را از آنان فرو نپوشد ، یا اگر در پشت درهاى بسته پنهان گردید از دیده آنها نهان نخواهید ماند .

فردا به امروز نزدیك است و امروز هر چه با خود دارد مى‏برد و فردا از پى آن مى‏آید و به آن مى‏رسد . گویى هر یك از شما را مى‏بینم كه به سراى تنهایى و گورگاه خود رسیده‏اید . و اى ، كه چه خانه‏اى تنها و چه منزلى وحشت‏زا و چه غربتى و چه جدایى از همگنان . گویى صیحه قیامت به گوش مى‏رسد و ساعت رستاخیز فراز آمده است و شما از گورها بیرون آمده‏اید تا به محكمه عدل الهى حاضر آیید . دیگر آن گفتارهاى باطل به كارتان نیاید و ، بهانه‏ها زایل شده و حقایق آشكار گردیده و اعمالتان شما را به آنجا كه باید ، برده است . پس ، از آنچه مایه عبرت است ، موعظت پذیرید و از اینهمه ، دگرگونى عبرت گیرید و از هشدارها سود ببرید .


[ 156 ] و من كلام له ع خاطب به أهل البصرة على جهة اقتصاص الملاحم

فَمَنِ اِسْتَطَاعَ عِنْدَ ذَلِكَ أَنْ یَعْتَقِلَ نَفْسَهُ عَلَى اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلْیَفْعَلْ فَإِنْ أَطَعْتُمُونِی فَإِنِّی حَامِلُكُمْ إِنْ شَاءَ اَللَّهُ عَلَى سَبِیلِ اَلْجَنَّةِ وَ إِنْ كَانَ ذَا مَشَقَّةٍ شَدِیدَةٍ وَ مَذَاقَةٍ مَرِیرَةٍ وَ أَمَّا فُلاَنَةُ فَأَدْرَكَهَا رَأْیُ اَلنِّسَاءِ وَ ضِغْنٌ غَلاَ فِی صَدْرِهَا كَمِرْجَلِ اَلْقَیْنِ وَ لَوْ دُعِیَتْ لِتَنَالَ مِنْ غَیْرِی مَا أَتَتْ إِلَیَّ لَمْ تَفْعَلْ وَ لَهَا بَعْدُ حُرْمَتُهَا اَلْأُولَى وَ اَلْحِسَابُ عَلَى اَللَّهِ تَعَالَى وصف الإیمان منه سَبِیلٌ أَبْلَجُ اَلْمِنْهَاجِ أَنْوَرُ اَلسِّرَاجِ فَبِالْإِیمَانِ یُسْتَدَلُّ عَلَى اَلصَّالِحَاتِ وَ بِالصَّالِحَاتِ یُسْتَدَلُّ عَلَى اَلْإِیمَانِ وَ بِالْإِیمَانِ یُعْمَرُ اَلْعِلْمُ وَ بِالْعِلْمِ یُرْهَبُ اَلْمَوْتُ وَ بِالْمَوْتِ تُخْتَمُ اَلدُّنْیَا وَ بِالدُّنْیَا تُحْرَزُ اَلْآخِرَةُ وَ بِالْقِیَامَةِ تُزْلَفُ اَلْجَنَّةُ وَ تُبَرَّزُ اَلْجَحِیمُ لِلْغَاوِینَ وَ إِنَّ اَلْخَلْقَ لاَ مَقْصَرَ لَهُمْ عَنِ اَلْقِیَامَةِ مُرْقِلِینَ فِی مِضْمَارِهَا إِلَى اَلْغَایَةِ اَلْقُصْوَى حال أهل القبور فی القیامة منه قَدْ شَخَصُوا مِنْ مُسْتَقَرِّ اَلْأَجْدَاثِ وَ صَارُوا إِلَى مَصَایِرِ اَلْغَایَاتِ لِكُلِّ دَارٍ أَهْلُهَا لاَ یَسْتَبْدِلُونَ بِهَا وَ لاَ یُنْقَلُونَ عَنْهَا وَ إِنَّ اَلْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَلنَّهْیَ عَنِ اَلْمُنْكَرِ لَخُلُقَانِ مِنْ خُلُقِ اَللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ إِنَّهُمَا لاَ یُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لاَ یَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ وَ عَلَیْكُمْ بِكِتَابِ اَللَّهِ فَإِنَّهُ اَلْحَبْلُ اَلْمَتِینُ وَ اَلنُّورُ اَلْمُبِینُ وَ اَلشِّفَاءُ اَلنَّافِعُ وَ اَلرِّیُّ اَلنَّاقِعُ وَ اَلْعِصْمَةُ لِلْمُتَمَسِّكِ وَ اَلنَّجَاةُ لِلْمُتَعَلِّقِ لاَ یَعْوَجُّ فَیُقَامَ وَ لاَ یَزِیغُ فَیُسْتَعْتَبَ وَ لاَ تُخْلِقُهُ كَثْرَةُ اَلرَّدِّ وَ وُلُوجُ اَلسَّمْعِ مَنْ قَالَ بِهِ صَدَقَ وَ مَنْ عَمِلَ بِهِ سَبَقَ و قام إلیه رجل فقال یا أمیر المؤمنین أخبرنا عن الفتنة و هل سألت رسول اللّه صلى اللّه علیه و آله عنها فقال علیه السلام إِنَّهُ لَمَّا أَنْزَلَ اَللَّهُ سُبْحَانَهُ قَوْلَهُ الم أَ حَسِبَ اَلنَّاسُ أَنْ یُتْرَكُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ عَلِمْتُ أَنَّ اَلْفِتْنَةَ لاَ تَنْزِلُ بِنَا وَ رَسُولُ اَللَّهِ ص بَیْنَ أَظْهُرِنَا فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اَللَّهِ مَا هَذِهِ اَلْفِتْنَةُ اَلَّتِی أَخْبَرَكَ اَللَّهُ تَعَالَى بِهَا فَقَالَ یَا عَلِیُّ إِنَّ أُمَّتِی سَیُفْتَنُونَ بَعْدِی فَقُلْتُ یَا رَسُولُ اَللَّهِ أَ وَ لَیْسَ قَدْ قُلْتَ لِی یَوْمَ أُحُدٍ حَیْثُ اُسْتُشْهِدَ مَنِ اُسْتُشْهِدَ مِنَ اَلْمُسْلِمِینَ وَ حِیزَتْ عَنِّی اَلشَّهَادَةُ فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَیَّ فَقُلْتَ لِی أَبْشِرْ فَإِنَّ اَلشَّهَادَةَ مِنْ وَرَائِكَ فَقَالَ لِی إِنَّ ذَلِكَ لَكَذَلِكَ فَكَیْفَ صَبْرُكَ إِذاً فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اَللَّهِ لَیْسَ هَذَا مِنْ مَوَاطِنِ اَلصَّبْرِ وَ لَكِنْ مِنْ مَوَاطِنِ اَلْبُشْرَى وَ اَلشُّكْرِ وَ قَالَ یَا عَلِیُّ إِنَّ اَلْقَوْمَ سَیُفْتَنُونَ بِأَمْوَالِهِمْ وَ یَمُنُّونَ بِدِینِهِمْ عَلَى رَبِّهِمْ وَ یَتَمَنَّوْنَ رَحْمَتَهُ وَ یَأْمَنُونَ سَطْوَتَهُ وَ یَسْتَحِلُّونَ حَرَامَهُ بِالشُّبُهَاتِ اَلْكَاذِبَةِ وَ اَلْأَهْوَاءِ اَلسَّاهِیَةِ فَیَسْتَحِلُّونَ اَلْخَمْرَ بِالنَّبِیذِ وَ اَلسُّحْتَ بِالْهَدِیَّةِ وَ اَلرِّبَا بِالْبَیْعِ قُلْتُ یَا رَسُولَ اَللَّهِ فَبِأَیِّ اَلْمَنَازِلِ أُنْزِلُهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ أَ بِمَنْزِلَةِ رِدَّةٍ أَمْ بِمَنْزِلَةِ فِتْنَةٍ فَقَالَ بِمَنْزِلَةِ فِتْنَةٍ


155 سخنى از آن حضرت ( ع )

خطاب به مردم بصره و در آن از پیش‏آمدهاى سخت حكایت كند .

در آن هنگام هنگام وقوع فتنه‏ها هر كه تواند كه خویشتن را به اطاعت پروردگار وادارد ، چنان كند . اگر از من فرمان ببرید ، اگر خدا خواهد شما را به راه

[ 357 ]

بهشت مى‏برم ، هر چند راه سخت و با تلخكامى آمیخته باشد .

اما بر فلان زن ، اندیشه زنان غلبه یافت و كینه در سینه او جوشیدن گرفت ،

همچون بوته آهنگران كه در آن فلز گدازند اگر او را فرا مى‏خواندند كه آنچه با من كرد با دیگرى كند ، نمى‏پذیرفت . به هر حال ، حرمتى كه در نخست داشت همچنان ،

بر جاى است و حساب او با خداست .

از همین سخنان

ایمان راهى است روشن و واضح ، با چراغى پرتو افكن . به ایمان است كه به كارهاى نیكو راه توان برد و به كارهاى نیكوست كه ایمان را توان دانست . ایمان ،

سبب آبادانى علم است و مردم به علم است كه از مرگ مى‏ترسند و به مرگ ، زندگى دنیا به پایان مى‏رسد و به وسیله دنیا آخرت به دست آید [ و به سبب قیامت ، بهشت براى نیكوكاران نزدیك آورده شود و جهنم براى عصیانگران افروخته گردد ] . جایى نیست كه مردم را از قیامت باز دارد . مردم در میدان قیامت مى‏تازند تا به نهایتش رسند .

هم از این سخن

از قرارگاه گور بیرون آیند و به آنجا كه پایان مقصدشان است به راه افتند . هر سرایى را مردمى است كه آن سراى را به سراى دیگر بدل نكنند و خود از آنجا به جاى دیگر نروند . امر به معروف و نهى از منكر ، دو صفت از صفات پروردگار عزّ و جلّ‏اند كه نه نزدیك شدن اجل را سبب شوند و نه از رزق كاهند .

بر شما باد به كتاب خدا كه ریسمان محكم است و نور آشكار و داروى شفابخش ، فرونشاننده تشنگیهاست و ، هر كس را كه در آن چنگ زند ، نگه دارد و هر كه بدان درآویزد ، رهایى یابد . كژى نپذیرد تا نیازش به راست كردن باشد ،

و از حق عدول نكند تا به راه حقش بازگردانند . هر چند ، كه بر زبانها تكرار شود یا در گوشها فرو شود كهنه نگردد . هر كه از آن سخن گوید ، راست گوید و هر كه بدان

[ 359 ]

عمل كند ، پیش افتد .

مردى برخاست و گفت : یا امیر المؤمنین ما را از فتنه خبر ده . آیا در این باب از رسول الله ( صلى اللّه علیه و آله ) سخنى پرسیده‏اى ؟ فرمود :

هنگامى كه این آیه نازل شد : « آیا مردم پنداشته‏اند كه چون بگویند ایمان آوردیم رها شوند و دیگر آزمایش نشوند ؟ » ( 1 ) دانستم ، كه تا رسول الله ( صلى اللّه علیه و آله ) در میان ماست ، فتنه‏اى بر ما فرود نیاید . پرسیدم : یا رسول الله ، این فتنه‏اى كه خدا از آن خبر داده چیست ؟ گفت : یا على ، امّت من بعد از من گرفتار فتنه خواهد شد . گفتم :

یا رسول الله ، آیا تو در روز احد كه جماعتى از مسلمانان به شهادت رسیده بودند ، و من شهید نشده بودم و این بر من دشوار مى‏آمد ، مرا نگفتى : بشارت باد تو را كه شهادت در پى توست ؟ پیامبر ( صلى اللّه علیه و آله ) مرا گفت : چنین است كه گویى .

در آن هنگام چگونه صبر خواهى كرد ؟ گفتم : یا رسول الله ، آنجا جاى صبر نیست ،

بلكه جاى شادمانى و سپاسگزارى است . گفت : یا على ، این مردم فریفته داراییهاى خود شوند و از اینكه دین خدا را پذیرفته‏اند بر خداى منت نهند و رحمت او را تمنّا كنند و از خشم او خود را در امان پندارند . با شبهتهاى دروغ و هواهاى سهوآمیز ،

حرام خدا را حلال شمارند و شراب را نبید نام نهند و حلال كنند و ربا را عنوان خرید و فروخت دهند . رشوه را هدیه خوانند . گفتم : یا رسول الله ، در آن زمان مردم را در چه پایگاهى فرود آرم : از دین برگشتگان یا فریب‏خوردگان . فرمود ، آنها را در پایگاه فریب خوردگان بنشان .



[ 155 ] و من خطبة له ع یذكر فیها بدیع خلقة الخفاش حمد

اللّه و تنزیهه اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلَّذِی اِنْحَسَرَتِ اَلْأَوْصَافُ عَنْ كُنْهِ مَعْرِفَتِهِ وَ رَدَعَتْ عَظَمَتُهُ اَلْعُقُولَ فَلَمْ تَجِدْ مَسَاغاً إِلَى بُلُوغِ غَایَةِ مَلَكُوتِهِ هُوَ اَللَّهُ اَلْحَقُّ اَلْمُبِینُ أَحَقُّ وَ أَبْیَنُ مِمَّا تَرَى اَلْعُیُونُ لَمْ تَبْلُغْهُ اَلْعُقُولُ بِتَحْدِیدٍ فَیَكُونَ مُشَبَّهاً وَ لَمْ تَقَعْ عَلَیْهِ اَلْأَوْهَامُ بِتَقْدِیرٍ فَیَكُونَ مُمَثَّلاً خَلَقَ اَلْخَلْقَ عَلَى غَیْرِ تَمْثِیلٍ وَ لاَ مَشُورَةِ مُشِیرٍ وَ لاَ مَعُونَةِ مُعِینٍ فَتَمَّ خَلْقُهُ بِأَمْرِهِ وَ أَذْعَنَ لِطَاعَتِهِ فَأَجَابَ وَ لَمْ یُدَافِعْ وَ اِنْقَادَ وَ لَمْ یُنَازِعْ خلقة الخفاش وَ مِنْ لَطَائِفِ صَنْعَتِهِ وَ عَجَائِبِ خِلْقَتِهِ مَا أَرَانَا مِنْ غَوَامِضِ اَلْحِكْمَةِ فِی هَذِهِ اَلْخَفَافِیشِ اَلَّتِی یَقْبِضُهَا اَلضِّیَاءُ اَلْبَاسِطُ لِكُلِّ شَیْ‏ءٍ وَ یَبْسُطُهَا اَلظَّلاَمُ اَلْقَابِضُ لِكُلِّ حَیٍّ وَ كَیْفَ عَشِیَتْ أَعْیُنُهَا عَنْ أَنْ تَسْتَمِدَّ مِنَ اَلشَّمْسِ اَلْمُضِیئَةِ نُوراً تَهْتَدِی بِهِ فِی مَذَاهِبِهَا وَ تَتَّصِلُ بِعَلاَنِیَةِ بُرْهَانِ اَلشَّمْسِ إِلَى مَعَارِفِهَا وَ رَدَعَهَا بِتَلَأْلُؤِ ضِیَائِهَا عَنِ اَلْمُضِیِّ فِی سُبُحَاتِ إِشْرَاقِهَا وَ أَكَنَّهَا فِی مَكَامِنِهَا عَنِ اَلذَّهَابِ فِی بُلَجِ اِئْتِلاَقِهَا فَهِیَ مُسْدَلَةُ اَلْجُفُونِ بِالنَّهَارِ عَلَى حِدَاقِهَا وَ جَاعِلَةُ اَللَّیْلِ سِرَاجاً تَسْتَدِلُّ بِهِ فِی اِلْتِمَاسِ أَرْزَاقِهَا فَلاَ یَرُدُّ أَبْصَارَهَا إِسْدَافُ ظُلْمَتِهِ وَ لاَ تَمْتَنِعُ مِنَ اَلْمُضِیِّ فِیهِ لِغَسَقِ دُجُنَّتِهِ فَإِذَا أَلْقَتِ اَلشَّمْسُ قِنَاعَهَا وَ بَدَتْ أَوْضَاحُ نَهَارِهَا وَ دَخَلَ مِنْ إِشْرَاقِ نُورِهَا عَلَى اَلضِّبَابِ فِی وِجَارِهَا أَطْبَقَتِ اَلْأَجْفَانَ عَلَى مَآقِیهَا وَ تَبَلَّغَتْ بِمَا اِكْتَسَبَتْهُ مِنَ اَلْمَعَاشِ فِی ظُلَمِ لَیَالِیهَا فَسُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ اَللَّیْلَ لَهَا نَهَاراً وَ مَعَاشاً وَ اَلنَّهَارَ سَكَناً وَ قَرَاراً وَ جَعَلَ لَهَا أَجْنِحَةً مِنْ لَحْمِهَا تَعْرُجُ بِهَا عِنْدَ اَلْحَاجَةِ إِلَى اَلطَّیَرَانِ كَأَنَّهَا شَظَایَا اَلْآذَانِ غَیْرَ ذَوَاتِ رِیشٍ وَ لاَ قَصَبٍ إِلاَّ أَنَّكَ تَرَى مَوَاضِعَ اَلْعُرُوقِ بَیِّنَةً أَعْلاَماً لَهَا جَنَاحَانِ لَمَّا یَرِقَّا فَیَنْشَقَّا وَ لَمْ یَغْلُظَا فَیَثْقُلاَ تَطِیرُ وَ وَلَدُهَا لاَصِقٌ بِهَا لاَجِئٌ إِلَیْهَا یَقَعُ إِذَا وَقَعَتْ وَ یَرْتَفِعُ إِذَا اِرْتَفَعَتْ لاَ یُفَارِقُهَا حَتَّى تَشْتَدَّ أَرْكَانُهُ وَ یَحْمِلَهُ لِلنُّهُوضِ جَنَاحُهُ وَ یَعْرِفَ مَذَاهِبَ عَیْشِهِ وَ مَصَالِحَ نَفْسِهِ فَسُبْحَانَ اَلْبَارِئِ لِكُلِّ شَیْ‏ءٍ عَلَى غَیْرِ مِثَالٍ خَلاَ مِنْ غَیْرِهِ


154 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

در آن آفرینش بدیع خفاش را بیان مى‏كند .

حمد خداوندى را كه هر توصیفى ، از رسیدن به كنه معرفتش بازماند و عظمت او عقل فضول را دست رد به سینه زند . پس ، رسیدن به نهایت ملكوت او را راهى پدید نیامد . اوست ، پادشاه راستین ، كه هستى او آشكار است ، آشكارتر از هر چه چشمها توانند دید . عقلها را نرسد كه براى او حدى معین كنند ، تا او به چیزى تشبیه شده باشد و اوهام نتوانند در حیطه توهّمش آرند تا همانندى براى او انگارند .

آفریدگان را بیافرید ، بى‏آنكه مثالى و نمونه‏اى داشته باشد یا با كسى مشورتى كند ، یا از كس یاریى طلبد . آفریدگانش به فرمان او آفریده شدند و آفرینش به فرمانرواییش اعتراف كرد و امر او را اجابت كرد و اعتراضى ننمود . مطیع شد و سر بر نتافت . از لطایف صنع و عجایب خلقت او ، چیزى است كه در آفرینش حكیمانه خفاشان مى‏بینیم ، كه روشنایى روز ، همه چیز را به جنبش و نشاط مى‏آورد ، ولى خفاشان را از جنبش و نشاط بازمى‏دارد . و تاریكى شب به جنبش و نشاطش مى‏آورد ، در حالى كه ، هر جاندارى را از جنبش و نشاط باز مى‏دارد .

چسان چشمانش ناتوان است كه یارى آنش نیست كه از خورشید تابان مدد جوید و در پرتو آن راه خود را بیابد و به آنجاها كه خواهد برسد .

خداوند خفاشان را از رفتن به جایى ، كه نور خورشید مى‏درخشد ، بازمى‏دارد و در نهانخانه ظلمت جاى مى‏دهد و از پرواز در تابش خورشید ، بى‏نیاز مى‏دارد .

خفاش به هنگام روز ، پلكهایش را بر روى حدقه‏هاى چشمانش فرو مى‏خواباند و چون شب در رسد ، تاریكى آن را چونان چراغى براى یافتن روزى خویش به كار

[ 355 ]

مى‏گیرد . تاریكى دیدگانش را از دیدن مانع نشود و او را از پرواز در اعماق ظلمت بازندارد . چون خورشید نقاب از روى برگیرد و سپیدى روز آشكار شود و لانه تنگ سوسماران را روشن نماید ، بار دیگر دیدگان بر هم مى‏نهد و به هر چه در ظلمت شب گرد آورده ، اكتفا مى‏كند .

منزّه است خداوندى ، كه شب را روز او گردانید تا براى یافتن معاش در حركت آید و روز را براى او زمان آرامش و سكون قرار داد .

خداوند او را بالهایى داد ، آفریده از گوشت او كه به هنگام نیاز با آنها پرواز كند . بالهایى همانند برگه‏گوش كه در آن نه پر هست و نه استخوان ، ولى تو جاى رگها را در میان آنها به آشكار مى‏بینى . خفاش را دو بال است نه چنان نازك و لطیف كه شكافته شوند و نه سخت و ضخیم كه سنگینى كنند . مى‏پرد و بچه‏اش چسبیده به اوست ، گویى به او پناه برده است . هنگامى كه مادر مى‏نشیند ، او نیز مى‏نشیند و هنگامى كه برمى‏خیزد ، او نیز برمى‏خیزد . از فرزند جدا نشود تا اعضایش محكم گردد و بالهایش توان پروازش را بیابند و بیاموزد راههاى زیستنش را و مصالح زندگیش را .

منزّه است آن خداوندى ، كه آفریدگار هر چیزى است ، بى‏هیچ نمونه‏اى كه پیشتر آفریده باشندش .

[ 154 ] و من خطبة له ع یذكر فیها فضائل أهل البیت

وَ نَاظِرُ قَلْبِ اَللَّبِیبِ بِهِ یُبْصِرُ أَمَدَهُ وَ یَعْرِفُ غَوْرَهُ وَ نَجْدَهُ دَاعٍ دَعَا وَ رَاعٍ رَعَى فَاسْتَجِیبُوا لِلدَّاعِی وَ اِتَّبِعُوا اَلرَّاعِیَ قَدْ خَاضُوا بِحَارَ اَلْفِتَنِ وَ أَخَذُوا بِالْبِدَعِ دُونَ اَلسُّنَنِ وَ أَرَزَ اَلْمُؤْمِنُونَ وَ نَطَقَ اَلضَّالُّونَ اَلْمُكَذِّبُونَ نَحْنُ اَلشِّعَارُ وَ اَلْأَصْحَابُ وَ اَلْخَزَنَةُ وَ اَلْأَبْوَابُ وَ لاَ تُؤْتَى اَلْبُیُوتُ إِلاَّ مِنْ أَبْوَابِهَا فَمَنْ أَتَاهَا مِنْ غَیْرِ أَبْوَابِهَا سُمِّیَ سَارِقاً منها فِیهِمْ كَرَائِمُ اَلْقُرْآنِ وَ هُمْ كُنُوزُ اَلرَّحْمَنِ إِنْ نَطَقُوا صَدَقُوا وَ إِنْ صَمَتُوا لَمْ یُسْبَقُوا فَلْیَصْدُقْ رَائِدٌ أَهْلَهُ وَ لْیُحْضِرْ عَقْلَهُ وَ لْیَكُنْ مِنْ أَبْنَاءِ اَلْآخِرَةِ فَإِنَّهُ مِنْهَا قَدِمَ وَ إِلَیْهَا یَنْقَلِبُ فَالنَّاظِرُ بِالْقَلْبِ اَلْعَامِلُ بِالْبَصَرِ یَكُونُ مُبْتَدَأُ عَمَلِهِ أَنْ یَعْلَمَ أَ عَمَلُهُ عَلَیْهِ أَمْ لَهُ فَإِنْ كَانَ لَهُ مَضَى فِیهِ وَ إِنْ كَانَ عَلَیْهِ وَقَفَ عَنْهُ فَإِنَّ اَلْعَامِلَ بِغَیْرِ عِلْمٍ كَالسَّائِرِ عَلَى غَیْرِ طَرِیقٍ فَلاَ یَزِیدُهُ بُعْدُهُ عَنِ اَلطَّرِیقِ اَلْوَاضِحِ إِلاَّ بُعْداً مِنْ حَاجَتِهِ وَ اَلْعَامِلُ بِالْعِلْمِ كَالسَّائِرِ عَلَى اَلطَّرِیقِ اَلْوَاضِحِ فَلْیَنْظُرْ نَاظِرٌ أَ سَائِرٌ هُوَ أَمْ رَاجِعٌ وَ اِعْلَمْ أَنَّ لِكُلِّ ظَاهِرٍ بَاطِناً عَلَى مِثَالِهِ فَمَا طَابَ ظَاهِرُهُ طَابَ بَاطِنُهُ وَ مَا خَبُثَ ظَاهِرُهُ خَبُثَ بَاطِنُهُ وَ قَدْ قَالَ اَلرَّسُولُ اَلصَّادِقُ ص إِنَّ اَللَّهَ یُحِبُّ اَلْعَبْدَ وَ یُبْغِضُ عَمَلَهُ وَ یُحِبُّ اَلْعَمَلَ وَ یُبْغِضُ بَدَنَهُ وَ اِعْلَمْ أَنَّ لِكُلِّ عَمَلٍ نَبَاتاً وَ كُلُّ نَبَاتٍ لاَ غِنَى بِهِ عَنِ اَلْمَاءِ وَ اَلْمِیَاهُ مُخْتَلِفَةٌ فَمَا طَابَ سَقْیُهُ طَابَ غَرْسُهُ وَ حَلَتْ ثَمَرَتُهُ وَ مَا خَبُثَ سَقْیُهُ خَبُثَ غَرْسُهُ وَ أَمَرَّتْ ثَمَرَتُهُ

[ 351 ]

153 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

خردمند با دیده دل پایان كار خویش را مى‏نگرد و فرود و فراز آن را مى‏شناسد .

دعوت‏كننده‏اى یعنى رسول خدا دعوت كرد و زمامدارى زمام كار به دست گرفت .

پس به آن دعوت كننده پاسخ دهید و از آن زمامدار پیروى نمایید .

به دریاهاى فتنه‏ها فرو شدند و به جاى سنتها ، بدعتها را گرفتند . مؤمنان در گوشه‏ها خزیدند و گمراهان و دروغ‏پردازان به سخن درآمدند . ما چون پیرهن كه به تن چسبیده است ، به نبوت نزدیكیم . ما یاران نبوت و خازنان نبوت و درهاى ورود به نبوت هستیم . باید كه از درها به خانه‏ها درآیند ، هر كس نه از دربه خانه درآید ،

دزدش خوانند .

از این خطبه

در حق ایشان است آیات كریمه ایمان . آنان گنجینه‏هاى خداى رحمان‏اند . اگر زبان به سخن گشایند ، راست گویند و اگر خاموشى گزینند نه به آن معنى است كه دیگران بر آنان سبقت گرفته‏اند . پیشواى قوم باید به قوم خود براستى سخن گوید ، به عقل خود رجوع كند . از فرزندان آخرت باشد ، زیرا از آن جهان آمده و به آنجا باز مى‏گردد .

خردمندى كه به دیده دل مى‏نگرد و از روى بصیرت كار مى‏كند ، در آغاز ، باید بداند كه آنچه مى‏كند به زیان اوست یا به سود او . اگر به سود او بود ، همچنانش پى گیرد و اگر به زیان او بود از انجام ، آن بازایستد . زیرا هر كس بدون علم دست به عملى زند ، چونان كسى است كه بیرون از راه گام مى‏زند ، كه هر چه پیشتر رود بیشتر از مقصود دور گردد . كسى كه بر مقتضاى علم عمل مى‏كند ، همانند كسى است كه در راهى روشن و آشكار راه مى‏سپرد . پس بر بیننده است كه بنگرد كه آیا پیش مى‏رود یا بازپس مى‏گردد . بدان ، كه هر ظاهرى را باطنى است همانند آن . آنچه ظاهرش پاكیزه باشد ، باطنش نیز پاكیزه است و آنچه ظاهرش ناپاك باشد باطنش نیز ناپاك است . پیامبر راستگوى ( صلى اللّه علیه و آله ) فرمود : بسا خداوند بنده‏اى را دوست دارد ، ولى عملش را دوست ندارد . و گاه عملش را دوست دارد ، ولى كننده آن را دوست ندارد .

[ 353 ]

و بدان كه هر عملى را درختى است كه آن عمل به مثابه میوه آن است . و هیچ درختى از آب بى‏نیاز نیست و آبها گونه گونند . هر آنچه آبیاریش نیكو درختش نیكو و میوه‏اش شیرین است و هر آنچه آبیاریش بد درختش بد و میوه‏اش تلخ است .


[ 153 ] و من خطبة له ع صفة الضال

وَ هُوَ فِی مُهْلَةٍ مِنَ اَللَّهِ یَهْوِی مَعَ اَلْغَافِلِینَ وَ یَغْدُو مَعَ اَلْمُذْنِبِینَ بِلاَ سَبِیلٍ قَاصِدٍ وَ لاَ إِمَامٍ قَائِدٍ صفات الغافلین منها حَتَّى إِذَا كَشَفَ لَهُمْ عَنْ جَزَاءِ مَعْصِیَتِهِمْ وَ اِسْتَخْرَجَهُمْ مِنْ جَلاَبِیبِ غَفْلَتِهِمُ اِسْتَقْبَلُوا مُدْبِراً وَ اِسْتَدْبَرُوا مُقْبِلاً فَلَمْ یَنْتَفِعُوا بِمَا أَدْرَكُوا مِنْ طَلِبَتِهِمْ وَ لاَ بِمَا قَضَوْا مِنْ وَطَرِهِمْ إِنِّی أُحَذِّرُكُمْ وَ نَفْسِی هَذِهِ اَلْمَنْزِلَةَ فَلْیَنْتَفِعِ اِمْرُؤٌ بِنَفْسِهِ فَإِنَّمَا اَلْبَصِیرُ مَنْ سَمِعَ فَتَفَكَّرَ وَ نَظَرَ فَأَبْصَرَ وَ اِنْتَفَعَ بِالْعِبَرِ ثُمَّ سَلَكَ جَدَداً وَاضِحاً یَتَجَنَّبُ فِیهِ اَلصَّرْعَةَ فِی اَلْمَهَاوِی وَ اَلضَّلاَلَ فِی اَلْمَغَاوِی وَ لاَ یُعِینُ عَلَى نَفْسِهِ اَلْغُوَاةَ بِتَعَسُّفٍ فِی حَقٍّ أَوْ تَحْرِیفٍ فِی نُطْقٍ أَوْ تَخَوُّفٍ مِنْ صِدْقٍ عظة الناس فَأَفِقْ أَیُّهَا اَلسَّامِعُ مِنْ سَكْرَتِكَ وَ اِسْتَیْقِظْ مِنْ غَفْلَتِكَ وَ اِخْتَصِرْ مِنْ عَجَلَتِكَ وَ أَنْعِمِ اَلْفِكْرَ فِیمَا جَاءَكَ عَلَى لِسَانِ اَلنَّبِیِّ اَلْأُمِّیِّ ص مِمَّا لاَ بُدَّ مِنْهُ وَ لاَ مَحِیصَ عَنْهُ وَ خَالِفْ مَنْ خَالَفَ ذَلِكَ إِلَى غَیْرِهِ وَ دَعْهُ وَ مَا رَضِیَ لِنَفْسِهِ وَ ضَعْ فَخْرَكَ وَ اُحْطُطْ كِبْرَكَ وَ اُذْكُرْ قَبْرَكَ فَإِنَّ عَلَیْهِ مَمَرَّكَ وَ كَمَا تَدِینُ تُدَانُ وَ كَمَا تَزْرَعُ تَحْصُدُ وَ مَا قَدَّمْتَ اَلْیَوْمَ تَقْدَمُ عَلَیْهِ غَداً فَامْهَدْ لِقَدَمِكَ وَ قَدِّمْ لِیَوْمِكَ فَالْحَذَرَ اَلْحَذَرَ أَیُّهَا اَلْمُسْتَمِعُ وَ اَلْجِدَّ اَلْجِدَّ أَیُّهَا اَلْغَافِلُ وَ لا یُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِیرٍ إِنَّ مِنْ عَزَائِمِ اَللَّهِ فِی اَلذِّكْرِ اَلْحَكِیمِ اَلَّتِی عَلَیْهَا یُثِیبُ وَ یُعَاقِبُ وَ لَهَا یَرْضَى وَ یَسْخَطُ أَنَّهُ لاَ یَنْفَعُ عَبْداً وَ إِنْ أَجْهَدَ نَفْسَهُ وَ أَخْلَصَ فِعْلَهُ أَنْ یَخْرُجَ مِنَ اَلدُّنْیَا لاَقِیاً رَبَّهُ بِخَصْلَةٍ مِنْ هَذِهِ اَلْخِصَالِ لَمْ یَتُبْ مِنْهَا أَنْ یُشْرِكَ بِاللَّهِ فِیمَا اِفْتَرَضَ عَلَیْهِ مِنْ عِبَادَتِهِ أَوْ یَشْفِیَ غَیْظَهُ بِهَلاَكِ نَفْسٍ أَوْ یَعُرَّ بِأَمْرٍ فَعَلَهُ غَیْرُهُ أَوْ یَسْتَنْجِحَ حَاجَةً إِلَى اَلنَّاسِ بِإِظْهَارِ بِدْعَةٍ فِی دِینِهِ أَوْ یَلْقَى اَلنَّاسَ بِوَجْهَیْنِ أَوْ یَمْشِیَ فِیهِمْ بِلِسَانَیْنِ اِعْقِلْ ذَلِكَ فَإِنَّ اَلْمِثْلَ دَلِیلٌ عَلَى شِبْهِهِ إِنَّ اَلْبَهَائِمَ هَمُّهَا بُطُونُهَا وَ إِنَّ اَلسِّبَاعَ هَمُّهَا اَلْعُدْوَانُ عَلَى غَیْرِهَا وَ إِنَّ اَلنِّسَاءَ هَمُّهُنَّ زِینَةُ اَلْحَیَاةِ اَلدُّنْیَا وَ اَلْفَسَادُ فِیهَا إِنَّ اَلْمُؤْمِنِینَ مُسْتَكِینُونَ إِنَّ اَلْمُؤْمِنِینَ مُشْفِقُونَ إِنَّ اَلْمُؤْمِنِینَ خَائِفُونَ


و هم از این خطبه

خدایش مهلت داد تا با جماعت غفلت زدگان در پى هواى خویش باشد و با گناهكاران شب را به روز رساند ، بى‏آنكه به قصد هدفى در راهى گام زند یا امامى او را به مقصد و مقصودى كشاند .

و هم از این خطبه

تا كیفر نافرمانیهایشان را برایشان آشكار كرد و از پرده غفلتها بیرونشان آورد ، در این هنگام ، روى به چیزى نهادند كه به آن پشت كرده بودند یعنى آخرت و به چیزى كه به آنان پشت كرده بود ، روى نمودند . پس ، از آنچه در طلبش بودند ، سودى نبردند و از آنچه نیاز خود بدان برآورده بودند ، فایدتى حاصل نكردند . من شما و خود را از چنین حالتى بر حذر مى‏دارم . هر كس باید از عمل خود سود برد . اهل بصیرت كسى است كه بشنود و بیندیشد و بنگرد و ببیند و از حوادث عبرت گیرد ،

سپس به راهى روشن قدم نهد . از فرو غلطیدن در پرتگاهها و گم شدن در كوره راهها دورى گزیند . و با اعمالى چون به بیراهه رفتن و در سخن حق تحریف نمودن و از گفتن حقیقت ترسیدن ، گمراهان را بر زیان خویش یارى نكند .

[ 349 ]

اى آنكه سخن مرا مى‏شنوى ، از مستیت به هوش آى و از خواب گران غفلت بیدار شو و از شتابكاریت بكاه و نیك بیندیش در آنچه از زبان پیامبر ( صلى اللّه علیه و آله ) به تو رسیده است . سخنانى كه از آنها گزیرى و گریزى نیست . از كسى كه با سخن پیامبر مخالفت مى‏ورزد و به سخن دیگرى گرایش مى‏یابد ، دورى گزین و او را با هر چه خود را بدان خشنود مى‏سازد به حال خود واگذار .

نازش و تفاخر را رها كن و كبر و نخوت را فرو نه و به یاد گورت باش كه آنجا گذرگاه تو خواهد بود . هر چه كرده‏اى ، همانگونه كیفر بینى و هر چه كشته‏اى همان مى‏دروى و هر چه امروز پیشاپیش فرستاده‏اى ، فردا فراروى تو نهند . جاى پاى استوار كن و براى آن روز توشه‏اى بیندوز . بترس ، بترس ، اى آنكه سخن مرا مى‏شنوى و بكوش ، بكوش اى انسان غافل . [ كسى تو را چون خداى آگاه خبر ندهد . ] یكى از احكام خداوند در قرآن حكیم ، كه انجام دادن آن سبب ثواب و تركش موجب عقاب است و خشنودى و خشم خدا را در پى دارد ، این است كه بنده را سود نكند كه خود را در عبادت به رنج افكند و در اعمالش خلوص نیت به خرج دهد ،

آنگاه كه از دنیا بیرون رود خدایش را ملاقات كند ، در حالى كه ، یكى از این گناهان به گردن او باشد و از آن توبه نكرده باشد و آنها چنین‏اند :

در عبادتى كه خداوند براى او مقرر كرده كسى را شریك خدا قرار دهد ، یا خشم خود را فرو نشاند به كشتن دیگرى یا كار زشتى را كه دیگرى مرتكب شده بر زبان راند ، یا حاجت خود را با گذاشتن بدعتى در دین برآورده سازد یا با مردم دورویى كند یا دو زبانى . در اینها تعقل كن زیرا هر مثل نشان‏دهنده همانند خود است .

چهارپایان ، همه همّشان شكمشان است و درندگان ، همه همّشان تجاوز و حمله به دیگران است و زنان همه همّشان آرایش این جهان و فساد كردن در آن است . و مؤمنان مردمى فروتن هستند و مؤمنان مردمى مهربان هستند و مؤمنان از خداى ترسان هستند .


[ 152 ] و من خطبة له ع فی صفات

اللّه جل جلاله و صفات أئمة الدین اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلدَّالِّ عَلَى وُجُودِهِ بِخَلْقِهِ وَ بِمُحْدَثِ خَلْقِهِ عَلَى أَزَلِیَّتِهِ وَ بِاشْتِبَاهِهِمْ عَلَى أَنْ لاَ شَبَهَ لَهُ لاَ تَسْتَلِمُهُ اَلْمَشَاعِرُ وَ لاَ تَحْجُبُهُ اَلسَّوَاتِرُ لاِفْتِرَاقِ اَلصَّانِعِ وَ اَلْمَصْنُوعِ وَ اَلْحَادِّ وَ اَلْمَحْدُودِ وَ اَلرَّبِّ وَ اَلْمَرْبُوبِ اَلْأَحَدِ بِلاَ تَأْوِیلِ عَدَدٍ وَ اَلْخَالِقِ لاَ بِمَعْنَى حَرَكَةٍ وَ نَصَبٍ وَ اَلسَّمِیعِ لاَ بِأَدَاةٍ وَ اَلْبَصِیرِ لاَ بِتَفْرِیقِ آلَةٍ وَ اَلشَّاهِدِ لاَ بِمُمَاسَّةٍ وَ اَلْبَائِنِ لاَ بِتَرَاخِی مَسَافَةٍ وَ اَلظَّاهِرِ لاَ بِرُؤْیَةٍ وَ اَلْبَاطِنِ لاَ بِلَطَافَةٍ بَانَ مِنَ اَلْأَشْیَاءِ بِالْقَهْرِ لَهَا وَ اَلْقُدْرَةِ عَلَیْهَا وَ بَانَتِ اَلْأَشْیَاءُ مِنْهُ بِالْخُضُوعِ لَهُ وَ اَلرُّجُوعِ إِلَیْهِ مَنْ وَصَفَهُ فَقَدْ حَدَّهُ وَ مَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ وَ مَنْ عَدَّهُ فَقَدْ أَبْطَلَ أَزَلَهُ وَ مَنْ قَالَ كَیْفَ فَقَدِ اِسْتَوْصَفَهُ وَ مَنْ قَالَ أَیْنَ فَقَدْ حَیَّزَهُ عَالِمٌ إِذْ لاَ مَعْلُومٌ وَ رَبٌّ إِذْ لاَ مَرْبُوبٌ وَ قَادِرٌ إِذْ لاَ مَقْدُورٌ أئمة الدین منها قَدْ طَلَعَ طَالِعٌ وَ لَمَعَ لاَمِعٌ وَ لاَحَ لاَئِحٌ وَ اِعْتَدَلَ مَائِلٌ وَ اِسْتَبْدَلَ اَللَّهُ بِقَوْمٍ قَوْماً وَ بِیَوْمٍ یَوْماً وَ اِنْتَظَرْنَا اَلْغِیَرَ اِنْتِظَارَ اَلْمُجْدِبِ اَلْمَطَرَ وَ إِنَّمَا اَلْأَئِمَّةُ قُوَّامُ اَللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ وَ عُرَفَاؤُهُ عَلَى عِبَادِهِ وَ لاَ یَدْخُلُ اَلْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ عَرَفَهُمْ وَ عَرَفُوهُ وَ لاَ یَدْخُلُ اَلنَّارَ إِلاَّ مَنْ أَنْكَرَهُمْ وَ أَنْكَرُوهُ إِنَّ اَللَّهَ تَعَالَى خَصَّكُمْ بِالْإِسْلاَمِ وَ اِسْتَخْلَصَكُمْ لَهُ وَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ اِسْمُ سَلاَمَةٍ وَ جِمَاعُ كَرَامَةٍ اِصْطَفَى اَللَّهُ تَعَالَى مَنْهَجَهُ وَ بَیَّنَ حُجَجَهُ مِنْ ظَاهِرِ عِلْمٍ وَ بَاطِنِ حُكْمٍ لاَ تَفْنَى غَرَائِبُهُ وَ لاَ تَنْقَضِی عَجَائِبُهُ فِیهِ مَرَابِیعُ اَلنِّعَمِ وَ مَصَابِیحُ اَلظُّلَمِ لاَ تُفْتَحُ اَلْخَیْرَاتُ إِلاَّ بِمَفَاتِیحِهِ وَ لاَ تُكْشَفُ اَلظُّلُمَاتُ إِلاَّ بِمَصَابِیحِهِ قَدْ أَحْمَى حِمَاهُ وَ أَرْعَى مَرْعَاهُ فِیهِ شِفَاءُ اَلْمُسْتَشْفِی وَ كِفَایَةُ اَلْمُكْتَفِی

[ 345 ]

152 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

ستایش خداوندى را كه آفریدگانش بر وجود او راهنماینده‏اند و چون جامه حدوث بر تن دارند ، كه پدید مى‏آیند و از میان مى‏روند ، بر ازلى بودنش دلالت دارند . و شباهتشان به یكدیگر نشان بى‏همتایى اوست . حواس ما ، حقیقت ذات او نتواند شناخت و ، هیچ پرده‏اى مستورش نتواند داشت ، زیرا فرق است میان آنكه صانع است و آنچه مصنوع است و میان آنچه محدود كننده است و آنچه محدود شونده و میان آنچه پرورنده است و آنچه پرورش مى‏یابد . خداوند ، یكى است ، ولى نه به تعبیر عددى ، آفریننده است ولى نه با حركت یا تحمل رنج . شنواست ، بى‏آنكه ابزار شنواییش باشد . بیناست ، نه بدان گونه كه دیده از هم بگشاید . حاضر است نه اینكه با چیزى مماس باشد و جدا از هر چیزى است نه اینكه میانشان مسافتى باشد .

آشكار است نه به دیدن و نهان است نه سبب لطافت . از چیزها جداست زیرا هر چیزى مقهور او و به قدرت اوست . هر چیزى غیر اوست ، كه همه در برابر او خاضع‏اند و به سوى او باز مى‏گردند . هر كس وصفش كند محدودش كرده و آنكه محدودش كند او را بر شمرده است و هر كه بر شماردش ازلیّتش را باطل كرده است .

هر كه بگوید كه خدا چگونه است ، خواسته كه وصفش كند و هر كه بگوید خدا در كجاست براى او مكانى قائل شده . عالم بود ، آنگاه كه معلومى نبود ، آفریننده بود ،

آنگاه كه آفریده‏اى نبود . توانا بود ، آنگاه كه چیزى نبود كه تواناییش را با او سنجد .

از این خطبه

طلوع‏كننده‏اى طلوع كرد . درخشنده‏اى درخشیدن گرفت ، آشكار شونده‏اى آشكار شد و ، آنچه كج و منحرف شده بود ، راستى یافت . خداوند مردمى را به مردم دیگر بدل نمود و روزى را به روز دیگر . دگرگون شدن روزگار را انتظار مى‏كشیدیم ، آنسان ،

كه قحطى زده چشم به راه باران دارد .

[ 347 ]

جز این نیست ، كه امامان از سوى خدا ، كار آفریدگان او را به سامان آورند و از جانب او بر مردم سرورى یافته‏اند . به بهشت نرود مگر كسى كه آنها را شناخته باشد ،

و آنها او را شناخته باشند . به دوزخ نرود مگر كسى كه آنها را انكار كرده باشد و آنان نیز او را انكار كرده باشند .

خداى تعالى شما را به اسلام اختصاص داد و براى اسلام برگزید . زیرا اسلام نشانى از سلامت است و مجموعه كرامتها . خداوند تعالى راه و روش اسلام را برگزید و حجتهاى آن را روشن گردانید ، از علمى آشكار و حكمتى كه پنهان است .

شگفتیهایش پایان نپذیرد و عجایبش از میان نرود . در اوست بارانهاى نعمتزاى بهارى و چراغهایى كه پرتو آنها تاریكیها را روشن سازد . در خزانه خوبیها جز به كلیدهاى آن گشوده نگردد و تاریكیها جز به پرتو چراغهایش روشنى نگیرد .

قرقگاههایش را حمایت كرده و در رعایت خویش گرفته . هر كه را خواستار شفا باشد ،

شفا دهد و هر كه خواهد ، كه نیازش برآورد ، نیازمندش نگذارد .


[ 151 ] و من خطبة له ع یحذر من الفتن

اللّه و رسوله وَ أَحْمَدُ اَللَّهَ وَ أَسْتَعِینُهُ عَلَى مَدَاحِرِ اَلشَّیْطَانِ وَ مَزَاجِرِهِ وَ اَلاِعْتِصَامِ مِنْ حَبَائِلِهِ وَ مَخَاتِلِهِ وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ نَجِیبُهُ وَ صَفْوَتُهُ لاَ یُؤَازَى فَضْلُهُ وَ لاَ یُجْبَرُ فَقْدُهُ أَضَاءَتْ بِهِ اَلْبِلاَدُ بَعْدَ اَلضَّلاَلَةِ اَلْمُظْلِمَةِ وَ اَلْجَهَالَةِ اَلْغَالِبَةِ وَ اَلْجَفْوَةِ اَلْجَافِیَةِ وَ اَلنَّاسُ یَسْتَحِلُّونَ اَلْحَرِیمَ وَ یَسْتَذِلُّونَ اَلْحَكِیمَ یَحْیَوْنَ عَلَى فَتْرَةٍ وَ یَمُوتُونَ عَلَى كَفْرَةٍ التحذیر من الفتن ثُمَّ إِنَّكُمْ مَعْشَرَ اَلْعَرَبِ أَغْرَاضُ بَلاَیَا قَدِ اِقْتَرَبَتْ فَاتَّقُوا سَكَرَاتِ اَلنِّعْمَةِ وَ اِحْذَرُوا بَوَائِقَ اَلنِّقْمَةِ وَ تَثَبَّتُوا فِی قَتَامِ اَلْعِشْوَةِ وَ اِعْوِجَاجِ اَلْفِتْنَةِ عِنْدَ طُلُوعِ جَنِینِهَا وَ ظُهُورِ كَمِینِهَا وَ اِنْتِصَابِ قُطْبِهَا وَ مَدَارِ رَحَاهَا تَبْدَأُ فِی مَدَارِجَ خَفِیَّةٍ وَ تَئُولُ إِلَى فَظَاعَةٍ جَلِیَّةٍ شِبَابُهَا كَشِبَابِ اَلْغُلاَمِ وَ آثَارُهَا كَآثَارِ اَلسِّلاَمِ یَتَوَارَثُهَا اَلظَّلَمَةُ بِالْعُهُودِ أَوَّلُهُمْ قَائِدٌ لِآخِرِهِمْ وَ آخِرُهُمْ مُقْتَدٍ بِأَوَّلِهِمْ یَتَنَافَسُونَ فِی دُنْیَا دَنِیَّةٍ وَ یَتَكَالَبُونَ عَلَى جِیفَةٍ مُرِیحَةٍ وَ عَنْ قَلِیلٍ یَتَبَرَّأُ اَلتَّابِعُ مِنَ اَلْمَتْبُوعِ وَ اَلْقَائِدُ مِنَ اَلْمَقُودِ فَیَتَزَایَلُونَ بِالْبَغْضَاءِ وَ یَتَلاَعَنُونَ عِنْدَ اَللِّقَاءِ ثُمَّ یَأْتِی بَعْدَ ذَلِكَ طَالِعُ اَلْفِتْنَةِ اَلرَّجُوفِ وَ اَلْقَاصِمَةِ اَلزَّحُوفِ فَتَزِیغُ قُلُوبٌ بَعْدَ اِسْتِقَامَةٍ وَ تَضِلُّ رِجَالٌ بَعْدَ سَلاَمَةٍ وَ تَخْتَلِفُ اَلْأَهْوَاءُ عِنْدَ هُجُومِهَا وَ تَلْتَبِسُ اَلْآرَاءُ عِنْدَ نُجُومِهَا مَنْ أَشْرَفَ لَهَا قَصَمَتْهُ وَ مَنْ سَعَى فِیهَا حَطَمَتْهُ یَتَكَادَمُونَ فِیهَا تَكَادُمَ اَلْحُمُرِ فِی اَلْعَانَةِ قَدِ اِضْطَرَبَ مَعْقُودُ اَلْحَبْلِ وَ عَمِیَ وَجْهُ اَلْأَمْرِ تَغِیضُ فِیهَا اَلْحِكْمَةُ وَ تَنْطِقُ فِیهَا اَلظَّلَمَةُ وَ تَدُقُّ أَهْلَ اَلْبَدْوِ بِمِسْحَلِهَا وَ تَرُضُّهُمْ بِكَلْكَلِهَا یَضِیعُ فِی غُبَارِهَا اَلْوُحْدَانُ وَ یَهْلِكُ فِی طَرِیقِهَا اَلرُّكْبَانُ تَرِدُ بِمُرِّ اَلْقَضَاءِ وَ تَحْلُبُ عَبِیطَ اَلدِّمَاءِ وَ تَثْلِمُ مَنَارَ اَلدِّینِ وَ تَنْقُضُ عَقْدَ اَلْیَقِینِ یَهْرُبُ مِنْهَا اَلْأَكْیَاسُ وَ یُدَبِّرُهَا اَلْأَرْجَاسُ مِرْعَادٌ مِبْرَاقٌ كَاشِفَةٌ عَنْ سَاقٍ تُقْطَعُ فِیهَا اَلْأَرْحَامُ وَ یُفَارَقُ عَلَیْهَا اَلْإِسْلاَمُ بَرِیئُهَا سَقِیمٌ وَ ظَاعِنُهَا مُقِیمٌ منها بَیْنَ قَتِیلٍ مَطْلُولٍ وَ خَائِفٍ مُسْتَجِیرٍ یَخْتِلُونَ بِعَقْدِ اَلْأَیْمَانِ وَ بِغُرُورِ اَلْإِیمَانِ فَلاَ تَكُونُوا أَنْصَابَ اَلْفِتَنِ وَ أَعْلاَمَ اَلْبِدَعِ وَ اِلْزَمُوا مَا عُقِدَ عَلَیْهِ حَبْلُ اَلْجَمَاعَةِ وَ بُنِیَتْ عَلَیْهِ أَرْكَانُ اَلطَّاعَةِ وَ اِقْدَمُوا عَلَى اَللَّهِ مَظْلُومِینَ وَ لاَ تَقْدَمُوا عَلَیْهِ ظَالِمِینَ وَ اِتَّقُوا مَدَارِجَ اَلشَّیْطَانِ وَ مَهَابِطَ اَلْعُدْوَانِ وَ لاَ تُدْخِلُوا بُطُونَكُمْ لُعَقَ اَلْحَرَامِ فَإِنَّكُمْ بِعَیْنِ مَنْ حَرَّمَ عَلَیْكُمُ اَلْمَعْصِیَةَ وَ سَهَّلَ لَكُمْ سُبُلَ اَلطَّاعَةِ


151 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

و از او یارى مى‏جویم كه مرا در راندن و دور ساختن شیطان یارى دهد و نگذارد كه در دامهایش افتم و به فریبهایش گرفتار آیم و شهادت مى‏دهم كه محمد ( ص ) بنده او و رسول او و پسندیده او و برگزیده اوست و كس در فضیلت همتاى او نیست و جاى او نتواند گرفت . جهان را ، پس از ظلمت گمراهى و نادانى فراگیر و سخت‏دلیها ، به وجود او روشنى بخشید . پیش از او مردم حرامها را حلال مى‏شمردند و دانایان و خردمندان را خوار مى‏داشتند . در زمانى مى‏زیستند كه پیامبرى نبود و بر كفر مى‏بردند .

شما اى قوم عرب ، هدف تیرهاى بلایى هستید كه نزدیك است كه بر شما فرود آید . از سر مستى نعمت بپرهیزید و از خشم و سخط خداوند بترسید . چون فتنه‏ها گرد انگیختند و كژراهه‏هاى آن اندك اندك آشكار شدند ، همچنان ، استوار در جاى خود بمانید و چون چنین فتنه‏ها از بطن روزگار چهره نماید و از نهانگاه خود ظاهر گردد و آسیابش به چرخش در آید ، از جاى نشوید و پایدارى ورزید . راههایى ، كه گذرگاه فتنه است ، راه‏هایى كور و ناپیدایند . فتنه از این راهها فرا مى‏رسد و رسواییها به بارآورد . آغازش ، آغاز جوانى را ماند با سرعت و نشاط و ، آثارش چون زخم سنگ بر جاى ماند ، بهبود نایافتنى .

ستمگران روزگار با یكدیگر پیمان بسته‏اند كه میراثبران فتنه باشند . پیشینیان پیشواى آنهایى هستند كه در پى آمده‏اند و آنان كه در پى آمده‏اند ، پیرو پیشینیان خویش‏اند . بر سر این دنیاى فرومایه با یكدیگر رقابت و ستیز مى‏كنند و براى آن مردار گنده بدبو به دشمنى بر مى‏خیزند ، به گونه‏اى كه ، پس از اندك زمانى آنكه تابع

[ 343 ]

است از متبوع خود بیزار شود و آنكه پیشواست از پیرو خود ببرد . با دلى انباشته از كینه یكدگر را ترك مى‏گویند و چون رویاروى آیند یكدیگر را لعنت كنند .

آنگاه فتنه دیگر آشكار شود ، لرزاننده و كوبنده و شتابنده . دلهایى كه آرامش یافته‏اند ، در كشاكش تردید افتند و مردانى كه به راه سلامت گام نهاده‏اند ، دچار گمراهى گردند . دلها و رأیها به اختلاف گرایند و اندیشه درست و نادرست به هم مشتبه شوند . هر كس در صدد دفع آن برآید ، فروكوبدش و آن را كه سعى خویش در نابود كردنش به كار برد ، نابود كند . چونان گورخرانى كه در گله‏اند و یكدیگر را به دندان مى‏آزارند . ریسمان گره بسته ، گسیخته شود و چهره حقیقت پوشیده ماند . آب چشمه‏هاى حكمت فروكش كند و ستمكاران را زبان بگشاید و بدویان را با آهن لجام مركب خود ، بكوبد و با فشار ، سینه بر زمین زند . آن را كه تكروى كند در غبار خود تباه سازد و دلیران و نیرومندان در راه آن به هلاكت رسند . از شرنگ تقدیر ،

جامى بر كف دارد و چونان دوشندگان ، كه شیر دوشند ، او خون تازه مردم را بریزد . در منار دین رخنه پدید كند و در یقین استوار مردم شكست اندازد . خردمندان و زیركان از آن بگریزند و پلیدان و نابكاران به تدبیر كارش پردازند . چون ابرى تاریك آذرخش مى‏افكند و مى‏غرّد . دامن بر كمر زده ، مهیاى كارزار است . رشته خویشاوندى گسسته گردد . مردم از اسلام جدا شوند . آنكه از آن فتنه دورى گزیده ، بیمار آسیبهاى آن است و آنكه خواهد آسیبش را پشت سر نهد و برود ، رفتن نتواند .

از این خطبه

جمعى كشته شوند و خونشان به هدر رود و گروهى ترسان در پى یافتن پناهگاهى باشند . پیمانها بندند و فریبشان دهند . و به نام ایمان مغرورشان سازند .

شما از نشانه‏هاى فتنه‏ها و بدعتها مباشید . بر خود لازم شمرید كه از آنچه رشته جماعت به آن بسته شده و اساس اطاعت و بندگى بر آن نهاده شده ، دست برمدارید .

چون به دیدار خدا مى‏روید ، اگر ستمدیده باشید ، بهتر از آنكه ستمكار باشید . از دامهاى شیطان حذر كنید و از گودالهاى سهمناك دشمنى دورى گزینید . لقمه‏هاى حرام را به شكمهاى خود داخل مكنید . زیرا آنكه نافرمانى را بر شما حرام كرده [ و راه فرمانبردارى را برایتان هموار ساخته است ] شما را مى‏بیند .



[ 150 ] و من خطبة له ع یومی فیها إلى الملاحم و یصف فئة من أهل الضلال

وَ أَخَذُوا یَمِیناً وَ شِمَالاً ظَعْناً فِی مَسَالِكِ اَلْغَیِّ وَ تَرْكاً لِمَذَاهِبِ اَلرُّشْدِ فَلاَ تَسْتَعْجِلُوا مَا هُوَ كَائِنٌ مُرْصَدٌ وَ لاَ تَسْتَبْطِئُوا مَا یَجِی‏ءُ بِهِ اَلْغَدُ فَكَمْ مِنْ مُسْتَعْجِلٍ بِمَا إِنْ أَدْرَكَهُ وَدَّ أَنَّهُ لَمْ یُدْرِكْهُ وَ مَا أَقْرَبَ اَلْیَوْمَ مِنْ تَبَاشِیرِ غَدٍ یَا قَوْمِ هَذَا إِبَّانُ وُرُودِ كُلِّ مَوْعُودٍ وَ دُنُوٍّ مِنْ طَلْعَةِ مَا لاَ تَعْرِفُونَ أَلاَ وَ إِنَّ مَنْ أَدْرَكَهَا مِنَّا یَسْرِی فِیهَا بِسِرَاجٍ مُنِیرٍ وَ یَحْذُو فِیهَا عَلَى مِثَالِ اَلصَّالِحِینَ لِیَحُلَّ فِیهَا رِبْقاً وَ یُعْتِقَ فِیهَا رِقّاً وَ یَصْدَعَ شَعْباً وَ یَشْعَبَ صَدْعاً فِی سُتْرَةٍ عَنِ اَلنَّاسِ لاَ یُبْصِرُ اَلْقَائِفُ أَثَرَهُ وَ لَوْ تَابَعَ نَظَرَهُ ثُمَّ لَیُشْحَذَنَّ فِیهَا قَوْمٌ شَحْذَ اَلْقَیْنِ اَلنَّصْلَ تُجْلَى بِالتَّنْزِیلِ أَبْصَارُهُمْ وَ یُرْمَى بِالتَّفْسِیرِ فِی مَسَامِعِهِمْ وَ یُغْبَقُونَ كَأْسَ اَلْحِكْمَةِ بَعْدَ اَلصَّبُوحِ فی الضلال منها وَ طَالَ اَلْأَمَدُ بِهِمْ لِیَسْتَكْمِلُوا اَلْخِزْیَ وَ یَسْتَوْجِبُوا اَلْغِیَرَ حَتَّى إِذَا اِخْلَوْلَقَ اَلْأَجَلُ وَ اِسْتَرَاحَ قَوْمٌ إِلَى اَلْفِتَنِ وَ أَشَالُوا عَنْ لَقَاحِ حَرْبِهِمْ لَمْ یَمُنُّوا عَلَى اَللَّهِ بِالصَّبْرِ وَ لَمْ یَسْتَعْظِمُوا بَذْلَ أَنْفُسِهِمْ فِی اَلْحَقِّ حَتَّى إِذَا وَافَقَ وَارِدُ اَلْقَضَاءِ اِنْقِطَاعَ مُدَّةِ اَلْبَلاَءِ حَمَلُوا بَصَائِرَهُمْ عَلَى أَسْیَافِهِمْ وَ دَانُوا لِرَبِّهِمْ بِأَمْرِ وَاعِظِهِمْ حَتَّى إِذَا قَبَضَ اَللَّهُ رَسُولَهُ ص رَجَعَ قَوْمٌ عَلَى اَلْأَعْقَابِ وَ غَالَتْهُمُ اَلسُّبُلُ وَ اِتَّكَلُوا عَلَى اَلْوَلاَئِجِ وَ وَصَلُوا غَیْرَ اَلرَّحِمِ وَ هَجَرُوا اَلسَّبَبَ اَلَّذِی أُمِرُوا بِمَوَدَّتِهِ وَ نَقَلُوا اَلْبِنَاءَ عَنْ رَصِّ أَسَاسِهِ فَبَنَوْهُ فِی غَیْرِ مَوْضِعِهِ مَعَادِنُ كُلِّ خَطِیئَةٍ وَ أَبْوَابُ كُلِّ ضَارِبٍ فِی غَمْرَةٍ قَدْ مَارُوا فِی اَلْحَیْرَةِ وَ ذَهَلُوا فِی اَلسَّكْرَةِ عَلَى سُنَّةٍ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ مِنْ مُنْقَطِعٍ إِلَى اَلدُّنْیَا رَاكِنٍ أَوْ مُفَارِقٍ لِلدِّینِ مُبَایِنٍ

150 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) به حوادث بزرگ اشارت دارد

گاه به راست رفتند و گاه به چپ ، ولى ، راهشان راه ضلالت بود و دورى از طریق

[ 339 ]

هدایت . پس ، آنچه را كه آمدنى است و انتظارش مى‏رود به شتاب مطلبید و هر چه را ، كه فردا خواهد آورد ، آمدنش را دیر مشمارید . بسا كسى كه چیزى را به شتاب مى‏طلبد و ، چون به آن رسد ، آرزو كند كه اى كاش هرگز نرسیده بود . چقدر امروز به سپیده فردا نزدیك است . اى مردم ، زمان فراز آمدن چیزهایى است كه شما را وعده داده‏اند . و نزدیك است كه فتنه‏اى را ، كه نمى‏دانید چیست ، دیدار نماید . بدانید ، كه از ما هر كه آن را دریابد با چراغ روشنى كه در دست دارد ، آن تاریكیها را طى كند و پاى به جاى پاى صالحان نهد ، تا بندهایى را كه بر گردنهاست بگشاید و اسیران را آزاد كند و جمعیت باطل را پریشان سازد و پراكندگان اهل صلاح را گرد آورد و این كارها پوشیده از مردم به انجام رساند . آنكه در پى یافتن نشان اوست ، هر چه به جستجویش كوشد ، از او نشانى نیابد . پس گروهى در كشاكش آن فتنه‏ها بصیرت خویش را چنان صیقل دهند كه آهنگر تیغه شمشیر را . دیدگانش به نور قرآن جلا گیرد و تفسیر قرآن گوشهایشان را نوازش دهد و هر شامگاه و بامداد جامهاى حكمت نوشند .

از این خطبه

زمان جاهلیشان به طول انجامید تا خوارى و عقوبت را به كمال رسانند و مستوجب حوادث سخت روزگار گردند . تا نزدیك شد كه مدت پایان گیرد و گروهى به تبهكاریها دل خوش كردند و آسودگى خویش در فتنه‏ها یافتند . و تا آتش فتنه را برافروزند ، شمشیر بركشیدند و مؤمنان در پیكارشان شكیبایى و پایدارى ورزیدند و بر خدا هم منت نگذاردند و فدا كردن جان خویش در راه خدا را كارى بزرگ نپنداشتند . تا آنگاه ، كه قضاى الهى به پایان گرفتن ایام محنت موافق افتاد و از روى بصیرت شمشیر زدند و به فرمان اندرزدهنده خود ، به پروردگارشان تقرب جستند .

در این هنگام ، خدا جان پیامبر خود ( صلى اللّه علیه و آله ) را بستد . قومى به عقب بازگشتند و در راههاى گوناگون ، كه به هلاكتشان مى‏انجامید گام نهادند . بر آن آراء باطل ، كه در دلشان مى‏گذشت ، اعتماد كردند و از خویشاوند بریدند و از وسیله‏اى كه به دوستى آن مأمور شده بودند [ یعنى اهل بیت ] دور گشتند و بنا را از بنیان محكمش برافكندند و در جاى دیگر ، نه شایان آن ، برآوردند . اینان معدن هر خطا بودند و به منزله دروازه‏هایى ، كه هر كه خواهان باطل و گمراهى مى‏بود ، از آنها داخل

[ 341 ]

مى‏شد . در حیرت و سرگردانى راه مى‏سپردند و به شیوه آل فرعون در بیهوشى و گمگشتگى و غفلت سر مى‏كردند . برخى از ایشان از آخرت بریدند و به دنیا گرویدند و پاره‏اى پیوند خویش از دین گسستند .


[ 149 ] و من كلام له ع قبل موته

أَیُّهَا اَلنَّاسُ كُلُّ اِمْرِئٍ لاَقٍ مَا یَفِرُّ مِنْهُ فِی فِرَارِهِ اَلْأَجَلُ مَسَاقُ اَلنَّفْسِ وَ اَلْهَرَبُ مِنْهُ مُوَافَاتُهُ كَمْ أَطْرَدْتُ اَلْأَیَّامَ أَبْحَثُهَا عَنْ مَكْنُونِ هَذَا اَلْأَمْرِ فَأَبَى اَللَّهُ إِلاَّ إِخْفَاءَهُ هَیْهَاتَ عِلْمٌ مَخْزُونٌ أَمَّا وَصِیَّتِی فَاللَّهَ لاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَیْئاً وَ مُحَمَّداً ص فَلاَ تُضَیِّعُوا سُنَّتَهُ أَقِیمُوا هَذَیْنِ اَلْعَمُودَیْنِ وَ أَوْقِدُوا هَذَیْنِ اَلْمِصْبَاحَیْنِ وَ خَلاَكُمْ ذَمٌّ مَا لَمْ تَشْرُدُوا حُمِّلَ كُلُّ اِمْرِئٍ مِنْكُمْ مَجْهُودَهُ وَ خُفِّفَ عَنِ اَلْجَهَلَةِ رَبٌّ رَحِیمٌ وَ دِینٌ قَوِیمٌ وَ إِمَامٌ عَلِیمٌ أَنَا بِالْأَمْسِ صَاحِبُكُمْ وَ أَنَا اَلْیَوْمَ عِبْرَةٌ لَكُمْ وَ غَداً مُفَارِقُكُمْ غَفَرَ اَللَّهُ لِی وَ لَكُمْ إِنْ تَثْبُتِ اَلْوَطْأَةُ فِی هَذِهِ اَلْمَزَلَّةِ فَذَاكَ وَ إِنْ تَدْحَضِ اَلْقَدَمُ فَإِنَّا كُنَّا فِی أَفْیَاءِ أَغْصَانٍ وَ مَهَابِّ رِیَاحٍ وَ تَحْتَ ظِلِّ غَمَامٍ اِضْمَحَلَّ فِی اَلْجَوِّ مُتَلَفَّقُهَا وَ عَفَا فِی اَلْأَرْضِ مَخَطُّهَا وَ إِنَّمَا كُنْتُ جَاراً جَاوَرَكُمْ بَدَنِی أَیَّاماً وَ سَتُعْقَبُونَ مِنِّی جُثَّةً خَلاَءً سَاكِنَةً بَعْدَ حَرَاكٍ وَ صَامِتَةً بَعْدَ نُطْقٍ لِیَعِظْكُمْ هُدُوِّی وَ خُفُوتُ إِطْرَاقِی وَ سُكُونُ أَطْرَافِی فَإِنَّهُ أَوْعَظُ لِلْمُعْتَبِرِینَ مِنَ اَلْمَنْطِقِ اَلْبَلِیغِ وَ اَلْقَوْلِ اَلْمَسْمُوعِ وَدَاعِی لَكُمْ وَدَاعُ اِمْرِئٍ مُرْصِدٍ لِلتَّلاَقِی غَداً تَرَوْنَ أَیَّامِی وَ یُكْشَفُ لَكُمْ عَنْ سَرَائِرِی وَ تَعْرِفُونَنِی بَعْدَ خُلُوِّ مَكَانِی وَ قِیَامِ غَیْرِی مَقَامِی


149 سخنى از آن حضرت ( ع ) پیش از وفاتش

اى مردم . هر كس چیزى را كه از آن مى‏گریزد ، به هنگام فرار خواهد دید . مدت عمر هر كس چونان میدانى است كه در آن میدان به سوى مرگش مى‏رانند . فرار از مرگ ، گرفتار آمدن است به چنگ آن . چه روزگاران كه براى دانستن راز اجل كنجكاویها نمودم ، ولى مشیت خداى تعالى آن بود كه هر بار پوشیده‏ترش دارد هیهات ، دانشى است در خزانه اسرار .

[ 337 ]

اما وصیت من به شما ، هیچگونه شرك به خدا میاورید و سنّت و شریعت محمد ( صلى اللّه علیه و آله ) را ضایع مگذارید و این دو ستون را همواره بر پاى دارید و این دو چراغ را همواره افروخته نگه دارید . تا زمانى كه دست در دست یكدیگر دارید و پراكنده نشده‏اید ، كسى شما را نكوهش نخواهد كرد . هر كس از شما باید به قدر طاقتش بكوشد و بر نادانان آسان گیرد . پروردگارى است بخشاینده و دینى است استوار و درست و ، پیشوایى است دانا . من دیروز یار و مصاحب شما بودم و امروز عبرت شما هستم و فردا در میان شما نخواهم بود . خدا مرا و شما را بیامرزد .

اگر در این لغزشگاه [ دنیا ] جاى پاى استوار باشد و زنده بمانم ، كه مطلوب شماست و اگر پاى بلغزد و مرگ در رسد ، نه عجب ، در سایه شاخه‏هاى درختان و در معرض بادهاى وزنده و در سایه ابرها ، ابرهایى كه خود در فضا پراكنده مى‏شدند و از میان مى‏رفتند و سایه‏شان نیز از روى زمین ناپدید مى‏گشت ، به سر بردیم .

روزهایى همسایه شما بودم ، تنم در جوار شما بود . بزودى از من جسدى خواهد ماند ، بیجان . پس از آن همه تلاش و جنبش ، ساكن و بى‏حركت و پس از آن همه سخنورى ، ساكت و خاموش . آرام خفتن من ، از حركت بازماندن دیدگانم و ، دستها و پاها و سر و گردنم ، براى آنان كه پند مى‏پذیرند ، از هر بیان بلیغ و سخن شنیدنى ،

اندرزدهنده‏تر است . وداع كردن من با شما ، همانند وداع كردن كسى است كه منتظر دیدار دیگرى است . فردا به یاد روزهایى زندگى من مى‏افتید و رازهاى درون من برایتان آشكار خواهد شد . آنگاه كه من از میان شما بروم و دیگرى جاى مرا بگیرد ،

مرا خواهید شناخت .



[ 148 ] و من كلام له ع فی ذكر أهل البصرة

كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا یَرْجُو اَلْأَمْرَ لَهُ وَ یَعْطِفُهُ عَلَیْهِ دُونَ صَاحِبِهِ لاَ یَمُتَّانِ إِلَى اَللَّهِ بِحَبْلٍ وَ لاَ یَمُدَّانِ إِلَیْهِ بِسَبَبٍ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَامِلُ ضَبٍّ لِصَاحِبِهِ وَ عَمَّا قَلِیلٍ یُكْشَفُ قِنَاعُهُ بِهِ وَ اَللَّهِ لَئِنْ أَصَابُوا اَلَّذِی یُرِیدُونَ لَیَنْتَزِعَنَّ هَذَا نَفْسَ هَذَا وَ لَیَأْتِیَنَّ هَذَا عَلَى هَذَا قَدْ قَامَتِ اَلْفِئَةُ اَلْبَاغِیَةُ فَأَیْنَ اَلْمُحْتَسِبُونَ فَقَدْ سُنَّتْ لَهُمُ اَلسُّنَنُ وَ قُدِّمَ لَهُمُ اَلْخَبَرُ وَ لِكُلِّ ضَلَّةٍ عِلَّةٌ وَ لِكُلِّ نَاكِثٍ شُبْهَةٌ وَ اَللَّهِ لاَ أَكُونُ كَمُسْتَمِعِ اَللَّدْمِ یَسْمَعُ اَلنَّاعِیَ وَ یَحْضُرُ اَلْبَاكِیَ ثُمَّ لاَ یَعْتَبِرُ


[ 335 ]

148 سخنى از آن حضرت ( ع )

درباره مردم بصره هر یك از آن دو ( 1 ) فرمانروایى را براى خود امید مى‏دارد ، نه براى دوستش ، و آن را به جانب خود مى‏گرداند . این دو میان خود و خدا راهى نگشوده‏اند و پیوندى برقرار نكرده‏اند . هر یك كینه آن دیگر را در دل مى‏پروراند و بزودى نقاب از چهره‏هایشان برخواهند گرفت . به خدا سوگند ، اگر به آنچه مى‏خواهند دست یابند ، هر یك جان آن دیگر را بگیرد و تباه و نابودش سازد .

ستم‏پیشگان برخاسته‏اند ، كجایند آنهایى كه تنها براى پاداش خداوندى مجاهدت مى‏كنند كه راههاى رستگارى پیش پایشان گشاده است و پیش از این به آنان خبر داده‏اند . براى هر گمراه شدن ، سببى و بهانه‏اى است و هر پیمان شكنى را شبهه‏اى است . به خدا سوگند ، كه من آن كسى نیستم كه بانگ بر سر و سینه زدن عزاداران و آواز خبردهندگان از مرگ را بشنود و سپس بر سر گریندگان حاضر آید و ،

در آنها ننگریسته ، بگذرد .