[ 241 ] و من كلام له ع یحث به أصحابه على الجهاد

وَ اَللَّهُ مُسْتَأْدِیكُمْ شُكْرَهُ وَ مُوَرِّثُكُمْ أَمْرَهُ وَ مُمْهِلُكُمْ فِی مِضْمَارٍ مَحْدُودٍ لِتَتَنَازَعُوا سَبَقَهُ فَشُدُّوا عُقَدَ اَلْمَآزِرِ وَ اِطْوُوا فُضُولَ اَلْخَوَاصِرِ لاَ تَجْتَمِعُ عَزِیمَةٌ وَ وَلِیمَةٌ مَا أَنْقَضَ اَلنَّوْمَ لِعَزَائِمِ اَلْیَوْمِ وَ أَمْحَى اَلظُّلَمَ لِتَذَاكِیرِ اَلْهِمَمِ

و صلى اللّه على سیدنا محمد النبی الأمی و على آله مصابیح الدجى و العروة الوثقى و سلم تسلیما كثیرا


211 سخنى از آن حضرت ( ع ) در برانگیختن اصحابش به جنگ

خداوند از شما مى‏خواهد كه سپاس او به جاى آورید . و فرمانروایى خود را براى

[ 505 ]

شما نهاده است . در میدان پهناور مسابقت مهلتتان داده تا براى به دست آوردن جایزه به رقابت برخیزند . پس كمربندها را محكم كنید و دامنها را بر كمر زنید . زیرا به میدان نبرد رفتن ، كار دیگر است و به بزم سور رفتن ، كارى دیگر . اى بسا خواب نوشین شب هنگام ، تصمیمهاى روز را باطل سازد و چه بسا تاریكیها تصمیمها را از یادها بزداید .

[ 240 ] و من كلام له ع قاله لعبد الله بن العباس و قد جاءه برسالة من عثمان و هو محصور یسأله فیها الخروج إلى ماله بینبع لیقل هتف الناس باسمه للخلافة بعد أن كان سأله مثل ذلك من قبل فقال علیه السلام

یَا اِبْنَ عَبَّاسٍ مَا یُرِیدُ عُثْمَانُ إِلاَّ أَنْ یَجْعَلَنِی جَمَلاً نَاضِحاً بِالْغَرْبِ أَقْبِلْ وَ أَدْبِرْ بَعَثَ إِلَیَّ أَنْ أَخْرُجَ ثُمَّ بَعَثَ إِلَیَّ أَنْ أَقْدُمَ ثُمَّ هُوَ اَلْآنَ یَبْعَثُ إِلَیَّ أَنْ أَخْرُجَ وَ اَللَّهِ لَقَدْ دَفَعْتُ عَنْهُ حَتَّى خَشِیتُ أَنْ أَكُونَ آثِماً


235

سخنى از آن حضرت ( ع )

به عبد الله بن عباس فرمود : هنگامى كه نامه‏اى از عثمان آورده بود و عثمان در محاصره بود . از او مى‏خواست كه بر سر ملك خود به « ینبع » رود تا مگر نام او را براى خلافت كمتر برند و عثمان پیش از این هم ، چنین درخواستى از او كرده بود :

اى ابن عباس . عثمان چیزى نمى‏خواهد مگر آنكه مرا چون اشترى آبكش سازد ،

با دلوى بزرگ كه پى در پى بیایم و بروم . نخست نزد من فرستاد كه از شهر بیرون شوم . آنگاه نزد من فرستاد كه بازگردم . اكنون هم ، كس فرستاده كه از شهر بیرون روم . به خدا سوگند از او دفاع نمودم ، به گونه‏اى كه ترسیدم كه گناهكار شده باشم .


[ 239 ] و من خطبة له ع یذكر فیها آل محمد ص

هُمْ عَیْشُ اَلْعِلْمِ وَ مَوْتُ اَلْجَهْلِ یُخْبِرُكُمْ حِلْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ وَ ظَاهِرُهُمْ عَنْ بَاطِنِهِمْ وَ صَمْتُهُمْ عَنْ حِكَمِ مَنْطِقِهِمْ لاَ یُخَالِفُونَ اَلْحَقَّ وَ لاَ یَخْتَلِفُونَ فِیهِ وَ هُمْ دَعَائِمُ اَلْإِسْلاَمِ وَ وَلاَئِجُ اَلاِعْتِصَامِ بِهِمْ عَادَ اَلْحَقُّ إِلَى نِصَابِهِ وَ اِنْزَاحَ اَلْبَاطِلُ عَنْ مُقَامِهِ وَ اِنْقَطَعَ لِسَانُهُ عَنْ مَنْبِتِهِ عَقَلُوا اَلدِّینَ عَقْلَ وِعَایَةٍ وَ رِعَایَةٍ لاَ عَقْلَ سَمَاعٍ وَ رِوَایَةٍ فَإِنَّ رُوَاةَ اَلْعِلْمِ كَثِیرٌ وَ رُعَاتَهُ قَلِیلٌ


239

خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

در آن آل محمد را یاد مى‏كند :

آنان حیات علم و مرگ جهل‏اند . حلمشان شما را از علمشان خبر مى‏دهد . [ و ظاهرشان از باطنشان ] و خاموشیشان از سخن گفتنشان . با حق مخالفت نمى‏كنند و در آن اختلاف ندارند . ستونهاى اسلام‏اند و پناهگاه آن . به پایمردى ایشان حق به جایگاه خود بازگشت و باطل از جایگاه خود رانده شد و زبانش از بن بریده گردید .

دین را شناختند و فرا گرفتند و آن را از تحریف نگه داشتند . بدان عمل كردند ، نه شناختى كه منحصر به شنیدن باشد و شنیده را به دیگران گفتن . كه راویان علم بسیارند ولى نگهدارندگان آن اندك‏اند .


[ 238 ] و من كلام له ع فی شأن الحكمین و ذم أهل الشام

جُفَاةٌ طَغَامٌ وَ عَبِیدٌ أَقْزَامٌ جُمِعُوا مِنْ كُلِّ أَوْبٍ وَ تُلُقِّطُوا مِنْ كُلِّ شَوْبٍ مِمَّنْ یَنْبَغِی أَنْ یُفَقَّهَ وَ یُؤَدَّبَ وَ یُعَلَّمَ وَ یُدَرَّبَ وَ یُوَلَّى عَلَیْهِ وَ یُؤْخَذَ عَلَى یَدَیْهِ لَیْسُوا مِنَ اَلْمُهَاجِرِینَ وَ اَلْأَنْصَارِ وَ لاَ مِنَ اَلَّذِینَ تَبَوَّؤُا اَلدَّارَ وَ اَلْإِیمانَ أَلاَ وَ إِنَّ اَلْقَوْمَ اِخْتَارُوا لِأَنْفُسِهِمْ أَقْرَبَ اَلْقَوْمِ مِمَّا تُحِبُّونَ وَ إِنَّكُمُ اِخْتَرْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ أَقْرَبَ اَلْقَوْمِ مِمَّا تَكْرَهُونَ وَ إِنَّمَا عَهْدُكُمْ بِعَبْدِ اَللَّهِ بْنِ قَیْسٍ بِالْأَمْسِ یَقُولُ إِنَّهَا فِتْنَةٌ فَقَطِّعُوا أَوْتَارَكُمْ وَ شِیمُوا سُیُوفَكُمْ فَإِنْ كَانَ صَادِقاً فَقَدْ أَخْطَأَ بِمَسِیرِهِ غَیْرَ مُسْتَكْرَهٍ وَ إِنْ كَانَ كَاذِباً فَقَدْ لَزِمَتْهُ اَلتُّهَمَةُ فَادْفَعُوا فِی صَدْرِ عَمْرِو بْنِ اَلْعَاصِ بِعَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلْعَبَّاسِ وَ خُذُوا مَهَلَ اَلْأَیَّامِ وَ حُوطُوا قَوَاصِیَ اَلْإِسْلاَمِ أَ لاَ تَرَوْنَ إِلَى بِلاَدِكُمْ تُغْزَى وَ إِلَى صَفَاتِكُمْ تُرْمَى


[ 597 ]

238

خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

در باب حكمین و نكوهش مردم شام

مردمى هستند درشتخوى و رذل و سفله . بردگانى فرومایه‏اند كه هر یك از سویى گرد آورده و از جایى برچیده شده . كسانى كه هنوز باید دین خود را فرا گیرند و به آداب آن آشنا گردند . تعلیم داده شوند و در كارها آزموده گردند . كسى بر آنان سرپرستى یابد و دستشان بگیرد . نه از مهاجران‏اند و نه از انصار و نه از آنان كه در مدینه جاى داشته و بر ایمان استوار بودند .

بدانید كه شامیان كسى را به داورى اختیار كردند ( 1 ) كه به آنچه دوست دارند از همه نزدیك‏تر بود ( 2 ) و شما كسى را برگزیدید ( 3 ) كه به آنچه ناخوش دارید از همه نزدیك‏تر بود . ( 4 ) بیاد آرید عبد الله بن قیس ( 5 ) كه دیروز مى‏گفت : این فتنه است ، پس زه كمانهاى خود را بگشایید و شمشیرها را در نیام كنید ، اگر راست مى‏گفته ، پس در آمدنش به نزد ما ، بى‏آنكه مجبورش كرده باشند ، خطا كرده و اگر دروغ مى‏گفته ، تهمت در حق او رواست . اینكه با برگزیدن عبد الله بن عباس ، نیتى را كه عمرو بن العاص در دل پرورده است بزدایید . و فرصتها را از دست مدهید و بلاد دوردست اسلام را حفظ نمایید . آیا نمى‏بینید كه آتش جنگ در آن بلاد شعله‏ور است و نمى‏بینید كه چسان قدرت شما را كه چون صخره‏اى استوار بود هدف قرار داده‏اند .


[ 237 ] و من خطبة له ع فی المسارعة إلى العمل

فَاعْمَلُوا وَ أَنْتُمْ فِی نَفَسِ اَلْبَقَاءِ وَ اَلصُّحُفُ مَنْشُورَةٌ وَ اَلتَّوْبَةُ مَبْسُوطَةٌ وَ اَلْمُدْبِرُ یُدْعَى وَ اَلْمُسِی‏ءُ یُرْجَى قَبْلَ أَنْ یَخْمُدَ اَلْعَمَلُ وَ یَنْقَطِعَ اَلْمَهَلُ وَ یَنْقَضِیَ اَلْأَجَلُ وَ یُسَدَّ بَابُ اَلتَّوْبَةِ وَ تَصْعَدَ اَلْمَلاَئِكَةُ فَأَخَذَ اِمْرُؤٌ مِنْ نَفْسِهِ لِنَفْسِهِ وَ أَخَذَ مِنْ حَیٍّ لِمَیِّتٍ وَ مِنْ فَانٍ لِبَاقٍ وَ مِنْ ذَاهِبٍ لِدَائِمٍ اِمْرُؤٌ خَافَ اَللَّهَ وَ هُوَ مُعَمَّرٌ إِلَى أَجَلِهِ وَ مَنْظُورٌ إِلَى عَمَلِهِ اِمْرُؤٌ أَلْجَمَ نَفْسَهُ بِلِجَامِهَا وَ زَمَّهَا بِزِمَامِهَا فَأَمْسَكَهَا بِلِجَامِهَا عَنْ مَعَاصِی اَللَّهِ وَ قَادَهَا بِزِمَامِهَا إِلَى طَاعَةِ اَللَّهِ


خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

عمل كنید ، اكنون كه عمرتان باقى است و صحیفه‏ها گشوده است و در توبه باز است و رویگردانندگان از خداى را فرا مى‏خوانند و گناهكاران را امید مى‏دهند ، پیش از آنكه ، آتش عمل خاموش شود و فرصت از دست برود و زمان به سر آید و در توبه را بربندند و ملایكه به آسمانها فرا روند . پس ، هر كس باید كه خود براى خود بكوشد . از زندگیش براى مردنش و از دنیاى فانى براى دنیاى باقى و از جهان رونده براى جهان جاودان توشه برگیرد . مردى است كه از خداى ترسیده و تا زمان مرگ هنوز هم او را فرصت است و براى به جاى آوردن عمل نیكو مهلتش داده‏اند . و كسى است كه بر دهان نفس خود لجام زده و زمام آن به دست خود دارد . كه هر گاه بخواهد مرتكب گناه شود ، لجامش را مى‏گیرد و بار دیگر به فرمانبردارى خداوندش را مى‏دارد .


[ 236 ] و من كلام له ع اقتص فیه ذكر ما كان منه بعد هجرة النبی ص ثم لحاقه به

فَجَعَلْتُ أَتْبَعُ مَأْخَذَ رَسُولِ اَللَّهِ ص فَأَطَأُ ذِكْرَهُ حَتَّى اِنْتَهَیْتُ إِلَى اَلْعَرَجِ فِی كَلاَمٍ طَوِیلٍ قال السید الشریف رضی الله عنه فی كلام طویل قوله ع فأطأ ذكره من الكلام الذی رمى به إلى غایتی الإیجاز و الفصاحة أراد أنی كنت أعطى خبره ص من بدء خروجی إلى أن انتهیت إلى هذا الموضع فكنى عن ذلك بهذه الكنایة العجیبة


236

سخنى از آن حضرت ( ع )

از حال خود بعد از هجرت پیامبر از مكه و پیوستن به آن حضرت ( صلى اللّه علیه و آله ) در مدینه ، حكایت مى‏كند .

راهى را كه رسول الله ( صلى الله علیه و آله ) در پیش گرفته بود ، پى گرفتم و به یاد او گام نهادم تا به عرج رسیدم . [ در گفتارى دراز ] .

سخن آن حضرت « فاطأ ذكره » از سخنانى است كه در نهایت ایجاز ادا شده . مراد این است كه از آغاز بیرون شدنم از شهر تا به آن موضع [ یعنى عرج ] رسیدم ، از او خبر مى‏گرفتم و خبر او به من داده مى‏شد . على ( ع ) این مطلب را با چنین كنایه عجیبى بیان كرده است .

[ 235 ]

وَ مِنْ كَلاَمٍ لَهُ ع قَالَهُ وَ هُوَ یَلِی غُسْلَ رَسُولِ اَللَّهِ ص وَ تَجْهِیزَهُ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی یَا رَسُولَ اَللَّهِ لَقَدِ اِنْقَطَعَ بِمَوْتِكَ مَا لَمْ یَنْقَطِعْ بِمَوْتِ غَیْرِكَ مِنَ اَلنُّبُوَّةِ وَ اَلْإِنْبَاءِ وَ أَخْبَارِ اَلسَّمَاءِ خَصَّصْتَ حَتَّى صِرْتَ مُسَلِّیاً عَمَّنْ سِوَاكَ وَ عَمَّمْتَ حَتَّى صَارَ اَلنَّاسُ فِیكَ سَوَاءً وَ لَوْ لاَ أَنَّكَ أَمَرْتَ بِالصَّبْرِ وَ نَهَیْتَ عَنِ اَلْجَزَعِ لَأَنْفَدْنَا عَلَیْكَ مَاءَ اَلشُّئُونِ وَ لَكَانَ اَلدَّاءُ مُمَاطِلاً وَ اَلْكَمَدُ مُحَالِفاً وَ قَلاَّ لَكَ وَ لَكِنَّهُ مَا لاَ یُمْلَكُ رَدُّهُ وَ لاَ یُسْتَطَاعُ دَفْعُهُ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی اُذْكُرْنَا عِنْدَ رَبِّكَ وَ اِجْعَلْنَا مِنْ بَالِكَ


226 سخنى از آن حضرت ( ع )

به هنگام غسل دادن و كفن كردن رسول الله ( ص ) فرمود :

پدر و مادرم به فدایت یا رسول الله . با مرگ تو رشته‏اى گسسته شد كه با مرگ دیگران گسسته نشده بود : رشته نبوّت و اخبار غیبى و آسمانى .

حادثه خاصى بود مرگ تو . به گونه‏اى كه آنان كه به مصیبت مرگ تو دچار شدند دیگر مصیبتها را از یاد بردند و همگان یكسان در مصیبت مرگ تو عزادار شدند . اگر ما را به شكیبایى فرمان نداده بودى و از گریستن و زارى‏كردن منع نكرده بودى ، آنقدر مى‏گریستیم تا سرشكمان را به پایان رسانیم . درد جدایى تو در رفتن درنگ مى‏كند و رنج و اندوه تو چون یار سوگندخورده‏اى همواره با ماست . در سوگ تو ، هر چه بیقرارى كنیم ، باز هم اندك است ، ولى مرگ چیزى است كه كس را یاراى راندن و توان دفع كردن آن نیست . پدر و مادرم به فدایت ، ما را نزد پروردگارت یاد كن و ما را در یاد خوددار .



[ 234 ] و من كلام له ع

رَوَى ذِعْلَبٌ اَلْیَمَامِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ قُتَیْبَةَ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مَالِكِ بْنِ دِحْیَةَ قَالَ كُنَّا عِنْدَ أَمِیرِ اَلْمُؤْمنِیِنَ ع وَ قَدْ ذُكِرَ عِنْدَهُ اِخْتِلاَفُ اَلنَّاسِ فَقَالَ إِنَّمَا فَرَّقَ بَیْنَهُمْ مَبَادِئُ طِینِهِمْ وَ ذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا فِلْقَةً مِنْ سَبَخِ أَرْضٍ وَ عَذْبِهَا وَ حَزْنِ تُرْبَةٍ وَ سَهْلِهَا فَهُمْ عَلَى حَسَبِ قُرْبِ أَرْضِهِمْ یَتَقَارَبُونَ وَ عَلَى قَدْرِ اِخْتِلاَفِهَا یَتَفَاوَتُونَ فَتَامُّ اَلرُّوَاءِ نَاقِصُ اَلْعَقْلِ وَ مَادُّ اَلْقَامَةِ قَصِیرُ اَلْهِمَّةِ وَ زَاكِی اَلْعَمَلِ قَبِیحُ اَلْمَنْظَرِ وَ قَرِیبُ اَلْقَعْرِ بَعِیدُ اَلسَّبْرِ وَ مَعْرُوفُ اَلضَّرِیبَةِ مُنْكَرُ اَلْجَلِیبَةِ وَ تَائِهُ اَلْقَلْبِ مُتَفَرِّقُ اَللُّبِّ وَ طَلِیقُ اَللِّسَانِ حَدِیدُ اَلْجَنَانِ



225 سخنى از آن حضرت ( ع ) ذعلب یمانى از احمد بن قتیبه از عبد الله بن یزید از مالك بن دحیه روایت مى‏كند كه گفت : ما نزد امیر المؤمنین ( ع ) بودیم . در آنجا از اختلاف مردم سخن رفت و آن حضرت فرمود :

سرشت و طینت مردم است كه آنها را از هم جدا مى‏كند . زیرا از قطعه زمینى به وجود آمده‏اند كه شور یا شیرین یا سخت یا نرم بوده است . پس بر حسب نزدیك بودن زمینشان به یكدیگر نزدیك‏اند و بر حسب اختلاف زمینهاشان از یكدیگر متفاوت . نیكو منظرى است كم‏خرد ، بلندبالایى است ، كوتاه‏همت ،

نیكوكردارى است زشت روى ، كوتاه قامتى است دوراندیش ، نیكو سرشتى است كه خود را به راه بد افكنده . سرگشته دل است و پراكنده ذهن ، گشاده زبان است و بینا درون .



[ 233 ] و من كلام له ع بعد أن أقدم أحدهم عل الكلام فحصر و هو فی فضل أهل البیت و وصف فساد الزمان

أَلاَ وَ إِنَّ اَللِّسَانَ بَضْعَةٌ مِنَ اَلْإِنْسَانِ فَلاَ یُسْعِدُهُ اَلْقَوْلُ إِذَا اِمْتَنَعَ وَ لاَ یُمْهِلُهُ اَلنُّطْقُ إِذَا اِتَّسَعَ وَ إِنَّا لَأُمَرَاءُ اَلْكَلاَمِ وَ فِینَا تَنَشَّبَتْ عُرُوقُهُ وَ عَلَیْنَا تَهَدَّلَتْ غُصُونُهُ فساد الزمان وَ اِعْلَمُوا رَحِمَكُمُ اَللَّهُ أَنَّكُمْ فِی زَمَانٍ اَلْقَائِلُ فِیهِ بِالْحَقِّ قَلِیلٌ وَ اَللِّسَانُ عَنِ اَلصِّدْقِ كَلِیلٌ وَ اَللاَّزِمُ لِلْحَقِّ ذَلِیلٌ أَهْلُهُ مُعْتَكِفُونَ عَلَى اَلْعِصْیَانِ مُصْطَلِحُونَ عَلَى اَلْإِدْهَانِ فَتَاهُمْ عَارِمٌ وَ شَائِبُهُمْ آثِمٌ وَ عَالِمُهُمْ مُنَافِقٌ وَ قَارِنُهُمْ مُمَاذِقٌ لاَ یُعَظِّمُ صَغِیرُهُمْ كَبِیرَهُمْ وَ لاَ یَعُولُ غَنِیُّهُمْ فَقِیرَهُمْ



224 سخنى از آن حضرت ( ع )

زبان پاره‏اى است از انسان . اگر آدمى را یاراى سخن گفتن نباشد ، زبان او را سخنگو نكند . و سخن به زبان مهلت درنگ ندهد ، اگر آدمى به سخن گفتن توانا باشد .

[ 533 ]

ما امیران سخنیم ، سخن در ما ریشه دارد و شاخه‏هایش بر سر ما سایه افكنده . بدانید ،

خدایتان رحمت كناد ، شما در زمانى هستید كه حقگویان در آن اندك‏اند و زبانها در گفتن راست ناتوان و جویندگان حق بیمقدارند . مردم این زمان به نافرمانى از خدا كمر بسته‏اند [ و اهل سازش و مماشات در كارهاى خلاف‏اند ] . جوانانشان بدخویند و پیرانشان گنهكارند و عالمانشان منافق‏اند و قاریانشان سودجوى و چاپلوس‏اند . خردان بزرگان را ارج نمى‏نهند و توانگران بینوایان را یارى نمى‏رسانند .



[ 232 ] و من كلام له ع كلم به عبد الله بن زمعة و هو من شیعته و ذلك أنه قدم علیه فی خلافته یطلب منه مالا فقال ع

إِنَّ هَذَا اَلْمَالَ لَیْسَ لِی وَ لاَ لَكَ وَ إِنَّمَا هُوَ فَیْ‏ءٌ لِلْمُسْلِمِینَ وَ جَلْبُ أَسْیَافِهِمْ فَإِنْ شَرِكْتَهُمْ فِی حَرْبِهِمْ كَانَ لَكَ مِثْلُ حَظِّهِمْ وَ إِلاَّ فَجَنَاةُ أَیْدِیهِمْ لاَ تَكُونُ لِغَیْرِ أَفْوَاهِهِمْ



223 سخنى از آن حضرت ( ع ) به عبد الله بن زمعه فرمود و او از شیعیانش بود . در ایام خلافتش نزد او آمد و مالى طلبید و على ( ع ) در پاسخش چنین فرمود :

این مال نه از آن من است و نه از آن تو ، غنیمت جنگى همه مسلمانان است اندوخته‏اى كه شمشیرهایشان اندوخته . اگر با ایشان در كارزار شركت كنى تو را نیز بهره‏اى است همانند ایشان و گرنه ، چیزى كه دست آنها چیده است طعمه دهان دیگران نخواهد شد .



[ 231 ] و من خطبة له ع خطبها بذی قار و هو متوجه إلى البصرة ذكرها الواقدی فی كتاب الجمل

فَصَدَعَ بِمَا أُمِرَ بِهِ وَ بَلَّغَ رِسَالاَتِ رَبِّهِ فَلَمَّ اَللَّهُ بِهِ اَلصَّدْعَ وَ رَتَقَ بِهِ اَلْفَتْقَ وَ أَلَّفَ بِهِ اَلشَّمْلَ بَیْنَ ذَوِی اَلْأَرْحَامِ بَعْدَ اَلْعَدَاوَةِ اَلْوَاغِرَةِ فِی اَلصُّدُورِ وَ اَلضَّغَائِنِ اَلْقَادِحَةِ فِی اَلْقُلُوبِ



[ 531 ]

222 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) در ذوقار ادا فرمود . هنگامى كه به بصره مى‏رفت . آن را واقدى در كتاب الجمل آورده است .

آنچه را كه بدان مامور شده بود ، بیان فرمود و پیامهاى پروردگارش را به مردم رسانید . خداوند به وجود او گسیختگیها را به هم پیوست و شكافها را به هم آورد و میان خویشاوندان پس از آنكه سینه‏هایشان از كینه انباشته بود و آتش دشمنى در دلهایشان زبانه مى‏كشید ، دوستى افكند .



[ 230 ] و من خطبة له ع فی مقاصد أخرى

فَإِنَّ تَقْوَى اَللَّهِ مِفْتَاحُ سَدَادٍ وَ ذَخِیرَةُ مَعَادٍ وَ عِتْقٌ مِنْ كُلِّ مَلَكَةٍ وَ نَجَاةٌ مِنْ كُلِّ هَلَكَةٍ بِهَا یَنْجَحُ اَلطَّالِبُ وَ یَنْجُو اَلْهَارِبُ وَ تُنَالُ اَلرَّغَائِبُ فضل العمل فَاعْمَلُوا وَ اَلْعَمَلُ یُرْفَعُ وَ اَلتَّوْبَةُ تَنْفَعُ وَ اَلدُّعَاءُ یُسْمَعُ وَ اَلْحَالُ هَادِئَةٌ وَ اَلْأَقْلاَمُ جَارِیَةٌ وَ بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ عُمُراً نَاكِساً أَوْ مَرَضاً حَابِساً أَوْ مَوْتاً خَالِساً فَإِنَّ اَلْمَوْتَ هَادِمُ لَذَّاتِكُمْ وَ مُكَدِّرُ شَهَوَاتِكُمْ وَ مُبَاعِدُ طِیَّاتِكُمْ زَائِرٌ غَیْرُ مَحْبُوبٍ وَ قِرْنٌ غَیْرُ مَغْلُوبٍ وَ وَاتِرٌ غَیْرُ مَطْلُوبٍ قَدْ أَعْلَقَتْكُمْ حَبَائِلُهُ وَ تَكَنَّفَتْكُمْ غَوَائِلُهُ وَ أَقْصَدَتْكُمْ مَعَابِلُهُ وَ عَظُمَتْ فِیكُمْ سَطْوَتُهُ وَ تَتَابَعَتْ عَلَیْكُمْ عَدْوَتُهُ وَ قَلَّتْ عَنْكُمْ نَبْوَتُهُ فَیُوشِكُ أَنْ تَغْشَاكُمْ دَوَاجِی ظُلَلِهِ وَ اِحْتِدَامُ عِلَلِهِ وَ حَنَادِسُ غَمَرَاتِهِ وَ غَوَاشِی سَكَرَاتِهِ وَ أَلِیمُ إِرْهَاقِهِ وَ دُجُوُّ أَطْبَاقِهِ وَ جُشُوبَةُ مَذَاقِهِ فَكَأَنْ قَدْ أَتَاكُمْ بَغْتَةً فَأَسْكَتَ نَجِیَّكُمْ وَ فَرَّقَ نَدِیَّكُمْ وَ عَفَّى آثَارَكُمْ وَ عَطَّلَ دِیَارَكُمْ وَ بَعَثَ وُرَّاثَكُمْ یَقْتَسِمُونَ تُرَاثَكُمْ بَیْنَ حَمِیمٍ خَاصٍّ لَمْ یَنْفَعْ وَ قَرِیبٍ مَحْزُونٍ لَمْ یَمْنَعْ وَ آخَرَ شَامِتٍ لَمْ یَجْزَعْ فضل الجد فَعَلَیْكُمْ بِالْجَدِّ وَ اَلاِجْتِهَادِ وَ اَلتَّأَهُّبِ وَ اَلاِسْتِعْدَادِ وَ اَلتَّزَوُّدِ فِی مَنْزِلِ اَلزَّادِ وَ لاَ تَغُرَّنَّكُمُ اَلْحَیَاةُ اَلدُّنْیَا كَمَا غَرَّتْ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ مِنَ اَلْأُمَمِ اَلْمَاضِیَةِ وَ اَلْقُرُونِ اَلْخَالِیَةِ اَلَّذِینَ اِحْتَلَبُوا دِرَّتَهَا وَ أَصَابُوا غِرَّتَهَا وَ أَفْنَوْا عِدَّتَهَا وَ أَخْلَقُوا جِدَّتَهَا وَ أَصْبَحَتْ مَسَاكِنُهُمْ أَجْدَاثاً وَ أَمْوَالُهُمْ مِیرَاثاً لاَ یَعْرِفُونَ مَنْ أَتَاهُمْ وَ لاَ یَحْفِلُونَ مَنْ بَكَاهُمْ وَ لاَ یُجِیبُونَ مَنْ دَعَاهُمْ فَاحْذَرُوا اَلدُّنْیَا فَإِنَّهَا غَدَّارَةٌ غَرَّارَةٌ خَدُوعٌ مُعْطِیَةٌ مَنُوعٌ مُلْبِسَةٌ نَزُوعٌ لاَ یَدُومُ رَخَاؤُهَا وَ لاَ یَنْقَضِی عَنَاؤُهَا وَ لاَ یَرْكُدُ بَلاَؤُهَا و منها فی صفة الزهاد كَانُوا قَوْماً مِنْ أَهْلِ اَلدُّنْیَا وَ لَیْسُوا مِنْ أَهْلِهَا فَكَانُوا فِیهَا كَمَنْ لَیْسَ مِنْهَا عَمِلُوا فِیهَا بِمَا یُبْصِرُونَ وَ بَادَرُوا فِیهَا مَا یَحْذَرُونَ تَقَلَّبُ أَبْدَانِهِمْ بَیْنَ ظَهْرَانَیْ أَهْلِ اَلْآخِرَةِ وَ یَرَوْنَ أَهْلَ اَلدُّنْیَا یُعَظِّمُونَ مَوْتَ أَجْسَادِهِمْ وَ هُمْ أَشَدُّ إِعْظَاماً لِمَوْتِ قُلُوبِ أَحْیَائِهِمْ


خطبه‏اى از آن حضرت ( ع )

هر آینه ترس از خدا كلید رستگارى و درستكارى و اندوخته روز بازپسین [ و آزادى از هر بندگى و رهایى از هر تباهى است . ] هر كه را نیازى باشد ، نیازش بدان برآید . هر كه گریزان است رهایى یابد . هر كه را خواسته‏اى است به خواسته‏هاى خود برسد . پس عمل كنید كه عمل را به آسمان برند . توبه كنید كه توبه سود دهد .

و دعا كنید كه دعا شنیده شود . اكنون زمان آرامش است و قلمها به نوشتن اعمال روان‏اند . به اعمال و طاعات بشتابید . در برابر عمرى كه از جوانى به پیرى مى‏گراید یا بیماریى كه از كارت بیندازد یا مرگى كه جان از تنت برباید . مرگ ویرانگر لذتهاى شماست . تیره كننده خواهشهاى نفسانى شماست . دوركننده شما از هر مقصد و مقصود است . دیدار كننده‏اى است كه كس دوستش ندارد . هماوردى است كه هزیمت نشناسد . كینه‏جویى است كه كس طلب دیدارش نیست . ریسمانهایش شما را سخت فرو بسته است . شر و فسادش شما را در بر گرفته و پیكانهایش به سویتان روان است و صولت و قهرش بر شما سخت بزرگ و ستم و تجاوزش پى در پى . كم افتد كه ضربت شمشیرش خطا كند یا شمشیرش كند گردد . زودا كه ابرهاى تیره‏اش بر سرتان سایه افكند و بیماریهایش شدت گیرد و تاریكهاى شدایدش همگان را در

[ 529 ]

خود فرو پوشد و زمان سكرات مرگ در رسد و دردهاى جان دادن هر دم رخ نماید .

ظلمتهاى تو بر تو و ناگواریهایش پدیدار گردد . اكنون ، چنان پندارید كه مرگ ناگهان بر شما تاخته است . همرازانتان را خاموش كرده و مشاورانتان را پراكنده ساخته و آثارشان را محو نموده است . خانه‏هایتان را بى‏صاحب كرده و وارثانتان را برانگیخته تا مرده ریگتان را میان خود تقسیم كنند . در آن میان ، از خواص شما ، مهربانى است كه سودى نرساند و خویشاوند محزونى است كه دفع بلا نتواند یا شماتتگرى است كه بر حال زارتان زارى ننماید .

بر شما باد به جد و كوشش و آمادگى و مهیا شدن و ، از آنجا كه توشه توان برداشت ، توشه‏اى برگرفتن . دنیا نفریبدتان ، آنسان ، كه پیشینیانتان را فریفت ، امتهایى كه پیش از شما بودند و از میان رفتند . آنان كه دنیا را دوشیدند و دستخوش فریب آن شدند . بسا شبها و روزها را كه فنا كردند و تازه‏هاى آن را كهنه نمودند . مساكنشان گورهایشان شد و اموالشان میراث دیگران . چنان بى‏خردند كه نمى‏دانند چه كسى بر سر گورشان آمده یا چه كسى برایشان زارى مى‏كند یا چه كسى ندایشان مى‏دهد و پاسخ گفتن نتوانند . پس از دنیا حذر كنید . دنیا مغرور كننده و فریبنده است . نیرنگ باز است . به دستى مى‏دهد و به دستى منع مى‏كند . به دستى بر تن شما جامه مى‏پوشد و به دستى جامه از تنتان به در مى‏كند . آسودگیش بر دوام نیست و رنجهایش را پایان نباشد و بلایش را آرامش نیست .

از این خطبه [ در صفت زاهدان ]

قومى بودند به ظاهر از مردم دنیا و حال آنكه ، اهل دنیا نبودند . در دنیا چنان زیستند كه گویى نه از مردم دنیایند . كارهاشان از روى بصیرت بود و از آنچه مى‏ترسیدند گریختند و بر هم پیشى گرفتند . با آنكه در دنیا بودند ، در میان اهل آخرت مى‏گردیدند . مى‏بینند كه مردم دنیا مرگ اجسادشان را بزرگ مى‏پندارند و بر آن افسوس مى‏خورند و آنان مرگ دلهاى زنده‏شان را بزرگتر مى‏شمارند .